Tổng quan luận án

Bệnh lang ben (pityriasis versicolor) là bệnh nhiễm nấm mạn tính tại lớp sừng của da do các loài nấm men ưa lipid thuộc giống Malassezia gây ra. Nấm Malassezia spp là vi nấm sống hoại sinh trên bề mặt da người và động vật máu nóng, nhưng có thể chuyển thành tác nhân gây bệnh cơ hội hoặc làm nặng thêm các tình trạng da liễu khác như viêm da tiết bã, viêm nang lông, viêm da cơ địa, vảy nến và gây nhiễm trùng huyết ở người suy giảm miễn dịch hay trẻ sơ sinh non tháng dùng nhũ tương lipid.

Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam tạo điều kiện cho các bệnh nấm da phát triển, đặc biệt ở lứa tuổi dậy thì (11 - 15 tuổi) do sự gia tăng hoạt động bài tiết của tuyến bã nhờn. Tuy nhiên, bệnh lang ben ít khi được điều tra toàn diện tại cộng đồng học đường, các phương pháp định danh loài truyền thống còn hạn chế về thời gian và độ phân giải, trong khi tỷ lệ tái phát sau điều trị còn cao. Thành phố Hải Phòng là trung tâm công nghiệp lớn ở miền Bắc Việt Nam với các điều kiện dịch tễ học đặc thù nhưng chưa có công trình nghiên cứu đầy đủ về thực trạng nhiễm nấm lang ben, các yếu tố liên quan, thành phần loài cũng như giải pháp can thiệp ở lứa tuổi 11 - 15.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Võ Thị Thanh Hiền, chuyên ngành Ký sinh trùng y học (mã số 62.16), được thực hiện tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Duy Bắc và PGS. Nguyễn Thị Liên Hương, nhằm giải quyết 3 mục tiêu cụ thể:

  1. Mô tả thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng năm 2016.
  2. Xác định thành phần loài nấm Malassezia spp gây bệnh lang ben.
  3. Đánh giá hiệu quả can thiệp điều trị đặc hiệu và truyền thông giáo dục sức khỏe phòng chống bệnh lang ben năm 2016 - 2017.
  • Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lứa tuổi 11 - 15 đang học tập tại các trường trung học cơ sở; bệnh phẩm vảy da của học sinh mắc bệnh lang ben; các chủng nấm Malassezia phân lập được.
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa tại 4 trường THCS thuộc thành phố Hải Phòng (THCS Đoàn Xá, THCS Lạc Viên, THCS Vĩnh Niệm, THCS Quang Hưng) và các phòng xét nghiệm chuyên sâu tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, Bộ môn Ký sinh trùng Học viện Quân y.
  • Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu và triển khai can thiệp từ năm 2016 đến năm 2017, hoàn thành và nghiệm thu luận án năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan y văn cho thấy lịch sử phân loại và nghiên cứu về Malassezia đã trải qua nhiều giai đoạn:

  • Năm 1846, Eichstedt lần đầu mô tả vi nấm trong vảy da lang ben; năm 1853 Robin đặt tên là Microsporon furfur.
  • Năm 1874, Malassez mô tả các tế bào nấm men hình cầu và hình bầu dục có chồi từ bệnh nhân viêm da tăng tiết bã nhờn ("vi khuẩn hình chai của Unna").
  • Năm 1925, Weidman phân lập chủng không phụ thuộc chất béo từ da tê giác (Pityrosporum pachydermatis); năm 1927 Panja công nhận sự tương đồng giữa Malassezia và Pityrosporum.
  • Năm 1986, Ủy ban Quốc tế về phân loại nấm thống nhất sử dụng tên chi Malassezia. Đến năm 1995 - 1996, các kỹ thuật phân tử xác định 7 loài, và đến năm 2004 các nhà khoa học Nhật Bản công bố thêm 6 loài mới, nâng tổng số loài được ghi nhận lên 14 loài.

Về mặt dịch tễ học và phân bố loài trên thế giới:

