Luận án tiến sĩ về ngôn ngữ học của cộng đồng người Mông ở Bắc Yên, Sơn La

Khám phá luận án tiến sĩ về ngôn ngữ học cảnh huống của cộng đồng người Mông tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, với những phân tích sâu sắc và giá trị văn hóa.

• Tác giả: Nguyen Trung Kien
• Người hướng dẫn: GS.TS Tran Tri Doi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam
• Đề tài: Cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng người Mông ở huyện Bắc Yên tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN KHẢO SÁT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài luận án
• 1.2. Nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ ở Việt Nam
• 1.4. Khái niệm “cảnh huống ngôn ngữ”. Các tiêu chí xác định cảnh huống ngôn ngữ. Phân loại ngôn ngữ theo phân loại cảnh huống. Một số thuật ngữ liên quan trong nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ
• 1.5. Lịch sử hình thành huyện Bắc Yên. Đặc điểm tự nhiên và đặc điểm xã hội. Khái quát về các địa điểm khảo sát
• 1.6. Về tộc danh và sự di cư của người Mông. Một số nhận xét về người Mông ở Bắc Yên
• 1.7. Tiểu kết chương
• 2. CẢNH HƯỚNG NGÔN NGỮ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI MÔNG Ở BẮC YÊN THEO TIÊU CHÍ VỀ LƯỢNG
• 2.1. Số lượng ngôn ngữ và biến thể ngôn ngữ đang hành chức ở Bắc Yên
• 2.2. Về số lượng ngôn ngữ đang hành chức ở Bắc Yên
• 2.3. Về số lượng biến thể ngôn ngữ đang hành chức ở Bắc Yên
• 2.4. Số lượng ngôn ngữ và tình trạng sử dụng ngôn ngữ của người Mông ở Bắc Yên
• 2.5. Các ngôn ngữ hành chức trong cộng đồng người Mông ở Bắc Yên
• 2.6. Số lượng người Mông ở Bắc Yên sử dụng từng ngôn ngữ
• 2.7. Phạm vi giao tiếp của từng ngôn ngữ trong cộng đồng người Mông ở Bắc Yên
• 2.8. Giới hạn về một vài khái niệm có liên quan
• 2.9. Kết quả khảo sát
• 2.10. Ngôn ngữ nổi trội về chức năng trong cộng đồng người Mông ở Bắc Yên
• 2.11. Tiểu kết chương
• 3. CẢNH HƯỚNG NGÔN NGỮ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI MÔNG Ở BẮC YÊN THEO TIÊU CHÍ VỀ CHẤT
• 3.1. Quan hệ nguồn gốc và loại hình của cảnh huống ngôn ngữ ở Bắc Yên
• 3.2. Quan hệ về nguồn gốc
• 3.3. Quan hệ loại hình
• 3.4. Quan hệ về chức năng của cảnh huống ngôn ngữ người Mông ở Bắc Yên
• 3.5. Năng lực ngôn ngữ của người Mông ở Bắc Yên
• 3.6. Năng lực tiếng mẹ đẻ của người Mông ở Bắc Yên
• 3.7. Năng lực tiếng Việt của người Mông ở Bắc Yên
• 3.8. Năng lực tiếng dân tộc thiểu số của người Mông ở Bắc Yên
• 3.9. Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Mông ở Bắc Yên
• 3.10. Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp gia đình của người Mông ở Bắc Yên
• 3.11. Tình hình sử dụng ngôn ngữ giao tiếp ngoài xã hội của người Mông ở Bắc Yên
• 3.12. Tiểu kết chương
• 4. CẢNH HƯỚNG NGÔN NGỮ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI MÔNG Ở BẮC YÊN THEO TIÊU CHÍ THÁI ĐỘ NGÔN NGỮ
• 4.1. Thái độ đối với tiếng mẹ đẻ của người Mông ở huyện Bắc Yên
• 4.2. Thái độ của người Mông đối với tiếng mẹ đẻ trong đời sống sinh hoạt
• 4.3. Thái độ của người Mông đối với tiếng mẹ đẻ trong một số sinh hoạt văn hóa
• 4.4. Thái độ của người Mông đối với tiếng mẹ đẻ trên truyền thông
• 4.5. Thái độ của người Mông đối với tiếng mẹ đẻ trong hoạt động giáo dục
• 4.6. Thái độ đối với tiếng Việt của người Mông ở huyện Bắc Yên
• 4.7. Thái độ của người Mông đối với tiếng Việt trong đời sống
• 4.8. Thái độ của người Mông đối với tiếng Việt trong một số sinh hoạt văn hóa
• 4.9. Thái độ của người Mông đối với tiếng Việt trên truyền thông
• 4.10. Thái độ của người Mông đối với tiếng Việt trong hoạt động giáo dục
• 4.11. Thái độ của người Mông ở huyện Bắc Yên đối với tiếng dân tộc thiểu số
• 4.12. Tiểu kết chương
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngôn ngữ học của người Mông tại Bắc Yên Sơn La

Nghiên cứu ngôn ngữ học của người Mông tại Bắc Yên, Sơn La, là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu biết về văn hóa và ngôn ngữ của cộng đồng dân tộc thiểu số này. Người Mông, với ngôn ngữ và văn hóa đặc trưng, đóng góp vào bức tranh đa dạng ngôn ngữ của Việt Nam. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp bảo tồn ngôn ngữ mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

1.1. Đặc điểm ngôn ngữ của người Mông tại Bắc Yên

Ngôn ngữ của người Mông tại Bắc Yên có nhiều biến thể phong phú. Tiếng Mông không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là biểu tượng văn hóa. Các biến thể ngôn ngữ này phản ánh sự đa dạng trong phong tục tập quán và lối sống của người Mông.

1.2. Vai trò của ngôn ngữ trong văn hóa người Mông

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải văn hóa và lịch sử của người Mông. Qua ngôn ngữ, các giá trị văn hóa, phong tục tập quán được gìn giữ và phát huy. Điều này giúp cộng đồng người Mông duy trì bản sắc văn hóa riêng biệt.

II. Thách thức trong việc bảo tồn ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên

Bảo tồn ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của xã hội hiện đại, cùng với sự giao thoa văn hóa, đã ảnh hưởng đến việc sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ. Nhiều người trẻ tuổi có xu hướng sử dụng tiếng Việt nhiều hơn, dẫn đến nguy cơ mai một ngôn ngữ Mông.

2.1. Tác động của tiếng Việt đến ngôn ngữ Mông

Sự phổ biến của tiếng Việt trong giáo dục và truyền thông đã làm giảm sự sử dụng tiếng Mông trong giao tiếp hàng ngày. Điều này tạo ra một khoảng cách giữa các thế hệ trong việc duy trì ngôn ngữ mẹ đẻ.

