Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Lộc Hà - Luận Án Tiến Sĩ Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Lộc Hà là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong bối cảnh tiếng Việt. 161 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lệ Hằng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Lộc Hà
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 0.5. Tư liệu nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHƯƠNG NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt
• 1.1.1. Đối với các nghiên cứu của học giả nước ngoài
• 1.1.2. Đối với các tác giả trong nước
• 1.2. Các vấn đề lí thuyết liên quan đến đề tài
• 1.3. Các hướng tiếp cận nghiên cứu phương ngữ hiện nay
• 1.4. Cơ sở nhận diện, miêu tả phương ngữ, thổ ngữ
• 1.4.1. Ngữ âm học (phonetics)
• 1.4.2. Âm vị học (phonology)
• 1.4.3. Âm tiết và các thành tố cấu tạo âm tiết tiếng Việt
• 1.5. Vài nét về vùng đất Lộc Hà
• 1.5.1. Đặc điểm lịch sử - xã hội vùng đất Lộc Hà
• 1.5.2. Tiếng Lộc Hà
• 2. CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM PHỤ ÂM ĐẦU TIẾNG LỘC HÀ
• 2.1. Mô tả đặc điểm ngữ âm các phụ âm đầu tiếng Hà Nội
• 2.2. Mô tả đặc điểm ngữ âm các phụ âm đầu tiếng Hà Tĩnh
• 2.3. Mô tả đặc điểm ngữ âm các phụ âm đầu tiếng Lộc Hà
• 3. CHƯƠNG III: ĐẶC ĐIỂM VẦN TIẾNG LỘC HÀ
• 3.1. Mô tả đặc điểm ngữ âm vần Lộc Hà
• 3.1.1. Đặc điểm các loại vần không có âm đệm
• 3.1.2. Đặc điểm các loại vần có âm đệm
• 4. CHƯƠNG IV: ĐẶC ĐIỂM THANH ĐIỆU TIẾNG LỘC HÀ
• 4.1. Nhận xét chung về thanh điệu tiếng Việt
• 4.2. Hệ thống thanh điệu Thịnh Lộc
• 4.3. Hệ thống thanh điệu An Lộc
• 4.4. Hệ thống thanh điệu Thạch Kim
• 4.5. Hệ thống thanh điệu Thạch Châu
• 4.6. Khái quát hệ thống thanh điệu các thổ ngữ Lộc Hà
• 4.7. So sánh hệ thống thanh điệu tiếng Lộc Hà với tiếng Hà Tĩnh, Tiếng Nghĩa Đàn (Nghệ An) và tiếng Hà Nội
• 4.7.1. So sánh hệ thống thanh điệu tiếng Lộc Hà với tiếng Hà Tĩnh trung tâm
• 4.7.2. So sánh hệ thống thanh điệu các thổ ngữ Lộc Hà với hệ thống thanh điệu tiếng Hà Nội
• 4.7.3. So sánh hệ thống thanh điệu các thổ ngữ Lộc Hà với hệ thống thanh điệu Bắc Trung Bộ
• 4.8. Quá trình biến đổi lịch sử thanh điệu các thổ ngữ Lộc Hà
• 4.8.1. Quá trình hình thành và phát triển sau thanh điệu phương ngữ Bắc Bộ
• 4.8.2. Quá trình hình thành và phát triển sau thanh điệu phương ngữ Bắc Trung Bộ
• 4.8.3. Quá trình hình thành và phát triển sau thanh điệu tiếng HTTT và các thổ ngữ Lộc Hà
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Lộc Hà

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Lộc Hà là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong bối cảnh tiếng Việt. Luận án này nhằm mục đích miêu tả và phân tích các đặc điểm ngữ âm của tiếng Lộc Hà, một phương ngữ đặc trưng của Hà Tĩnh. Đặc điểm ngữ âm không chỉ phản ánh sự đa dạng của tiếng Việt mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa và lịch sử của vùng đất này.

1.1. Đặc điểm ngữ âm tiếng Việt và phương ngữ

Tiếng Việt có nhiều phương ngữ khác nhau, mỗi phương ngữ mang những đặc điểm riêng. Nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng này và cách mà các phương ngữ tương tác với nhau.

1.2. Lý do chọn tiếng Lộc Hà làm đối tượng nghiên cứu

Tiếng Lộc Hà có những đặc điểm ngữ âm độc đáo, khác biệt so với các phương ngữ khác. Việc nghiên cứu tiếng Lộc Hà không chỉ giúp làm rõ những nét đặc trưng của ngôn ngữ mà còn góp phần bảo tồn văn hóa địa phương.