  • Bệnh lang ben phân bố toàn cầu với tỷ lệ ở vùng nhiệt đới từ 30% - 50%, vùng ôn đới 14%, hàn đới dưới 1% (Deepak Kumar Jena và cộng sự ghi nhận 31% ở trẻ dưới 15 tuổi tại Ấn Độ; Elham Zeinali tại Iran ghi nhận 9,5%; Ingordo ghi nhận 2,1% ở thủy thủ Ý; Mellen LA tại Mỹ ghi nhận 0,8%; Daiane Heidrich tại Brazil ghi nhận 5,8%; Ellabib tại Libya ghi nhận 27,8%).
  • Về thành phần loài gây bệnh: Các nước ôn đới (như Hy Lạp qua nghiên cứu của Gaitanis, Nhật Bản, Trung Quốc qua nghiên cứu của Zhen Xie năm 2014, Iran qua các nghiên cứu của Masoomeh Shams 2001, Khosravi 2009, Rezvan Talaee 2014) thường ghi nhận M. globosa và M. restricta chiếm ưu thế. Ngược lại, tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (Crespo-Erchiga; Kalyani M và Ajanta Sharma tại Ấn Độ; Gustavo Giusiano tại Argentina), M. furfur và M. globosa là hai loài chiếm tỷ lệ áp đảo.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung mô tả tỷ lệ bệnh nhân đến khám tại bệnh viện chuyên khoa da liễu hoặc một số nhóm đối tượng hẹp:

  • Triệu Tân Phong (2008 - 2009) và Phạm Thị Lan (2009 - 2011) ghi nhận tỷ lệ lang ben trong số bệnh nhân da liễu tại Bệnh viện Da liễu Trung ương dao động từ 1,04% đến 1,1%;
  • Nguyễn Duy Hưng (2009) khảo sát tại cộng đồng tỉnh Kiên Giang ghi nhận 0,6%; Lê Trần Anh (2000) khảo sát tại 2 đơn vị bộ đội ghi nhận 1,6%; Nguyễn Quý Thái (2002, 2004) nghiên cứu trên công nhân mỏ than tại Thái Nguyên ghi nhận tỷ lệ từ 5,28% đến 7,4%; Nguyễn Đinh Nga (2005) khảo sát lứa tuổi 17 - 19 tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 20,87%; Trần Cẩm Vân bước đầu xác định 4 loài Malassezia bằng giải trình tự gen.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Hải Phòng kết hợp đồng bộ 3 nội dung: dịch tễ học học đường (thực trạng và yếu tố nguy cơ ở lứa tuổi 11 - 15), sinh học phân tử (định danh thành phần loài bằng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen), và thử nghiệm can thiệp cộng đồng (kết hợp thuốc bôi đặc hiệu Ketoconazole 2% với mô hình truyền thông giáo dục sức khỏe KAP).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và phân loại học

Malassezia thuộc giới Fungi, ngành Basidiomycota, lớp Exobasidiomycetes, bộ Malasseziales, họ Malasseziaceae, chi Malassezia. Hầu hết các loài (trừ M. pachydermatis) đều ưa lipid do khiếm khuyết trong tổng hợp acid myristic (tiền thân của acid béo chuỗi dài C12 - C24). Nấm tiết ra hệ enzyme ngoại bào gồm các lipase (như Mglip2 ở M. globosa hoạt động tối ưu tại pH 6,0) và phospholipase để thủy phân triglycerid thành acid béo tự do. M. furfur sản xuất enzyme tryptophan aminotransferase (MfTam1) hoạt động tối ưu ở pH 8,0 và acid azelaic (acid dicarboxylic C9) gây ức chế cạnh tranh enzyme tyrosinase tham gia tổng hợp melanin, dẫn đến triệu chứng giảm sắc tố trên da.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp dịch tễ học mô tả cắt ngang kết hợp nghiên cứu thực nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng và kỹ thuật xét nghiệm sinh học phân tử:

Hợp phần nghiên cứu Thiết kế & Cỡ mẫu Kỹ thuật & Công cụ thu thập dữ liệu
Dịch tễ học & Yếu tố liên quan Thiết kế cắt ngang trên học sinh 11 - 15 tuổi tại 4 trường THCS Hải Phòng. Khám lâm sàng phát hiện dát thay đổi sắc tố; soi đèn Wood; phỏng vấn bằng bộ câu hỏi cấu trúc KAP (kiến thức, thái độ, thực hành vệ sinh cá nhân, dùng chung đồ, tắm giặt).
Xét nghiệm vi sinh & Sinh học phân tử Thu thập mẫu vảy da tại vị trí tổn thương của học sinh mắc bệnh. - Soi tươi trực tiếp với dung dịch kiềm KOH 10% - 20% kết hợp phẩm nhuộm xanh methylen/mực Parker (tiêu chuẩn: sợi nấm ngắn dạng "mì ống" và bào tử men dạng "thịt viên", hoặc $\ge 20$ tế bào men/vi trường).
- Nuôi cấy phân lập trên môi trường thạch Sabouraud Dextrose Agar (SDA) bổ sung lipid, CHROMagar Malassezia, thử nghiệm đồng hóa Tween (20, 40, 60, 80) và Cremophor EL.
- Kỹ thuật PCR-RFLP: Khuếch đại vùng gen rDNA (ITS3/ITS4 hoặc đoạn gen 26S rDNA) và cắt phân đoạn bằng enzyme giới hạn (AluI, BanI, MspAI, CfoI).
- Giải trình tự gen và dựng cây phả hệ nhằm khẳng định loài.
Nghiên cứu can thiệp Nghiên cứu can thiệp có so sánh trước - sau và đánh giá theo dõi. - Can thiệp điều trị tại chỗ: Sử dụng kem Ketoconazole 2% bôi ngày 1 lần trong 2 - 3 tuần; đánh giá khỏi lâm sàng, sạch nấm qua nuôi cấy sau 1 tháng và tỷ lệ tái phát.
- Can thiệp giáo dục sức khỏe: Tổ chức các buổi truyền thông, phát tài liệu truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) phòng chống lang ben, đánh giá lại chuyển biến KAP sau can thiệp.