2.2. Sự thay đổi trong thói quen ngôn ngữ của người Mông

Nhiều người Mông trẻ tuổi không còn sử dụng tiếng Mông trong sinh hoạt hàng ngày. Thói quen này có thể dẫn đến việc mất đi khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ mẹ đẻ, ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa của cộng đồng.

III. Phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học của người Mông tại Bắc Yên

Nghiên cứu ngôn ngữ học của người Mông tại Bắc Yên được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn và phân tích tài liệu. Mục tiêu là thu thập dữ liệu chính xác về tình hình sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng.

3.1. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp từ cộng đồng người Mông. Phỏng vấn các thành viên trong cộng đồng cung cấp cái nhìn sâu sắc về thói quen ngôn ngữ và thái độ đối với ngôn ngữ mẹ đẻ.

3.2. Phân tích tài liệu và dữ liệu ngôn ngữ

Phân tích tài liệu liên quan đến ngôn ngữ Mông giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và sự phát triển của ngôn ngữ này. Dữ liệu ngôn ngữ được thu thập từ các nguồn khác nhau, bao gồm sách, bài báo và tài liệu nghiên cứu.

IV. Kết quả nghiên cứu về ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên

Kết quả nghiên cứu cho thấy ngôn ngữ Mông vẫn còn được sử dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Tuy nhiên, sự giảm sút trong việc sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ trong giao tiếp hàng ngày là một vấn đề đáng lo ngại. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có sự khác biệt trong việc sử dụng ngôn ngữ giữa các thế hệ.

4.1. Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng

Ngôn ngữ Mông vẫn được sử dụng trong các hoạt động văn hóa và lễ hội. Tuy nhiên, trong giao tiếp hàng ngày, nhiều người trẻ tuổi có xu hướng sử dụng tiếng Việt nhiều hơn.

4.2. Sự khác biệt giữa các thế hệ trong việc sử dụng ngôn ngữ

Có sự khác biệt rõ rệt trong việc sử dụng ngôn ngữ giữa thế hệ lớn tuổi và thế hệ trẻ. Người lớn tuổi thường sử dụng tiếng Mông nhiều hơn, trong khi thế hệ trẻ lại có xu hướng sử dụng tiếng Việt.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên cần được bảo tồn và phát triển. Các biện pháp cần thiết phải được thực hiện để khuyến khích việc sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ trong cộng đồng. Triển vọng tương lai phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của cả cộng đồng và chính quyền địa phương.

5.1. Các biện pháp bảo tồn ngôn ngữ Mông

Cần có các chương trình giáo dục và truyền thông nhằm khuyến khích việc sử dụng tiếng Mông trong gia đình và cộng đồng. Các hoạt động văn hóa cũng nên được tổ chức để nâng cao nhận thức về giá trị của ngôn ngữ mẹ đẻ.

5.2. Tương lai của ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên

Tương lai của ngôn ngữ Mông tại Bắc Yên phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ. Sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức cũng rất quan trọng trong quá trình này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khu vực Tây Bắc Việt Nam từ lâu được xem là bức tranh thu nhỏ của sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa tộc người Đông Nam Á. Trong không gian địa - văn hóa này, dân tộc Mông giữ một vị thế nhân khẩu và văn hóa đặc biệt quan trọng với quy mô dân số cả nước đạt 1.393.547 người (theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019), đứng thứ 4 trong số 53 dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Tại tỉnh Sơn La, người Mông có 157.253 người, tập trung đông nhất tại huyện Bắc Yên với 30.620 người (chiếm 42,8% dân số toàn huyện và cư trú tại 16/16 xã, thị trấn). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam (Mã số: 62220109) với đề tài "Cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng người Mông ở huyện Bắc Yên tỉnh Sơn La" do nghiên cứu sinh Nguyễn Trung Kiên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Trần Trí Dõi tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2022) là công trình nghiên cứu trường hợp (case study) chuyên sâu, toàn diện đầu tiên về bức tranh ngôn ngữ học xã hội của tộc người Mông tại địa bàn trọng điểm này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: trong khi các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận ngôn ngữ tộc người thiểu số ở tầm vĩ mô mang tính khu vực (Trần Trí Dõi, 2001, 2016; Nguyễn Văn Khang, 2012, 2015; Nguyễn Văn Lợi, 2004) hoặc nghiên cứu cảnh huống song ngữ/đa ngữ ở vùng đồng bằng, đô thị (Đinh Lư Giang, 2011; Trần Phương Nguyên, 2014), thì các cộng đồng cư dân vùng cao có cấu trúc xã hội biến động mạnh dưới tác động của kinh tế thị trường, du lịch sinh thái và công nghệ truyền thông như Bắc Yên vẫn chưa có một khảo sát định lượng kết hợp định tính xác thực. Như Nguyễn Văn Khang từng nhấn mạnh: "Trước đây, cảnh huống ngôn ngữ ở Việt Nam được miêu tả ở trạng thái tương đối tĩnh tại, ổn định... Ngày nay, thay vì tính bền vững, ổn định tương đối như trước đây các cộng đồng phương ngữ tiếng Việt đang có sự tương tác mạnh mẽ, các tiểu cộng đồng ngôn ngữ dân tộc thiểu số đang thay đổi mạnh với sự tác động của tiếng Việt và sự xuất hiện của các ngôn ngữ dân tộc mới do sự di dân" [Nguyễn Văn Khang, 2012, tr. 10].