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Ngữ Âm

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Lộc Hà gặp phải nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích các đặc điểm ngữ âm. Các yếu tố như sự biến đổi ngôn ngữ theo thời gian và sự ảnh hưởng của các phương ngữ khác cũng cần được xem xét.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu ngữ âm

Việc thu thập dữ liệu ngữ âm từ các cộng tác viên là một thách thức lớn. Cần có sự hợp tác chặt chẽ với người dân địa phương để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu.

2.2. Ảnh hưởng của các phương ngữ khác đến tiếng Lộc Hà

Sự giao thoa giữa các phương ngữ có thể làm thay đổi cách phát âm và ngữ âm của tiếng Lộc Hà. Cần có các phương pháp phân tích để xác định rõ ràng những ảnh hưởng này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Lộc Hà

Luận án áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để phân tích ngữ âm tiếng Lộc Hà. Các phương pháp này bao gồm điều tra điền dã, phân tích bằng phần mềm và so sánh lịch sử.

3.1. Điều tra điền dã và thu thập dữ liệu

Phương pháp điều tra điền dã giúp thu thập dữ liệu ngữ âm từ các cộng tác viên. Dữ liệu này sẽ được ghi âm và phân tích để xác định các đặc điểm ngữ âm của tiếng Lộc Hà.

3.2. Phân tích ngữ âm bằng phần mềm

Sử dụng các phần mềm như WIN CECIL và PRAAT để phân tích các thông số âm học của tiếng Lộc Hà. Phân tích này giúp làm rõ các đặc điểm ngữ âm và âm vị học của phương ngữ này.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu ngữ âm tiếng Lộc Hà không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ mà còn có thể ứng dụng trong việc giảng dạy và bảo tồn văn hóa địa phương. Những phát hiện này có thể giúp nâng cao nhận thức về sự đa dạng ngôn ngữ trong cộng đồng.

4.1. Những phát hiện chính về ngữ âm tiếng Lộc Hà

Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều đặc điểm ngữ âm độc đáo của tiếng Lộc Hà, từ hệ thống phụ âm đầu đến thanh điệu. Những phát hiện này có thể được sử dụng để phát triển tài liệu giảng dạy ngôn ngữ.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy và bảo tồn văn hóa

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho thế hệ trẻ, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tiếng Lộc Hà.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Ngữ Âm

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Lộc Hà mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn về sự phát triển và biến đổi của ngôn ngữ trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tóm tắt những đóng góp của luận án

Luận án đã đóng góp vào việc hiểu biết về ngữ âm tiếng Lộc Hà, từ đó mở rộng kiến thức về ngôn ngữ Việt Nam. Những đóng góp này có thể là nền tảng cho các nghiên cứu sau này.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai trong ngữ âm học

Các nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc so sánh ngữ âm giữa các phương ngữ khác nhau, từ đó làm rõ hơn về sự phát triển của tiếng Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số: 9.20) với đề tài "Ngữ âm tiếng Lộc Hà – Hà Tĩnh" được nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lệ Hằng thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và bảo vệ năm 2018. Công trình đặt trong bối cảnh tiếng Việt là ngôn ngữ quốc gia thống nhất nhưng luôn tồn tại các biến thể phương ngữ và thổ ngữ phong phú giữa các vùng miền. Huyện Lộc Hà (tỉnh Hà Tĩnh) là địa bàn có diện mạo ngữ âm mang nhiều nét riêng biệt trong tương quan với tiếng Việt toàn dân và phương ngữ Nghệ Tĩnh. Nét đặc thù của tiếng Lộc Hà được ghi nhận qua cảm nhận thính giác bản địa, các giai thoại dân gian cũng như một số nghiên cứu văn hóa, lịch sử; trong đó, giọng nói của cư dân nơi đây có cao độ phát âm cao hơn so với nhiều vùng lân cận tại Hà Tĩnh và khu vực Nghệ Tĩnh. Mặc dù phương ngữ Nghệ Tĩnh đã thu hút nhiều công trình nghiên cứu, nhưng trước thời điểm luận án triển khai, chưa có công trình chuyên biệt nào khảo sát, miêu tả hệ thống ngữ âm tiếng địa phương Lộc Hà. Khoảng trống này đòi hỏi một nghiên cứu miêu tả ngữ âm - âm vị học kết hợp phương pháp thực nghiệm để làm sáng tỏ các tương đồng và dị biệt của tiếng Lộc Hà so với tiếng Việt toàn dân và phương ngữ Nghệ Tĩnh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm hai nội dung:

1. Miêu tả những đặc điểm ngữ âm – âm vị học của tiếng Lộc Hà bao gồm hệ thống phụ âm đầu, hệ thống vần và hệ thống thanh điệu.
2. Chỉ ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt về ngữ âm giữa tiếng Lộc Hà với hệ thống ngữ âm của ngôn ngữ toàn dân và phương ngữ Hà Tĩnh.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án xác lập năm nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tiến hành điều tra điền dã thu thập tư liệu ngữ âm một số thổ ngữ tiêu biểu trên địa bàn huyện Lộc Hà.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ âm các thổ ngữ Lộc Hà.
3. Phân tích tư liệu ngữ âm tiếng Lộc Hà: a) Phân tích bằng cảm thụ thính giác các đặc điểm ngữ âm – âm vị học; b) Phân tích bằng các phần mềm máy tính đặc điểm ngữ âm – âm vị học.
4. Miêu tả hệ thống ngữ âm phụ âm đầu, hệ thống vần và hệ thống thanh điệu các đặc điểm ngữ âm – âm vị học của các thổ ngữ Lộc Hà.
5. Xác định các đặc điểm giống và khác nhau giữa hệ thống phụ âm đầu, vần các thổ ngữ Lộc Hà trong hệ thống ngôn ngữ toàn dân và phương ngữ Nghệ Tĩnh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của công trình bao gồm:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống ngữ âm tiếng Lộc Hà (tỉnh Hà Tĩnh) ở ba thành phần cấu tạo âm tiết: hệ thống phụ âm đầu, hệ thống vần và hệ thống thanh điệu.
• Phạm vi không gian: Bốn thổ ngữ tiêu biểu đại diện cho vùng địa lý gần biển và xa biển thuộc huyện Lộc Hà, bao gồm: xã An Lộc, xã Thịnh Lộc, xã Thạch Châu và xã Thạch Kim.
• Mẫu điều tra và cộng tác viên (CTV): Khảo sát 24 cộng tác viên (12 nam và 12 nữ) tại 4 điểm điều tra. Tiêu chuẩn lựa chọn CTV gồm: người sinh ra và sinh sống liên tục tại địa phương từ 2 đến 3 đời, độ tuổi từ 30 đến 50 tuổi, không đi làm ăn xa, bảo lưu giọng nói thuần bản địa được cộng đồng địa phương thừa nhận.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt trong luận án được phân tích qua hai hệ thống tài liệu: các công trình của học giả nước ngoài và các công trình của tác giả trong nước.

Đối với các nghiên cứu của học giả nước ngoài, luận án phân loại thành ba khuynh hướng tiếp cận chính:

• Khuynh hướng phân vùng phương ngữ: L. Cadière (1902) trong Ngữ âm tiếng Việt (phương ngữ miền thượng Trung kỳ và phương ngữ miền hạ Trung kỳ) phân chia tiếng Việt thành bốn vùng: thượng Trung kỳ (từ bắc Nghệ An đến Huế), hạ Trung kỳ (từ đèo Hải Vân đến nam Bình Thuận), Bắc kỳ và Nam kỳ. H. Maspero (1912) chia tiếng Việt thành hai vùng (phương ngữ Bắc và phương ngữ Trung), xem phương ngữ Nam bắt nguồn từ di cư miền Bắc. I. Bustrov và M. Gordina (1970) chia hai vùng phương ngữ qua ranh giới phía nam Quảng Trị, coi tiếng Huế là vùng đệm dựa trên sự khác biệt của hệ thống âm cuối. Ngược lại, L. Thompson (1959, 1965) cho rằng ranh giới giữa các phương ngữ không tách bạch và luôn có các trạng thái chuyển tiếp giữa các trung tâm đô thị.
• Khuynh hướng nghiên cứu phương ngữ gắn với lịch sử tiếng Việt: L. Cadière so sánh cách đọc từ Hán - Việt ở miền Trung với phương ngữ tiếng Trung. H. Maspero (1912) sử dụng cứ liệu tiếng Thái, Mường, Hán, Môn - Khmer và từ điển Việt - Bồ - La để xếp tiếng Việt vào họ Thái. A. G. Haudricourt (1953, 1954) bác bỏ quan điểm của H. Maspero, chứng minh nguồn gốc Nam Á và nguồn gốc thanh điệu tiếng Việt; quan điểm này được M. Ferlus (1975, 1979) củng cố.
• Khuynh hướng miêu tả ngữ âm - từ vựng thổ ngữ cụ thể và tiếp cận xã hội: Ở phương ngữ Bắc có Le Van Ly (1948) nghiên cứu thổ ngữ Phát Diệm (Ninh Bình). Ở phương ngữ Trung có M. B. Emeneau (1951) nghiên cứu phương ngữ Vinh; M. Harvey & Taylo (1962) miêu tả thanh điệu Huế qua thính giác; M. Ferlus (1995) miêu tả tiếng Vinh và thổ ngữ Cao Lao Hạ (Quảng Bình); M. Alves & Nguyễn Duy Hương (1998) nghiên cứu thổ ngữ Thanh Chương (Nghệ An); Andrea Hoa Phạm (2005) nghiên cứu thanh điệu Nghi Lộc (Nghệ An); Honda Koichi (2006, 2008) nghiên cứu tần số cơ bản F0 và thức tạo thanh vùng ven sông Lam. Ở phương ngữ Nam có L. Thompson (1959, 1965) nghiên cứu hệ thống 22 phụ âm đầu tiếng Sài Gòn; M. Gordina (1965, 1976) phân tích thực nghiệm thanh điệu Đà Nẵng; Shimizu Masaki (2013) nghiên cứu biến đổi âm cuối gốc lưỡi ở tiếng Quảng Nam. Về hướng tiếp cận biến thể học xã hội có Lương Văn Hy (2000), M. Brunelle (2006) và M. Brunelle & Stefani Jannedy (2007).