Xử lý số liệu bằng các thuật toán thống kê y học, xác định tỷ lệ phần trăm, tỷ suất chênh (OR) với khoảng tin cậy 95% (95% CI) và kiểm định mối liên quan bằng phần mềm thống kê chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở khoa học về nấm men Malassezia spp và bệnh lang ben. Tác giả trình bày vị trí phân loại học của 14 loài Malassezia, đặc điểm hình thể (tế bào đa lớp dày 0,12 mm, nảy chồi đơn cực để lại sẹo, tỷ lệ lipid vách tế bào đạt 15%), đặc điểm sinh lý sinh hóa (nhu cầu acid béo chuỗi dài C12 - C24, nhiệt độ phát triển tối ưu 32 - 34°C, không tồn tại dưới 28°C và nhạy cảm ở nhiệt độ trên 35°C).

Chương này cũng tổng hợp cơ chế bệnh sinh của các enzyme lipase, phospholipase, MfTam1, acid azelaic và các thụ thể hydrocarbon (AhR) đối với các bệnh lý da liễu:

Chương 1 đồng thời phân tích ưu - nhược điểm của các phương pháp định danh: phương pháp soi kính hiển vi quang học với chất màu hỗ trợ, nuôi cấy trên thạch chuyên biệt CHROMagar Malassezia kết hợp tính chất sinh hóa đồng hóa Tween, và các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (PCR-RFLP, Nested-PCR, Real-time PCR, giải trình tự gen). Phần điều trị tổng kết các nhóm thuốc bạt sừng dân gian (riềng nếp, muồng trâu, rau má, rau răm, cúc vạn thọ, acid salicylic) và các dẫn xuất kháng nấm azole dạng bôi tại chỗ (Ketoconazole 2%, Clotrimazole, Miconazole) cũng như đường toàn thân.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận nghiên cứu thực địa và thực nghiệm:

  • Địa bàn: 4 trường THCS đại diện cho các khu vực đô thị và ngoại thành tại Hải Phòng (Đoàn Xá, Lạc Viên, Vĩnh Niệm, Quang Hưng).
  • Quy trình khám và chẩn đoán: Khám toàn bộ bề mặt da, xác định hình thái dát giảm sắc tố, tăng sắc tố, dạng đỏ da; xác định vị trí tổn thương (mặt, cổ, ngực, lưng, cánh tay, đùi); lấy bệnh phẩm vảy da bằng phương pháp cạo vảy.
  • Kỹ thuật xét nghiệm trực tiếp: Soi vảy da trong dung dịch KOH kết hợp phẩm nhuộm xanh methylen.
  • Quy trình nuôi cấy và định danh hóa sinh: Cấy mẫu vào môi trường CHROMagar Malassezia, ủ 32°C trong 14 ngày; quan sát màu sắc khuẩn lạc (từ hồng đến tím); thử nghiệm sinh hóa với các giếng khuếch tán Tween 20, 40, 60, 80 và Cremophor EL, phản ứng catalase và thủy phân esculin.
  • Kỹ thuật sinh học phân tử: Chiết tách DNA tổng số từ khuẩn lạc nấm, thực hiện phản ứng PCR nhân đoạn gen đích với các cặp mồi chuyên biệt (như ITS3/ITS4, NL1/NL4, mồi vùng 26S rDNA), điện di kiểm tra sản phẩm PCR; tiến hành phản ứng cắt giới hạn phân đoạn (PCR-RFLP) với các enzyme AluI, BanI, MspAI, CfoI; đọc kích thước các đoạn cắt trên gel agarose; giải trình tự nucleotide và so sánh độ tương đồng trên cơ sở dữ liệu GenBank, xây dựng cây phả hệ phát sinh loài.
  • Phương pháp can thiệp: Phác đồ điều trị tại chỗ bằng kem bôi Ketoconazole 2% một lần/ngày kéo dài 2 - 3 tuần cho học sinh mắc bệnh; thiết kế nội dung truyền thông giáo dục sức khỏe và bộ công cụ đánh giá chuyển biến chỉ số KAP trước và sau can thiệp; quản lý và kiểm soát sai số trong quá trình nghiên cứu, đảm bảo y đức.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các số liệu phát hiện của đề tài:

  • Thực trạng nhiễm và các yếu tố liên quan: Tỷ lệ nhiễm nấm lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng được phân tích theo trường/địa dư, giới tính, lứa tuổi và tiền sử gia đình. Các triệu chứng lâm sàng chủ yếu là dát thay đổi sắc tố (giảm sắc tố chiếm đa số, một phần tăng sắc tố hoặc dát đỏ), có vảy mịn, vị trí ưu thế ở vùng lưng, ngực, cổ, vai.
  • Phân tích yếu tố nguy cơ: Tỷ lệ mắc bệnh có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với cơ địa ra nhiều mồ hôi, tiền sử mắc bệnh trước đó, thói quen không tắm ngay sau khi đi học hoặc sau hoạt động thể lực, không sử dụng xà phòng/sữa tắm, không giặt quần áo hàng ngày và hành vi mặc chung quần áo với người khác. Mức độ hiểu biết, thái độ đúng và thực hành vệ sinh phòng bệnh của học sinh trước can thiệp còn ở mức thấp.
  • Thành phần loài nấm Malassezia spp:
    • Kết quả điện di sản phẩm PCR và phân tích cắt giới hạn bằng các enzyme AluI, BanI, MspAI cho thấy sự hiện diện của các loài Malassezia gây bệnh lang ben.
    • Phân tích đơn nhiễm và đa nhiễm loài theo vị trí tổn thương, giới tính và địa bàn nghiên cứu. Kết quả giải trình tự gen khẳng định độ chính xác của phương pháp PCR-RFLP, xác lập các chủng Malassezia phân lập trên cây phả hệ.
  • Hiệu quả của các biện pháp can thiệp:
    • Hiệu quả điều trị bằng kem bôi Ketoconazole 2%: Tỷ lệ sạch nấm trên kết quả nuôi cấy và cải thiện biến đổi màu sắc tổn thương da sau 1 tháng điều trị đạt mức cao ở cả hai giới và các nhóm tuổi; tỷ lệ tái phát sau điều trị được theo dõi và ghi nhận.
    • Hiệu quả truyền thông giáo dục sức khỏe: Sau can thiệp TTGDSK, tỷ lệ học sinh có kiến thức đúng về nguyên nhân, đường lây, cách điều trị và biện pháp phòng bệnh tăng rõ rệt; thái độ và thực hành vệ sinh cá nhân, giặt phơi quần áo và không dùng chung đồ dùng cá nhân được cải thiện có ý nghĩa so với trước can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả bàn luận, so sánh các kết quả nghiên cứu với các công trình trong và ngoài nước:

  • Phân tích thực trạng tỷ lệ nhiễm lang ben ở học sinh 11 - 15 tuổi tại Hải Phòng trong mối tương quan với đặc điểm khí hậu vùng duyên hải miền Bắc và sự thay đổi sinh lý tuyến bã nhờn tuổi dậy thì; so sánh với các nghiên cứu của Deepak Kumar Jena (Ấn Độ), Phạm Thị Lan, Triệu Tân Phong, Nguyễn Đinh Nga.
  • Bàn luận sâu về mối liên quan giữa pH bề mặt da, độ ẩm, thói quen sinh hoạt và vệ sinh cá nhân với sự chuyển dạng từ hoại sinh sang ký sinh của nấm men Malassezia.
  • Bàn luận về thành phần loài nấm Malassezia phân lập được: So sánh kết quả định danh bằng PCR-RFLP và giải trình tự gen với y văn quốc tế; lý giải sự khác biệt về ưu thế loài giữa các vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và ôn đới (như các nghiên cứu tại Iran, Hy Lạp, Argentina, Trung Quốc).
  • Đánh giá tính khả thi, độ an toàn và hiệu quả kinh tế của phác đồ điều trị tại chỗ bằng Ketoconazole 2% trong y tế học đường so với điều trị đường uống; phân tích tầm quan trọng của việc kết hợp can thiệp truyền thông KAP nhằm khống chế tỷ lệ tái phát bệnh lang ben trong cộng đồng học sinh.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