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. Những nhân tố nào về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đang tác động trực tiếp và gián tiếp đến cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng người Mông ở Bắc Yên?
2. Bức tranh phân bố chức năng, năng lực ngôn ngữ và phạm vi sử dụng của tiếng mẹ đẻ (tiếng Mông), ngôn ngữ quốc gia (tiếng Việt) và các ngôn ngữ dân tộc thiểu số khác đang diễn ra như thế nào?
3. Thái độ ngôn ngữ của cộng đồng người Mông đối với tiếng mẹ đẻ, chữ viết tộc người và tiếng Việt trong đời sống sinh hoạt, thực hành văn hóa, giáo dục và truyền thông hiện nay ra sao?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp các mô hình kinh điển của ngôn ngữ học xã hội thế giới (Ferguson, 1971; Nikolsky, 1967, 1976; Švejcer, 1986; Hansen, 2008) kết hợp hệ tiêu chí ba chiều do Nguyễn Văn Khang (2012) xác lập: tiêu chí về lượng (quantitative dimension), tiêu chí về chất (qualitative dimension) và tiêu chí về thái độ ngôn ngữ (attitudinal dimension). Quy mô nghiên cứu được tiến hành trên mẫu khảo sát thực địa gồm 883 cá thể từ 11 tuổi trở lên thuộc 205 hộ gia đình (chiếm 4,74% tổng số 4.326 hộ người Mông toàn huyện) tại 5 địa bàn mang tính đại diện điển hình: bản Suối Lềnh B (xã Hang Chú - vùng thuần Mông vùng cao), bản Tà Xùa A (xã Tà Xùa - vùng lõi Mông phát triển du lịch), bản Mòn (xã Hua Nhàn - vùng cộng cư đa dân tộc ven Quốc lộ 37), bản Suối Trắng (xã Phiêng Côn - vùng Mông sống xen kẽ người Dao, Mường), và tiểu khu 3 (thị trấn Bắc Yên - vùng Mông đô thị hóa).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ trên thế giới ghi nhận thuật ngữ "language situation" xuất hiện từ cuối thập niên 1920 qua các khảo sát của C. Doke tại châu Phi và châu Á, trước khi được hệ thống hóa bởi trường phái ngôn ngữ học xã hội Xô Viết (Avrorin, 1975; Nikolsky, 1967, 1976; Desheriev, 1976) và các học giả phương Tây. L. B. Nikolsky (1967) xác lập luận điểm nền tảng: "cảnh huống ngôn ngữ là sự tương quan giữa các ngôn ngữ (được sử dụng quen thuộc), được phân tầng chức năng, thay đổi theo thời gian và chịu sự tác động của xã hội và các chính sách ngôn ngữ". Tiếp đó, Charles A. Ferguson (1971) bổ sung các chỉ số đo lường thực nghiệm về số lượng ngôn ngữ, người nói và hoàn cảnh giao tiếp. Năm 2003, bộ công cụ 9 tiêu chí đánh giá sức sống ngôn ngữ của UNESCO ra đời đã thúc đẩy làn sóng nghiên cứu thực nghiệm toàn cầu: từ chuyển giao ngôn ngữ tại Latvia (2004–2011), bảo tồn song ngữ ở miền nam Peru (Hornberger & King, 2001), đến bức tranh đa ngữ tại Thái Lan (Premsrirat, 2007), Malaysia và Philippines. Đặc biệt tại Trung Quốc, các công trình của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc về ngôn ngữ tộc Miêu (Miao) tại Quý Châu, Tứ Xuyên, Vân Nam đã cung cấp những đối sánh trực tiếp về sự tương đồng hình thái học và áp lực tiếp xúc giữa tiếng Hán và tiếng Miêu.

Tại Việt Nam, các dòng nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội phân hóa theo hai khuynh hướng rõ rệt:

• Khuynh hướng vĩ mô và vùng địa lý: Khảo sát chính sách ngôn ngữ và bức tranh đa ngữ miền núi phía Bắc của Hoàng Văn Hành (1997), Nguyễn Văn Lợi (2004), Trần Trí Dõi (2001, 2016), Nguyễn Văn Khang (2012, 2015), Tạ Văn Thông (2003), và Viện Ngôn ngữ học (1984, 2002). Các công trình này đặt nền tảng phân loại cảnh huống đa ngữ nhưng chủ yếu dừng ở bức tranh diện rộng.
• Khuynh hướng vi mô theo địa bàn hành chính/tộc người: Khảo sát song ngữ Việt - Hoa tại An Giang của Hoàng Quốc (2009); cảnh huống ngôn ngữ Chăm tại TP. Hồ Chí Minh của Trần Phương Nguyên (2014); song ngữ Khmer - Việt ở Đồng bằng sông Cửu Long của Đinh Lư Giang (2011); sức sống tiếng Tày của Hà Thị Tuyết Nga (2014); trạng thái đa ngữ tại Mường Chà - Điện Biên của Nguyễn Thị Thu Dung (2015); tình hình sử dụng ngôn ngữ người Mông ở Sơn La của Giang Thị Thanh (2016).

Luận án của Nguyễn Trung Kiên định vị mình tại giao điểm của hai khuynh hướng: kế thừa hệ thống lý thuyết cấu trúc - chức năng để mổ xẻ một vi địa bàn điển hình (huyện Bắc Yên). Khác với công trình của Giang Thị Thanh (2016) chỉ khảo sát lát cắt sử dụng ngôn ngữ nói chung trên toàn tỉnh Sơn La, luận án này đi sâu vào "vùng lõi" Bắc Yên, giải mã xung đột giữa bảo tồn bản sắc tộc người và áp lực hội nhập kinh tế - du lịch, đồng thời phân tích chi tiết thái độ đối với các biến thể chữ viết Mông (chữ Mông Việt Nam Latinh hóa so với chữ Mông khu vực/RPA).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết cảnh huống ngôn ngữ của Nikolsky (1967, 1976) và Nguyễn Văn Khang (2012) bằng việc chứng minh trong các tiểu cộng đồng dân tộc thiểu số vùng cao, sự biến thiên của cảnh huống ngôn ngữ không diễn ra đồng nhất mà phụ thuộc vào mô hình cư trú và sinh kế. Tác giả chứng minh rằng cấu trúc "đa ngữ xã hội" (social multilingualism) tại vùng cao không triệt tiêu ngôn ngữ mẹ đẻ mà vận hành theo cơ chế phân bố chức năng bù trừ: tiếng Mông giữ độc quyền trong không gian văn hóa biểu tượng và giao tiếp gia đình nội tộc, trong khi tiếng Việt chiếm lĩnh không gian hành chính - giáo dục và giao dịch thương mại bên ngoài.

                          [CẢNH HUỐNG NGÔN NGỮ]
                                     │
      ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
      ▼                              ▼                              ▼
[TIÊU CHÍ VỀ LƯỢNG]            [TIÊU CHÍ VỀ CHẤT]          [TIÊU CHÍ THÁI ĐỘ]
  - 6 ngôn ngữ hành chức         - Ngôn ngữ độc lập          - Tinh thần luận & Hành vi
  - 3 ngành Mông (Đơ, Du, Si)    - Mông-Miền vs Nam Á, v.v.  - Trung thành ngôn ngữ cao
  - 883 mẫu khảo sát (5 vùng)    - Cấp bậc chức năng         - Nhu cầu song ngữ thực dụng
  - Phân tầng G1, G2, G3         - Năng lực 4 mức độ         - Xung đột chữ viết (VN vs RPA)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ 3 trụ cột lý thuyết:

1. Trụ cột định lượng (Về lượng): Thống kê số lượng ngôn ngữ hành chức (6 ngôn ngữ: Mông, Thái, Mường, Kinh, Dao, Khơ Mú); nhận diện 3 biến thể phương ngữ thuộc các ngành Mông (Mông Đơ - Mông Trắng, Mông Đu - Mông Đen, Mông Si - Mông Đỏ/Lềnh); đo lường tỷ lệ dân số theo 3 thế hệ: G1 (ông bà, ≥50 tuổi), G2 (bố mẹ, 25-49 tuổi), G3 (con cháu, 11-24 tuổi).
2. Trụ cột phân loại hình và cội nguồn (Về chất): Xác lập quan hệ cội nguồn giữa các ngôn ngữ hành chức thuộc 4 ngữ hệ độc lập tại Bắc Yên: ngữ hệ Hmong - Mien (tiếng Mông, tiếng Dao), ngữ hệ Nam Á/Austroasiatic (tiếng Việt, tiếng Mường, tiếng Khơ Mú), ngữ hệ Tai - Kadai (tiếng Thái) và ngữ hệ Nam Đảo (Austronesian - dấu vết gián tiếp). Phân định năng lực ngôn ngữ theo 4 cấp độ chuẩn hóa (Mức 1: Không biết/chỉ hiểu bập bõm; Mức 2: Nghe hiểu nhưng nói hạn chế; Mức 3: Nghe nói thành thạo; Mức 4: Thành thạo cả 4 kỹ năng nghe - nói - đọc - viết).
3. Trụ cột tâm lý xã hội (Về thái độ): Vận dụng đồng thời hai hướng tiếp cận tinh thần luận (mentalist approach - đo lường xúc cảm, sự tự hào, ý thức bảo tồn) và hành vi luận (behaviorist approach - phản ứng lựa chọn ngôn ngữ thực tế) qua 4 môi trường: đời sống sinh hoạt, sinh hoạt văn hóa lễ nghi, tiếp nhận truyền thông đại chúng, và hoạt động giáo dục nhà trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods design) theo nguyên tắc tam giác đạc (triangulation) chặt chẽ giữa định lượng và định tính. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được cấu trúc hóa theo 4 tiểu vùng sinh thái - xã hội đặc thù của huyện Bắc Yên:

• Tiểu vùng thuần Mông vùng cao: Xã Hang Chú (Bản Suối Lềnh B) và Xã Tà Xùa (Bản Tà Xùa A).
• Tiểu vùng Mông nông thôn sống cộng cư xen cài: Bản Mòn (xã Hua Nhàn) - nơi người Mông sinh sống cùng người Khơ Mú, Thái, Kinh dọc hành lang Quốc lộ 37.
• Tiểu vùng Mông xen kẽ vùng đệm: Bản Suối Trắng (xã Phiêng Côn) - tiếp giáp không gian sinh sống của người Dao và người Mường ven lưu vực sông Đà.
• Tiểu vùng Mông đô thị hóa: Tiểu khu 3 (thị trấn Bắc Yên) - trung tâm hành chính, kinh tế của huyện.

                                [HỆ THỐNG MẪU KHẢO SÁT THỰC ĐỊA]
                                               │
               ┌───────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
               ▼                               ▼                              ▼
      [ĐỊNH LƯỢNG (ANKET)]            [ĐỊNH TÍNH CHUYÊN SÂU]         [KHÔNG GIAN & THỂ CHẾ]
      - 883 phiếu (42 câu hỏi)        - Phỏng vấn sâu (380 MB MP3)   - Bản đồ MapInfo & Google Earth
      - 205 hộ gia đình               - Quan sát tham dự 15 năm      - Tổng điều tra dân số 2019
      - Xử lý MS Excel & SPSS 20      - Ghi chép điền dã văn hóa     - Báo cáo Phòng GD&ĐT, UBND

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và kiểm định dữ liệu thực địa diễn ra bền bỉ qua các đợt điền dã từ năm 2016 đến giữa năm 2020 (tổng thời gian điền dã tích lũy 11 tháng) với các công cụ chuẩn mực:

• Khảo sát bảng hỏi (Anket): Bảng hỏi cấu trúc gồm 8 trang A4 với 42 câu hỏi tiêu chuẩn, thu thập toàn diện thông tin nhân khẩu học, năng lực ngôn ngữ, mạng lưới giao tiếp gia đình - xã hội và thái độ ngôn ngữ. Tổng số phiếu phát ra và xử lý hợp lệ là 883 phiếu trên toàn bộ cư dân từ 11 tuổi trở lên tại 5 điểm nghiên cứu.
• Phỏng vấn sâu (In-depth Interview): Thực hiện trên nhiều nhóm đối tượng (già làng, trưởng bản, cán bộ văn hóa, giáo viên, học sinh, phụ nữ nội trợ, hộ kinh doanh du lịch). Dữ liệu âm thanh thu âm trực tiếp đạt dung lượng 380 MB định dạng MP3, được gỡ băng và mã hóa ngữ liệu phân tích định tính.
• Quan sát tham dự (Participant Observation): Với hơn 15 năm công tác và gắn bó thực tế tại vùng Tây Bắc của tác giả, nghiên cứu tiếp cận đối tượng từ điểm nhìn bên trong (emic perspective) thông qua việc trực tiếp tham dự các nghi lễ vòng đời, lễ hội Gầu Tào, đám tang, đám cưới, phiên chợ huyện, cũng như các giờ học tiếng dân tộc thiểu số tại trường phổ thông.
• Công cụ địa lý và thống kê: Ứng dụng phần mềm MapInfo và Google Earth Pro để biên tập, trực quan hóa tọa độ phân bố dân cư và địa bàn cư trú; dữ liệu điều tra bảng hỏi được làm sạch và xử lý bằng MS Excel và SPSS 20.

Data và phân tích

Cơ cấu nhân khẩu của mẫu khảo sát (N = 883) phản ánh tính đại diện tự nhiên cao:

• Giới tính: Nam giới chiếm 51,2% (452 người), Nữ giới chiếm 48,8% (431 người).
• Nhóm tuổi: Thế hệ G1 (≥50 tuổi) chiếm 14,3% (126 người); Thế hệ G2 (25–49 tuổi) chiếm 46,1% (407 người); Thế hệ G3 (11–24 tuổi) chiếm 39,6% (350 người).
• Ngành Mông: Mông Đu (Mông Đen) chiếm 43,2%; Mông Si (Mông Đỏ/Lềnh) chiếm 36,5%; Mông Đơ (Mông Trắng) chiếm 20,3%.
• Trình độ học vấn: Mù chữ/chưa học hết tiểu học chiếm 28,4% (chủ yếu ở nhóm G1 và phụ nữ lớn tuổi); Tiểu học và THCS chiếm 52,1%; THPT, Trung cấp, Cao đẳng, Đại học chiếm 19,5%.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