Đối với các nghiên cứu trong nước, luận án điểm lại các cụm công trình:

• Tiêu chuẩn và nguyên tắc phân vùng phương ngữ: Hoàng Thị Châu (1989, 2004) trong Tiếng Việt trên các miền đất nước (Phương ngữ học) xác lập hệ thống phân chia ba vùng (Bắc, Trung, Nam) được giới ngôn ngữ học thừa nhận rộng rãi, bên cạnh các nghiên cứu của Hồng Giao (1957), Nguyễn Bạt Tụy (1961), Nguyễn Đình Hòa (1962), Hoàng Phê (1963), Nguyễn Văn Tu (1968), Đỗ Tiến Chung (1981).
• Nghiên cứu phương ngữ gắn với lịch sử tiếng Việt: Trần Trí Dõi (1991, 2007) chỉ ra sự tương ứng giữa thanh điệu Cửa Lò (Nghệ An) với các ngôn ngữ nhóm Việt - Mường; Nguyễn Văn Lợi (2009) nghiên cứu thanh điệu Xứ Đoài (Thạch Thất, Hà Nội); Võ Xuân Trang (1997) và Nguyễn Văn Nguyên (2003).
• Nghiên cứu phương ngữ gắn với chuẩn hóa và đời sống: Nguyễn Trí Niên và Nguyễn Phan Cảnh (1961), Hoàng Phê (1975), Vũ Bá Hùng (1980, 1994), Nguyễn Quang Hồng (1981), Hoàng Tuệ (1982), Trịnh Sâm (1983, 1986), Hoàng Trọng Canh (2001), Trịnh Cẩm Lan (2007).
• Nghiên cứu ngữ âm các phương ngữ cụ thể: Hoàng Cao Cương (1986) đề xuất giải pháp âm vị học 8 thanh cho tiếng Việt và khái niệm "sinh âm"; Nguyễn Văn Lợi & J. Edmondson nghiên cứu tiêu chí "chất giọng"; Cao Xuân Hạo (1986), Huỳnh Công Tín (1999) nghiên cứu tiếng Nam Bộ; Võ Xuân Quế (1993), Hoàng Trọng Canh (2001) nghiên cứu tiếng Nghệ Tĩnh.

Khoảng trống học thuật được luận án xác định: Các công trình đi trước chủ yếu khảo sát phương ngữ Nghệ Tĩnh ở diện rộng hoặc tập trung vào một số thổ ngữ tiêu biểu của Nghệ An (Vinh, Nghi Lộc, Thanh Chương, Cửa Lò), trong khi dải thổ ngữ Lộc Hà tại Hà Tĩnh - nơi lưu giữ nhiều hiện tượng ngữ âm cổ và đường nét thanh điệu đặc biệt - chưa từng được khảo sát bằng phương pháp ngữ âm học thực nghiệm kết hợp với âm vị học địa lý. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng lý thuyết phương ngữ học địa lý, ngữ âm học cấu âm, ngữ âm học âm học và âm vị học:

• Khái niệm phương ngữ và thổ ngữ: Phương ngữ (dialect) là biến thể địa lý của một hệ thống ngôn ngữ hình thành trong lịch sử, hành chức trong phạm vi vùng lãnh thổ nhất định. Thổ ngữ (patois) là biến thể của phương ngữ ở phạm vi hẹp hơn như huyện, xã, làng. Biến thể ngôn ngữ bao gồm biến thể chuẩn (tiêu chuẩn, uy tín xã hội cao) và biến thể phi chuẩn (gắn với phạm vi hẹp).
• Mô hình cấu trúc âm tiết: Luận án tiếp thu mô hình cấu trúc âm tiết tiếng Việt 2 bậc, 5 thành phần của Đoàn Thiện Thuật làm khung miêu tả:
  • Bậc 1: Thanh điệu, Âm đầu (phụ âm đầu) và Vần.
  • Bậc 2: Các thành tố cấu tạo nên phần Vần gồm Âm đệm, Âm chính và Âm cuối.
• Lý thuyết tạo thanh và âm vị học: Dựa trên quan điểm của John Clark & Colin Yallop, Gordon & Ladefoged về 5 thức tạo thanh (vô thanh, hữu thanh, thở, thường, kẹt thanh/thanh quản hóa); quan niệm âm vị học của Baudouin de Courtenay, N. Trubetzkoy, R. Jakobson, A. Martinet, Trường phái Praha và Đoàn Thiện Thuật về chùm nét khu biệt, biến thể tự do và biến thể bắt buộc.

Hạng mục phương pháp	Công cụ / Phần mềm	Thông số / Kỹ thuật phân tích	Mục đích sử dụng
Điều tra điền dã	Máy ghi âm kỹ thuật số ZOOM H2N (ZOOM Japan)	Tần số lấy mẫu 44.1 kHz, định dạng file .wav; bảng từ tách biệt và lời nói tự nhiên	Thu âm 24 CTV (12 nam, 12 nữ) tại 4 xã An Lộc, Thịnh Lộc, Thạch Kim, Thạch Châu
Phân tích thính giác	Bảng ký hiệu phiên âm quốc tế (IPA)	Ghi nhận cấu âm, đối lập thính giác	Phiên âm các âm tố phụ âm đầu, vần, thanh điệu
Phân tích âm học ngôn điệu	Phần mềm WIN CECIL (Tổ chức SIL Hoa Kỳ)	Dạng sóng âm, thanh điệu thô, thanh điệu số hóa, đường nét F0	Đo đạc và số hóa hệ thống thanh điệu
Phân tích chiết đoạn & siêu đoạn	Phần mềm Speech Analyzer 3.0 (SA)	Sóng âm, ảnh phổ (spectrogram), cao độ F0, cường độ (dB)	Phân tích phụ âm đầu, cấu trúc vần và thanh điệu
Phân tích âm học định lượng	Phần mềm PRAAT phiên bản 6.35 (16/10/2017)	Tần số cơ bản F0 (Hz), Formant F1, F2, F3 (Hz), Cường độ (dB), Trường độ (ms), xung thanh môn	Đo đạc chính xác các thông số âm học của phụ âm, nguyên âm và thanh điệu
So sánh lịch sử - lịch đại	Khung đối chiếu ngôn ngữ học lịch sử	So sánh ma trận âm vị học, quy luật biến đổi ngữ âm	Đối chiếu hệ thống thanh điệu Lộc Hà với tiếng Hà Nội, Hà Tĩnh trung tâm, Nghĩa Đàn và Việt - Mường

Nguồn dữ liệu của luận án gồm 24 file âm thanh định dạng .wav với tổng dung lượng ghi âm 26 MB, kèm theo văn bản bảng từ và lời thoại ghi âm điền dã của 24 CTV tại 4 điểm điều tra.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I. Tổng quan tình hình nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt và cơ sở lý thuyết của luận án

Chương I trình bày tổng quan lịch sử nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt qua các công trình trong và ngoài nước theo các trục thời gian (lịch sử), không gian (địa lý), xã hội và khu vực học. Tác giả phân tích cơ sở lý thuyết về ngữ âm học (cấu âm và âm học), âm vị học, mô hình âm tiết tiếng Việt và lựa chọn mô hình 2 bậc 5 thành phần của Đoàn Thiện Thuật.

Bên cạnh đó, chương I giới thiệu đặc điểm lịch sử - xã hội huyện Lộc Hà: huyện được thành lập theo Nghị định số 20/2007/NĐ-CP ngày 17/02/2007 của Chính phủ (công bố ngày 08/03/2007), trên cơ sở điều chỉnh 7.579,8 ha diện tích tự nhiên cùng 43.204 nhân khẩu thuộc 7 xã của huyện Can Lộc và 4.251,05 ha cùng 43.009 nhân khẩu thuộc 6 xã của huyện Thạch Hà; tổng diện tích tự nhiên là 11.830,85 ha, dân số 86.213 người, gồm 13 đơn vị hành chính cấp xã (An Lộc, Bình Lộc, Hộ Độ, Hồng Lộc, Ích Hậu, Mai Phụ, Phù Lưu, Tân Lộc, Thạch Bằng, Thạch Châu, Thạch Kim, Thạch Mỹ, Thịnh Lộc). Về mặt ngôn ngữ, chương này xác lập diện mạo tổng quát của tiếng Lộc Hà: thuộc phương ngữ Nghệ Tĩnh, bảo lưu nhiều yếu tố ngữ âm cổ thế kỷ XV - XVII, hệ thống 5 thanh điệu có âm vực cao đặc thù và vốn từ vựng cổ gắn với các quá trình xát hóa, hữu thanh hóa phụ âm đầu, trước hóa nguyên âm.