[BẢNG SO SÁNH NĂNG LỰC NGÔN NGỮ GIỮA CÁC THẾ HỆ NGƯỜI MÔNG TẠI BẮC YÊN]
┌────────┬──────────────────────┬──────────────────────┬──────────────────────┐
│ Thế hệ │ Năng lực Tiếng Mông  │ Năng lực Tiếng Việt  │ Năng lực Tiếng DTTS  │
│        │ (Mức 3 & Mức 4)      │ (Mức 3 & Mức 4)      │ khác (Thái/Mường)    │
├────────┼──────────────────────┼──────────────────────┼──────────────────────┤
│ G1     │ 100% (Thuần thục mẹ  │ 31,7% (Hạn chế giao  │ 24,6% (Tiếp xúc chợ  │
│ (≥50t) │ đẻ tuyệt đối)        │ tiếp ngoài bản)      │ phiên truyền thống)  │
├────────┼──────────────────────┼──────────────────────┼──────────────────────┤
│ G2     │ 99,2% (Sử dụng hàng  │ 84,5% (Song ngữ lưu  │ 18,2% (Giao lưu kinh │
│(25-49t)│ ngày vững chắc)      │ loát trong sinh kế)  │ tế, liên vùng)       │
├────────┼──────────────────────┼──────────────────────┼──────────────────────┤
│ G3     │ 94,8% (Giao tiếp tốt,│ 98,6% (Thành thạo    │ 6,3% (Suy giảm rõ    │
│(11-24t)│ hạn chế từ cổ/nghi lễ│ 4 kỹ năng chuẩn hóa) │ rệt do tiếng Việt hóa│
└────────┴──────────────────────┴──────────────────────┴──────────────────────┘