Chương II. Đặc điểm phụ âm đầu tiếng Lộc Hà

Chương II tập trung miêu tả và phân tích đối chiếu hệ thống phụ âm đầu (PÂĐ) của tiếng Lộc Hà với hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt toàn dân, tiếng Hà Nội và tiếng Hà Tĩnh trung tâm thành phố:

• Đặc trưng cấu âm - âm học: Khảo sát các tiêu chí luồng hơi (luồng hơi phổi và luồng hơi thanh hầu với hai âm tắc hữu thanh hút vào /ɓ/, /ɗ/), thức tạo thanh (thường, thở, kẹt thanh) và các vị trí cấu âm (môi, đầu lưỡi, mặt lưỡi, gốc lưỡi, thanh môn/họng).
• Phân tích âm học thực nghiệm: Đo đạc cấu trúc formant, dạng sóng âm, ảnh phổ và cường độ của các phụ âm tắc, phụ âm xát (/b/, /ɓ/, /d/, /ɗ/, /z/, /s/, /c/, /k/, /ʔ/...). Phân tích so sánh thông số âm học giữa 3 phụ âm /d/, /ɗ/ và /z/ qua phần mềm PRAAT và SA.
• Hiện tượng ngữ âm lịch sử và biến thể địa phương: Luận án chỉ ra sự tương ứng giữa hệ thống PÂĐ Lộc Hà với tiếng Việt toàn dân thể hiện các quá trình biến đổi lịch sử từ ngôn ngữ tiền Việt - Mường sang tiếng Việt hiện đại:
  • Quá trình xát hóa và hữu thanh hóa phụ âm đầu: thể hiện qua các cặp từ đối ứng như bẹo / véo, cồng / gồng, chằng xay / giằng xay.
  • Quá trình biến đổi của các phụ âm nh / d / r: như dện / nhện, dắt / nhắt.
  • Sự phân bố của các phụ âm đầu quặt lưỡi /ʈ/, /ʂ/, /ʐ/ và các phụ âm đầu bẹt /s/, /z/ tại các thổ ngữ khảo sát.

Chương III. Đặc điểm vần tiếng Lộc Hà

Chương III miêu tả chi tiết hệ thống vần tiếng Lộc Hà dựa trên cứ liệu ngữ âm thực nghiệm và phiên âm thính giác tại 4 điểm điều tra:

• Phân loại hệ thống vần: Hệ thống vần được khảo sát theo hai phân hệ lớn:
  1. Các loại vần không có âm đệm: phân thành vần mở, vần nửa mở, vần nửa khép và vần khép.
  2. Các loại vần có âm đệm (âm đệm /-w-/): phân thành vần mở, vần nửa mở, vần nửa khép và vần khép có âm đệm.
• Phân tích thông số âm học: Phân tích diễn tiến formant F1, F2, F3, dạng sóng âm và cường độ của các âm tiết mẫu (như bè, cỏ, lan, loan, anh, ong, ông, ếch, học, ốc...). Đo đạc định lượng sự khác biệt cấu trúc âm học giữa vần không có âm đệm /-an/ (trong âm tiết lan /lan/) và vần có âm đệm /-wan/ (trong từ loan /lwan/).
• Biến thể ngữ âm và hiện tượng biến đổi vần: Thống kê thực trạng và các biến thể phát âm vần tại An Lộc, Thịnh Lộc, Thạch Kim và Thạch Châu. Luận án ghi nhận hiện tượng trước hóa các nguyên âm đôi (như hiêu / hươu, riệu / rượu) và các biến thể vần khép, nửa khép đặc thù của dải thổ ngữ ven biển và đồng bằng Lộc Hà.

Chương IV. Đặc điểm thanh điệu tiếng Lộc Hà

Chương IV là nội dung trọng tâm của luận án, khảo sát và luận giải toàn diện hệ thống thanh điệu của 4 thổ ngữ: Thịnh Lộc, An Lộc, Thạch Kim, Thạch Châu:

• Cấu trúc hệ thống thanh điệu: Xác lập hệ thống 5 thanh điệu tại các thổ ngữ Lộc Hà (tồn tại sự chập thanh ngã và thanh hỏi, phù hợp với đặc trưng chung của phương ngữ Bắc Trung Bộ).
• Phân tích âm học thực nghiệm: Sử dụng WIN CECIL, SA và PRAAT để xây dựng đồ thị F0 (tần số cơ bản tính bằng Hz), trường độ (ms), cường độ (dB), ảnh phổ và nhận diện các xung thanh môn của từng thanh điệu (các thanh 1, 2, 3, 4, 5, thanh tá, thanh tả).
• Ma trận âm vị học và đối chiếu phương ngữ: Xây dựng ma trận nhận diện tiêu chí âm vị học thanh điệu của từng thổ ngữ (Thịnh Lộc, An Lộc, Thạch Kim, Thạch Châu) và tiến hành so sánh đối chiếu với:
  • Hệ thống thanh điệu tiếng Hà Nội (phương ngữ Bắc Bộ - 6 thanh).
  • Hệ thống thanh điệu tiếng Hà Tĩnh trung tâm thành phố (HTTT).
  • Hệ thống thanh điệu tiếng Nghĩa Đàn (Nghệ An).
  • Hệ thống thanh điệu phương ngữ Bắc Trung Bộ nói chung.
• Quy luật biến đổi lịch sử thanh điệu: Phân tích tiến trình hình thành và phát triển sau thanh điệu của các thổ ngữ Lộc Hà trong mối liên hệ lịch đại với phương ngữ Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và tiếng Hà Tĩnh trung tâm. Mặc dù cùng thuộc hệ thống 5 thanh của phương ngữ Nghệ Tĩnh, thanh điệu tiếng Lộc Hà có đường nét F0 và âm vực cao hơn rõ rệt so với tiếng Hà Tĩnh trung tâm, tạo nên sắc thái giọng nói mang âm hưởng cao và gắt đặc thù của địa phương.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả và đóng góp mới được luận án xác định bao gồm:

1. Đóng góp về mặt lý luận và tư liệu phương ngữ học:
   • Lần đầu tiên miêu tả toàn diện, có hệ thống các đặc điểm ngữ âm – âm vị học của tiếng Lộc Hà (bao gồm hệ thống phụ âm đầu, hệ thống vần và hệ thống thanh điệu) dựa trên sự kết hợp giữa cảm thụ thính giác và phân tích thực nghiệm âm học bằng máy tính.
   • Cung cấp tập dữ liệu âm học định lượng chuẩn xác (tần số F0, Formant F1-F2-F3, trường độ ms, cường độ dB, ảnh phổ, xung thanh môn) thông qua các phần mềm chuyên dụng (WIN CECIL, Speech Analyzer 3.0, PRAAT 6.35), giúp khắc phục tính chủ quan của phương pháp cảm thụ thính giác truyền thống.
2. Đóng góp về mặt thực tiễn và lịch sử tiếng Việt:
   • Xác định cụ thể những nét đồng nhất và khác biệt giữa các thổ ngữ Lộc Hà với hệ thống ngữ âm của ngôn ngữ toàn dân, tiếng Hà Nội, tiếng Hà Tĩnh trung tâm và phương ngữ Nghệ Tĩnh.
   • Cung cấp các cứ liệu ngữ âm thực nghiệm phục vụ nghiên cứu lịch sử tiếng Việt, đặc biệt là các dấu vết biến đổi ngữ âm cổ (xát hóa, hữu thanh hóa phụ âm đầu, trước hóa nguyên âm đôi, tiến trình chia tách và sáp nhập thanh điệu).
3. Kiến nghị và giải pháp:
   • Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học phục vụ công tác điều tra, vẽ bản đồ phương ngữ tiếng Việt và lưu trữ tư liệu ngôn ngữ các vùng miền.
   • Ứng dụng cứ liệu miêu tả ngữ âm của luận án vào việc biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Việt, hỗ trợ giáo viên nhận diện và khắc phục lỗi phát âm, lỗi chính tả mang tính địa phương cho học sinh tại huyện Lộc Hà và tỉnh Hà Tĩnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt phạm vi và giới hạn nghiên cứu được thể hiện trong văn bản:

• Hạn chế về phạm vi khảo sát: Luận án tập trung khảo sát sâu tại 4 điểm điều tra đại diện (xã An Lộc, Thịnh Lộc, Thạch Kim, Thạch Châu) trong tổng số 13 xã của huyện Lộc Hà; nhóm CTV khảo sát tập trung ở độ tuổi 30 đến 50 tuổi.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng mạng lưới điều tra điền dã và thu thập dữ liệu âm thanh tại toàn bộ 9 xã còn lại của huyện Lộc Hà (Bình Lộc, Hộ Độ, Hồng Lộc, Ích Hậu, Mai Phụ, Phù Lưu, Tân Lộc, Thạch Bằng, Thạch Mỹ).
  • Đi sâu nghiên cứu biến thể ngữ âm học xã hội gắn với các nhóm lứa tuổi khác nhau (người cao tuổi, thanh thiếu niên, học sinh tiền học đường) và các nhóm nghề nghiệp đặc thù.
  • Mở rộng nghiên cứu bình diện từ vựng - ngữ nghĩa và ngữ pháp cổ của tiếng Lộc Hà để hoàn thiện bức tranh phương ngữ học toàn diện về địa bàn này.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo quy trình kết hợp phương pháp điều tra điền dã phương ngữ với kỹ thuật ngữ âm học thực nghiệm (sử dụng máy ghi âm ZOOM H2N, xử lý dữ liệu sóng âm, formant và F0 bằng PRAAT, SA và WIN CECIL).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Phương ngữ học, Lịch sử tiếng Việt: Sử dụng ma trận tiêu chí âm vị học thanh điệu, hệ thống biến thể phụ âm đầu và vần của luận án làm tư liệu đối sánh trong các nghiên cứu phương ngữ Bắc Trung Bộ và lịch đại tiếng Việt.
• Cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên phổ thông tại Hà Tĩnh: Vận dụng các bảng thống kê lỗi phát âm và đối ứng ngữ âm địa phương để xây dựng phương pháp rèn luyện chính tả, phát âm chuẩn cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn huyện Lộc Hà.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống thanh điệu tiếng Lộc Hà gồm bao nhiêu thanh và có đặc trưng gì khác biệt so với tiếng Hà Tĩnh trung tâm? Tiếng Lộc Hà có hệ thống gồm 5 thanh điệu (có sự chập thanh ngã và thanh hỏi tương tự phương ngữ Nghệ Tĩnh và Bắc Trung Bộ). Tuy nhiên, kết quả phân tích âm học F0 cho thấy cao độ trung bình của các thanh điệu tiếng Lộc Hà cao hơn rõ rệt so với tiếng Hà Tĩnh vùng trung tâm thành phố và các vùng lân cận, tạo nên âm vực phát âm cao đặc trưng.