1. Sức sống bền vững của tiếng mẹ đẻ trong cấu trúc gia đình và sinh hoạt cộng đồng: Tiếng Mông duy trì tỷ lệ sử dụng tuyệt đối trong giao tiếp gia đình với 98,2% người Mông sử dụng tiếng Mông khi trò chuyện với ông bà, cha mẹ. Tại các bản thuần Mông vùng cao như Hang Chú và Tà Xùa, tỷ lệ này đạt 100%. Tiếng Mông tiếp tục giữ vai trò là "mã ngôn ngữ độc quyền" trong các nghi lễ tâm linh truyền thống (tang ma, cưới xin, cúng thần rừng, cúng tổ tiên).
2. Sự mở rộng vượt bậc của năng lực song ngữ Mông - Việt ở thế hệ trẻ: Năng lực tiếng Việt ở mức độ 3 và 4 tăng vọt từ thế hệ G1 (31,7%) lên thế hệ G2 (84,5%) và đạt đỉnh ở thế hệ G3 (98,6%). Quá trình phổ cập giáo dục phổ thông kết hợp mạng lưới Internet, sóng phát thanh - truyền hình đã biến tiếng Việt thành công cụ giao tiếp liên tộc người và phương tiện tư duy học thuật tất yếu của thanh thiếu niên Mông.
3. Hiện tượng chuyển mã (code-switching) và tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra mạnh mẽ: Tại các tiểu vùng phát triển du lịch (Tà Xùa) và thông thương trục lộ giao thông (bản Mòn - Hua Nhàn), hiện tượng xen mã và chuyển mã giữa tiếng Mông và tiếng Việt diễn ra phổ biến trong thế hệ G2 và G3. Người Mông sử dụng tiếng Việt để gọi tên các khái niệm hành chính, công nghệ, hàng hóa thương mại, dịch vụ du lịch (homestay, check-in, đơn hàng, hóa đơn) ngay trong cấu trúc câu tiếng Mông.
4. Nghịch lý chữ viết và thái độ đối với chữ Mông: Trong khi 92,6% người Mông được khảo sát bày tỏ nguyện vọng thiết tha muốn học và bảo tồn chữ viết dân tộc, thì tỷ lệ người thực tế biết chữ Mông chỉ đạt 29,1%. Trong số những người biết chữ Mông, tồn tại sự phân hóa rõ rệt: 54,8% sử dụng chữ Mông La-tinh hóa của Việt Nam (phương án chữ Mông do Nhà nước ban hành) trong khi 45,2% tiếp cận chữ Mông ký âm quốc tế (RPA - Romanized Popular Alphabet) thông qua các tài liệu truyền giáo và mạng xã hội xuyên biên giới.
5. Sự suy giảm của việc sử dụng các ngôn ngữ dân tộc thiểu số láng giềng: Trước đây, trong môi trường đa ngữ vùng Tây Bắc, tiếng Thái từng đóng vai trò như một lingua franca (ngôn ngữ giao tiếp chung giữa các dân tộc thiểu số). Tuy nhiên, số liệu của luận án chỉ ra rằng chỉ có 14,7% người Mông tại Bắc Yên có khả năng nghe hiểu tiếng Thái ở mức 2 và 3 (tập trung chủ yếu ở người lớn tuổi sống xen cài tại bản Mòn, bản Suối Trắng). Tiếng Việt đã thay thế hoàn toàn vai trò cầu nối này.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cứ liệu thực nghiệm sinh động khẳng định mô hình "hệ sinh thái ngôn ngữ đa tầng" tại Đông Nam Á lục địa, nơi ngôn ngữ mẹ đẻ của tộc người thiểu số duy trì sức sống bền bỉ nhờ mạng lưới gắn kết huyết thống và văn hóa tín ngưỡng khép kín, không bị đồng hóa đơn phương bởi ngôn ngữ quốc gia.
• Về chính sách ngôn ngữ và giáo dục: Luận án cung cấp luận cứ khoa học để đổi mới chương trình dạy học tiếng Mông trong trường phổ thông. Cần chuẩn hóa tài liệu dạy chữ Mông Việt Nam sao cho dễ tiếp cận, gắn liền với ngữ cảnh văn hóa bản địa; đồng thời phát triển các chương trình song ngữ Mông - Việt chuyển tiếp (transitional bilingual education) ở cấp tiểu học nhằm giảm thiểu rào cản ngôn ngữ cho học sinh vùng cao.
• Về quản lý văn hóa - xã hội: Đề xuất tăng cường thời lượng phát thanh, truyền hình tiếng Mông của Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Sơn La và Trung tâm Truyền thông huyện Bắc Yên; lồng ghép các ấn phẩm tuyên truyền pháp luật, kỹ thuật nông nghiệp bằng song ngữ Mông - Việt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn mẫu lát cắt thời gian: Nghiên cứu được thực hiện dưới dạng khảo sát cắt ngang (cross-sectional) trong giai đoạn 2016–2020, chưa thực hiện được các điều tra theo dõi dọc (longitudinal panel study) để định lượng tốc độ chuyển dịch ngôn ngữ (language shift) qua từng chu kỳ 5–10 năm.
2. Phạm vi địa bàn nghiên cứu trường hợp: Mặc dù 5 điểm khảo sát mang tính đại diện cao cho huyện Bắc Yên, kết quả nghiên cứu chưa bao quát hết sự biến thiên phương ngữ của các nhóm Mông tại các vùng giáp ranh như Trạm Tấu (Yên Bái) hay Mường La (Sơn La).
3. Độ sâu phân tích ngữ âm - âm vị học tiếp xúc: Luận án tập trung vào bình diện ngôn ngữ học xã hội chức năng, chưa phân tích chi tiết mức độ biến đổi ngữ âm, ngữ pháp và từ vựng do vay mượn từ tiếng Việt trong lời nói của các ngành Mông Đơ, Mông Du, Mông Si.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Nghiên cứu biến đổi ngôn ngữ học xã hội của người Mông dưới tác động của mạng xã hội (Facebook, TikTok, YouTube) và không gian mạng (Digital Sociolinguistics).
• Đo lường thực nghiệm sự tiếp xúc ngôn ngữ ở bình diện ngữ âm và cấu trúc cú pháp giữa tiếng Mông và tiếng Việt thông qua các phần mềm âm học chuyên dụng (Praat).
• Khảo sát so sánh đối chiếu liên vùng giữa cảnh huống ngôn ngữ người Mông ở Tây Bắc (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu) với người Mông di cư vào Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông).
• Đánh giá tác động thực tế của chính sách giáo dục song ngữ theo Nghị định số 82/2010/NĐ-CP đối với việc duy trì vốn từ vựng bản ngữ của trẻ em Mông.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Nguyễn Trung Kiên mang lại những giá trị tác động sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong hệ thống các luận án tiến sĩ về ngôn ngữ học xã hội và ngôn ngữ các dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng gồm 883 mẫu điều tra và hệ thống bản đồ phân bố ngôn ngữ có giá trị trích dẫn cao cho các công trình nghiên cứu nhân học, dân tộc học và ngôn ngữ học ứng dụng.
• Thực tiễn quản trị địa phương: Kết quả nghiên cứu là luận cứ trực tiếp giúp Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Bắc Yên và Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La xây dựng Đề án nâng cao chất lượng giáo dục vùng dân tộc thiểu số, bố trí hợp lý đội ngũ giáo viên biết tiếng Mông tại các xã vùng cao như Hang Chú, Tà Xùa, Háng Đồng, Làng Chếu.
• Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể: Cung cấp giải pháp khoa học cho việc bảo tồn tiếng nói và chữ viết Mông trong bối cảnh phát triển du lịch cộng đồng tại Tà Xùa, giúp người dân địa phương nâng cao ý thức tự hào dân tộc, biến vốn văn hóa - ngôn ngữ truyền thống thành nguồn lực kinh tế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Nhân học, Dân tộc học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu trường hợp chuẩn mực về phương pháp điền dã kết hợp định lượng SPSS và bản đồ học không gian.
• Các nhà nghiên cứu và giảng viên đại học: Bổ sung tài liệu giảng dạy chuyên sâu về Ngôn ngữ học xã hội, Tiếp xúc ngôn ngữ và Chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam.
• Các nhà hoạch định chính sách dân tộc và giáo dục: Khai thác số liệu thực chứng để xây dựng chính sách ngôn ngữ giáo dục, xuất bản sách giáo khoa tiếng dân tộc thiểu số và tuyển dụng cán bộ công chức cơ sở.
• Cộng đồng người Mông và các tổ chức xã hội: Thấu hiểu vị thế ngôn ngữ của tộc người mình, từ đó có giải pháp tự thân trong việc truyền dạy tiếng mẹ đẻ cho thế hệ tương lai trong gia đình.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã kiểm chứng và vận dụng thành công mô hình cấu trúc 3 tiêu chí (Lượng - Chất - Thái độ) của Nguyễn Văn Khang (2012) vào một không gian tộc người thiểu số vùng cao cụ thể. Luận án chỉ ra rằng trong điều kiện địa hình chia cắt và kinh tế nông nghiệp tự cấp tự túc chuyển đổi sang kinh tế dịch vụ, cảnh huống ngôn ngữ vận hành theo quy luật "song ngữ phân tầng chức năng": tiếng mẹ đẻ bảo tồn tuyệt đối ở không gian riêng tư/văn hóa tâm linh, trong khi ngôn ngữ quốc gia chiếm lĩnh toàn diện không gian công cộng/kinh tế/giáo dục.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? So với các nghiên cứu trước đây (như Giang Thị Thanh, 2016; Đỗ Thị Hiên, 2016) chủ yếu dựa vào chọn mẫu thuận tiện hoặc phỏng vấn định tính đơn lẻ, luận án này đã thực hiện điều tra toàn bộ nhân khẩu từ 11 tuổi trở lên tại 5 bản/tiểu khu điển hình thuộc 4 tiểu vùng xã hội khác nhau (N = 883). Việc kết hợp phân tích tương quan thống kê SPSS với bản đồ hóa địa lý (MapInfo, Google Earth Pro) và quan sát tham dự 15 năm giúp loại bỏ triệt để sai số chủ quan của phương pháp điều tra truyền thống.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Đó là sự nghịch lý giữa thái độ ngôn ngữ và năng lực thực tế đối với chữ viết Mông: 92,6% người Mông mong muốn duy trì và học chữ Mông, nhưng chỉ có 29,1% biết chữ. Đáng chú ý hơn, trong nhóm biết chữ, có sự phân chia gần như ngang ngửa giữa chữ Mông Việt Nam (54,8%) và chữ Mông quốc tế RPA (45,2%), phản ánh sự tác động mạnh mẽ của công nghệ truyền thông xuyên biên giới vào đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Toàn bộ bảng hỏi anket 42 câu, bảng phân loại 4 cấp độ năng lực ngôn ngữ, tiêu chí phân loại thế hệ (G1, G2, G3) và quy trình xử lý mã hóa dữ liệu đều được trình bày minh bạch, chi tiết trong hệ thống phụ lục của luận án, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn quy trình này cho các cộng đồng người Mông ở Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu hoặc các tộc người thiểu số khác.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Tác giả định hướng lộ trình theo dõi sự biến đổi ngôn ngữ thế hệ G3 khi bước vào độ tuổi lao động chính (chuyển dịch từ G3 sang G2); đánh giá tác động của làn sóng đô thị hóa nông thôn mới và chuyển đổi số đối với việc suy giảm vốn từ vựng cổ trong tiếng Mông; mở rộng mạng lưới nghiên cứu sang phân tích ngữ âm học thực nghiệm (experimental phonetics) về các biến thể phương ngữ Mông tại miền núi phía Bắc.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của Nguyễn Trung Kiên về "Cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng người Mông ở huyện Bắc Yên tỉnh Sơn La" đã đạt được những dấu ấn học thuật mang tính đột phá:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh, khách quan và khoa học về cảnh huống đa ngữ của người Mông tại địa bàn vùng lõi Tây Bắc dựa trên bộ dữ liệu thực chứng chuẩn xác gồm 883 cá thể tại 5 tiểu vùng sinh thái đặc thù.
2. Chứng minh sự tồn tại bền vững của tiếng mẹ đẻ với tư cách là biểu tượng nhận diện tộc người tối thượng, đồng thời làm rõ quá trình phổ cập tiếng Việt như một ngôn ngữ quốc gia mang tính công cụ tất yếu trong phát triển kinh tế - xã hội.
3. Nhận diện và giải mã hiện tượng phân tầng năng lực ngôn ngữ theo thế hệ (G1, G2, G3), chỉ ra nguy cơ mai một vốn văn hóa ngôn ngữ truyền thống ở thế hệ trẻ nếu thiếu vắng các giải pháp giáo dục song ngữ bài bản.
4. Phát hiện sự cạnh tranh chức năng giữa các hệ thống chữ viết Mông (chữ Mông Việt Nam và chữ Mông RPA), cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho công tác quản trị văn hóa và an ninh tư tưởng vùng dân tộc thiểu số.
5. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách ngôn ngữ có tính khả thi cao, gắn liền giáo dục song ngữ với phát triển sinh kế du lịch cộng đồng và bảo tồn di sản văn hóa tộc người.
6. Mở ra những hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa Ngôn ngữ học xã hội, Địa lý nhân văn, Nhân học văn hóa và Chính sách công trong bối cảnh phát triển bền vững các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN KHẢO SÁT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài luận án Ngôn ngữ học xã hội (Sociolinguistics) có đối tượng nghiên cứu là ngôn ngữ trong mối quan hệ với xã hội. Ngôn ngữ học xã hội (NNHXH) ra đời hướng tới lí giải về các hiện tượng của ngôn ngữ cũng như mô tả những diễn biến của ngôn ngữ trong các môi trường xã hội. Trong một số hoàn cảnh cụ thé, NNHXH lại có xuất phát từ một hay một số biến thể của ngôn ngữ trong quá trình hành chức, thông qua đó mà lí giải về các hiện tượng xã hội có liên quan đến ngôn ngữ.

NNHXH có lịch sử ra đời muộn hơn so với các chuyên ngành khác cùng nghiên cứu về ngôn ngữ. Tuy nhiên, du “sinh sau đẻ muộn” nhưng NNHXH lại nhanh chóng xác lập được vị thế và tầm ảnh hưởng của mình trong nghiên cứu ngôn ngữ học thông qua những thành tựu quan trọng mà nó thu nhận được. Ngày nay, biên độ nghiên cứu của NNHXH không chi dừng lại ở phạm vi một cộng đồng, một dân tộc, một quốc gia, một khu vực mà đôi khi rộng hơn, NNHXH đã quan tâm đến nghiên cứu những van đề xã hội — ngôn ngữ ở một châu lục, thậm chí hướng tới nghiên cứu và xác lập một cách chi tiết về bản đồ ngôn ngữ trên thé giới. Song song với sự mở rộng về biên độ nghiên cứu, NNHXH cũng chú trong nhiều hơn vào những nghiên cứu theo chiều sâu.

Các vấn đề phức tạp của NNHXH ở các quốc gia, các cộng đồng dân tộc sinh sống trong quốc gia đó tiếp tục được đào sâu và làm rõ như van đề cảnh huống ngôn ngữ, tiếp xúc ngôn ngữ, giao thoa và lai tạp ngôn ngữ, ngôn ngữ và giới tính, ngôn ngữ và chính trị, ngôn ngữ và tôn giáo, sinh thái ngôn ngữ, lập pháp ngôn ngữ, ngôn ngữ mạng xã hội,. Như vậy có thể thấy răng, sự ra đời và phát triển của NNHXH đã góp phần làm cho diện mạo và tính chất của bức tranh ngôn ngữ trên thế giới thêm phần sinh động và hấp dẫn hơn. Nhiều mảng màu mới lạ đã được phát hiện và tô điểm thêm làm cho bức tranh nghiên cứu ngôn ngữ thực sự phong phú mà so với trước kia, nếu chỉ thuần túy dựa trên những thành tựu của ngôn ngữ học cấu trúc - hệ thống, ngữ nghĩa học hay ngữ dụng học thì chưa thé thấy hết được. Cảnh huống ngôn ngữ (language situation) là một vấn đề rộng lớn, quan trọng và là một trong những nội dung có tính chất xương sống trong nghiên cứu NNHXH.

Bởi lẽ, suy cho cùng để miêu tả được một cảnh huống ngôn ngữ thì nhất thiết cần phải có một nghiên cứu có tính chất tong thé về các van đề xã hội mà ở đó 17 ngôn ngữ tồn tại và hành chức. Và trong hoạt động của mình thì các dạng biểu hiện, các hình thái tồn tại của ngôn ngữ mới được bộc lộ. Mối quan hệ giữa xã hội và ngôn ngữ nói một cách hình ảnh có tính chất logic, chặt chẽ và biện chứng đến mức giống như mối quan hệ giữa ô khóa và chìa khóa. Đó cũng là lí do mà phần lớn các nhà ngôn ngữ học trên khắp toàn cầu cho đến nay đều dành một sự quan tâm nhất định đến vấn đề cảnh huống ngôn ngữ.

Nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ trên thégiới Vào cuối thập niên thứ 2 của thé ki XX, cum từ “cảnh huống ngôn ngữ” đã đồng thời xuất hiện trong các nghiên cứu ngôn ngữ học của Doke C. Hai tác giả này sử dụng thuật ngữ cảnh huống ngôn ngữ khi tiên hành khảo sát những điều kiện có anh hưởng tới ngôn ngữ các dân tộc tại một số khu vực thuộc châu Phi và châu Á. Tuy nhiên, cũng phải trải qua gần một nửa thé ki sau đó, thuật ngữ cảnh huống ngôn ngữ mới trở nên gần gũi và quen thuộc hơn đối với NNHXH khi các nhà ngôn ngữ học Xô Viết như Avorin (1975), Nikol skij (1976), Aleksandr. thực hiện những nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ tại các nước thuộc hệ thống Xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô trước đây.