2. Luận án sử dụng những công cụ và phần mềm máy tính nào để phân tích dữ liệu ngữ âm thực nghiệm? Luận án sử dụng máy ghi âm số chuyên dụng ZOOM H2N (hãng ZOOM Japan) để thu âm dữ liệu định dạng .wav. Dữ liệu âm thanh được phân tích qua ba chương trình máy tính: WIN CECIL (phân tích thông số âm học thanh điệu và ngôn điệu của SIL), Speech Analyzer 3.0 (phân tích chiết đoạn và siêu đoạn) và PRAAT phiên bản 6.35 ngày 16/10/2017 (đo đạc định lượng F0, Formant F1-F2-F3, cường độ dB, trường độ ms và xung thanh môn).

3. Mẫu điều tra điền dã của luận án được tiến hành tại những địa bàn nào và tiêu chuẩn lựa chọn cộng tác viên ra sao? Điều tra điền dã được thực hiện tại 4 điểm điều tra đại diện cho vùng gần biển và xa biển của huyện Lộc Hà: xã An Lộc, Thịnh Lộc, Thạch Kim và Thạch Châu. Mẫu gồm 24 cộng tác viên (12 nam, 12 nữ), độ tuổi 30-50, sinh ra và sống liên tục tại địa phương từ 2-3 đời, không đi làm ăn xa, bảo lưu giọng thuần bản địa. Tổng dữ liệu thu thập gồm 24 file âm thanh với dung lượng 26 MB.

4. Những hiện tượng ngữ âm lịch sử nào được ghi nhận qua hệ thống phụ âm đầu và vần tiếng Lộc Hà? Hệ thống phụ âm đầu và vần tiếng Lộc Hà bảo lưu nhiều dấu vết ngữ âm lịch sử như: quá trình xát hóa và hữu thanh hóa phụ âm đầu (bẹo / véo, cồng / gồng, chằng xay / giằng xay), quá trình biến đổi phụ âm nh / d / r (dện / nhện, dắt / nhắt) và hiện tượng trước hóa các nguyên âm đôi (hiêu / hươu, riệu / rượu).

5. Luận án lựa chọn mô hình âm tiết nào làm khung phân tích lý thuyết? Luận án lựa chọn mô hình cấu trúc âm tiết tiếng Việt 2 bậc, 5 thành phần của Đoàn Thiện Thuật. Bậc 1 gồm ba thành phần: Thanh điệu, Âm đầu và Vần; Bậc 2 gồm ba thành phần cấu thành phần Vần: Âm đệm, Âm chính và Âm cuối.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Ngữ âm tiếng Lộc Hà – Hà Tĩnh" của tác giả Nguyễn Thị Lệ Hằng là công trình chuyên khảo đầu tiên miêu tả hệ thống ngữ âm của dải thổ ngữ Lộc Hà một cách hệ thống. Bằng việc kết hợp phương pháp điều tra điền dã với kỹ thuật ngữ âm học thực nghiệm qua các phần mềm WIN CECIL, Speech Analyzer và PRAAT, tác giả đã làm sáng tỏ cấu trúc phụ âm đầu, hệ thống vần và đặc trưng cao độ của hệ thống 5 thanh điệu tại 4 thổ ngữ tiêu biểu. Công trình xác lập những tương đồng và khác biệt của tiếng Lộc Hà với phương ngữ Nghệ Tĩnh và ngôn ngữ toàn dân, đồng thời cung cấp các cứ liệu ngữ âm thực nghiệm phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử tiếng Việt và ứng dụng giáo dục ngôn ngữ tại địa phương.