Bước sang thế ki XXI mà cụ thể là từ năm 2003 [71, tr.17], sau khi Tổ chức Giáo dục, Văn hóa và Khoa học của Liên hiệp quốc (UNESCO) cho ra đời bộ công cụ nghiên cứu đề đánh giá tình hình ngôn ngữ trong từng địa phương, từng quốc gia thì hầu hết tại các châu lục đều có những nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ. Những nghiên cứu ở châu Âu là: “Cảnh huống ngôn ngữ tại Latvia 2004 - 2011” [138], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Thuy Dién” [128],. Ở châu A: “Tình hình ngôn ngữ của người Assyria ở Jordan” [139], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Trung Quốc” [133], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Thái Lan” [127, 142], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Philipine” [118], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Lào” [136], “Một số van đề về chính sách ngôn ngữ ở Malaysia” [5], “Su hòa trộn ngôn ngữ trong cảnh huống da ngữ ở Malaysia” [141],.Ở châu Mĩ: “Lập kế hoạch ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ” [121], “Vấn đề học ngôn ngữ thứ hai và những tác động xã hội của nó ở Nam Mi” [124], “Giáo dục song ngữ và giải pháp để duy trì lâu dài, nghiên cứu trường hợp ở miền nam Peru” [126]. Ở Châu Phi: “Tình hình ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ ở Nigienia” [115], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Jamaica” [119], “Cảnh huống ngôn ngữ ở Uganda” [130], v.

Trong những nghiên cứu kể trên, mỗi nhà nghiên cứu xuất phat từ những mục đích khác nhau đã có những hướng tiếp cận về cảnh huống ngôn ngữ ở những góc độ khác nhau. Vấn đề cảnh huống ngôn ngữ ở Jamaica, Lào được các tác giả đi 18 sâu vào nghiên cứu tình trạng đa ngữ, sự phân bố chức năng của các ngôn ngữ trong một quốc gia đa dân tộc và đa ngôn ngữ. Cảnh huống ngôn ngữ ở Thái Lan lại được xem xét trong mối quan hệ giữa ngôn ngữ quốc gia (tiếng Thái) với ngôn ngữ của các tộc người thiểu số ở quốc gia này. Với trường hợp của Malayxia, Peru, cảnh huống ngôn ngữ được tìm hiểu và đánh giá tính hữu dụng của bức tranh ngôn ngữ thông qua xu hướng hiện đang tồn tại và phát triển của các ngôn ngữ hiện có.

Trường hợp của Latvia, Jordan thì cảnh huống ngôn ngữ lại được quan tâm ở quá trình chuyển giao ngôn ngữ giữa các thế hệ trong cộng đồng. Trường hợp cảnh huống ngôn ngữ ở Nigienia và Uganda thì lại quan tâm đến sự tác động qua lại giữa các ngôn ngữ tộc người thiểu số với nhau. Bên cạnh đó, một số vấn đề như kế hoạch hóa ngôn ngữ, chính sách ngôn ngữ, giáo dục song ngữ, lập pháp hóa ngôn ngữ cũng đã được đề cập đến trong các nghiên cứu [121], [124], [126]. Đặc biệt với trường hợp cảnh huống ngôn ngữ ở Trung Quốc, có thể nói Trung Quốc là một trong số ít quốc gia trên thé giới đã có sự đầu tư nghiên cứu một cách bài bản và hệ thống về van đề cảnh huống ngôn ngữ.

Công trình [133] cho thấy một bức tranh ngôn ngữ và chữ viết ở một quốc gia có tới gần 1,5 ti dan và rộng lớn về mặt địa lí được phác họa một cách tương đối đầy đủ và chỉ tiết. Trong bức tranh cảnh huống ngôn ngữ ở Trung Quốc, cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng dân tộc Miêu — một trong 55 DTTS ở Trung Quốc [146] đã được miêu tả một cách khá chỉ tiết. Các tác giả đã đặc biệt quan tâm tới các vấn đề như: biến thể ngôn ngữ, chữ viết, sự ảnh hưởng của tiếng Hán đến tiếng Miêu và tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Miêu ở các địa bàn có mật độ người Miêu lớn như Quý Châu, Tứ Xuyên, Vân Nam, Hồ Nam, v. Như vậy, khi nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ, tùy thuộc vào nhu cầu xử lí những vấn đề ngôn ngữ liên quan với vấn đề xã hội của địa bàn nghiên cứu, các tác giả sẽ lựa chọn những nội dung khác nhau dé phân tích van dé.

Điểm diện những công trình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ trên thế giới cho thấy tùy thuộc vào mức độ đầu tư về tài chính mà các quốc gia có thé tiễn hành những nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ có tính chất tong thé, bao trùm (trường hợp của Trung Quốc, Thụy Điền) hoặc có thé chỉ dừng lại ở một hoặc một số vấn đề nổi bật của cảnh huống ngôn ngữ. Dù phạm vi, mức độ và tính chất của những nghiên cứu là khác nhau song việc nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ được quan tâm ở khắp các châu lục đã bố sung va hoàn thiện được một hệ thong co so li luận về cảnh huống ngôn ngữ - một trong những van dé trong tâm của NNHXH. Thêm vào đó, thông qua các công trình đã được công bố, bức tranh xã hội về ngôn ngữ tại các khu vực trên thế giới đã phần nào được lộ diện và nhận được sự quan 19 tâm từ thể chế của các quốc gia. Tuy nhiên, do ngoại diên của vấn đề cảnh huống ngôn ngữ là rất rộng lớn cho nên các nghiên cứu đã được công bố cũng chưa thé bao quát và làm rõ hết được các van dé của cảnh huéng ngôn ngữ dang đặt ra và có xu hướng thay đổi theo thời gian.

Nghiên cứu cảnh huéng ngôn ngữ ở Việt Nam Bức tranh ngôn ngữ học xã hội ở Việt Nam thường được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tiếp cập theo ba mảng đề tài lớn là đề tài nghiên cứu liên quan đến tiếng Việt, đề tài nghiên cứu liên quan đến ngôn ngữ các DTTS và đề tài nghiên cứu dành cho ngoại ngữ đang được sử dụng ở Việt Nam. Những mảng đề tài này cũng đã được miêu tả ở rất nhiều những dạng thức thê hiện những trạng thái cảnh huống ngôn ngữ khác nhau. Chang hạn, với mang đề tài tiếng Việt là các cảnh huống ngôn ngữ ở đô thị, ngôn ngữ ở nông thôn, ngôn ngữ tiếng Việt trong bối cảnh hội nhập, những biến thể tiếng Việt trong sử dụng ngôn ngữ của giới trẻ, v. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án tập trung xử lí vấn đề nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ vùng DTTS nên ở đây chúng tôi chỉ giới hạn tập trung ưu tiên cho việc trình bày về lịch sử van đề nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ các DTTS; trong đó đặc biệt ưu tiên theo dõi tình hình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ liên quan đến tiếng Mông, là ngôn ngữ là đối tượng nghiên cứu chính của luận án.