  1. Cung cấp bộ dữ liệu dịch tễ học về thực trạng nhiễm nấm lang ben và các yếu tố liên quan ở nhóm học sinh 11 - 15 tuổi tại thành phố Hải Phòng.
  2. Ứng dụng thành công kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP kết hợp giải trình tự gen để định danh chính xác thành phần loài Malassezia spp gây bệnh lang ben trên thực địa học đường, góp phần hoàn thiện ngân hàng dữ liệu phân tử và phả hệ các loài vi nấm y học tại Việt Nam.
  3. Làm sáng tỏ mối liên quan giữa các yếu tố hành vi vệ sinh cá nhân, cơ địa tiết bã nhờn với cơ chế sinh bệnh và sự phân bố loài nấm Malassezia.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

  1. Chứng minh tính hiệu quả và độ an toàn của phác đồ điều trị tại chỗ bằng kem bôi Ketoconazole 2% áp dụng cho học sinh lứa tuổi THCS, giúp loại bỏ nấm tại chỗ mà không cần sử dụng thuốc kháng nấm đường uống toàn thân vốn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng chức năng gan, thận.
  2. Xây dựng và thử nghiệm thành công mô hình truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) phòng chống bệnh lang ben trong trường học, nâng cao rõ rệt kiến thức, thái độ và thực hành vệ sinh của học sinh.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  • Đưa nội dung giáo dục vệ sinh phòng chống nấm da và bệnh lang ben vào chương trình chăm sóc y tế học đường định kỳ tại các trường trung học cơ sở.
  • Áp dụng kỹ thuật nhuộm soi cải tiến và định hướng ứng dụng PCR-RFLP tại các cơ sở y tế chuyên khoa để nâng cao năng lực chẩn đoán phân loại nấm Malassezia.
  • Khuyến nghị sử dụng thuốc kháng nấm dạng bôi tại chỗ (Ketoconazole 2%) là lựa chọn ưu tiên ban đầu cho các tổn thương lang ben ở lứa tuổi học sinh, kết hợp thay đổi hành vi vệ sinh cá nhân để phòng ngừa tái phát.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nghiên cứu tập trung trên nhóm đối tượng học sinh lứa tuổi 11 - 15 tại 4 trường THCS thuộc thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2016 - 2017, do đó số liệu chưa phản ánh toàn bộ các nhóm tuổi khác và các vùng sinh thái nông thôn, miền núi khác trên cả nước. Việc theo dõi tái phát sau điều trị bị giới hạn trong khung thời gian của đề tài.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu dịch tễ học và thành phần loài Malassezia spp trên các bệnh lý da khác (viêm da tiết bã, viêm nang lông, viêm da cơ địa) và trên các nhóm bệnh nhân suy giảm miễn dịch, hồi sức sơ sinh.
    • Nghiên cứu độ nhạy cảm của các loài Malassezia phân lập được đối với các thuốc kháng nấm azole khác nhau in vitro.
    • Tiếp tục hoàn thiện và nhân rộng mô hình can thiệp y tế học đường kết hợp truyền thông KAP tại nhiều tỉnh thành.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo trong các lĩnh vực:

  • Cán bộ nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ký sinh trùng y học, Vi sinh y học, Da liễu: Tham khảo quy trình kỹ thuật nuôi cấy phân lập Malassezia trên môi trường CHROMagar, quy trình phản ứng PCR-RFLP sử dụng các cặp mồi và enzyme giới hạn để định danh loài, cũng như phương pháp dựng cây phả hệ.
  • Bác sĩ lâm sàng da liễu và cán bộ y tế cơ sở: Tham khảo các đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán phân biệt tổn thương thay đổi sắc tố da và bằng chứng đáp ứng điều trị của kem bôi Ketoconazole 2%.
  • Cán bộ y tế học đường và nhà quản lý giáo dục: Tham khảo bộ tài liệu truyền thông giáo dục sức khỏe KAP và các giải pháp can thiệp vệ sinh phòng dịch bệnh ngoài da trong trường học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nấm Malassezia spp lại phát triển mạnh và gây bệnh lang ben chủ yếu ở lứa tuổi học sinh 11 - 15 tuổi?

Do nấm Malassezia spp là vi nấm ưa lipid ngoại sinh (cần acid béo chuỗi dài C12 - C24 để tăng trưởng). Ở lứa tuổi 11 - 15 (giai đoạn dậy thì), nồng độ nội tiết tố androgen tăng kích thích các tuyến bã nhờn trên da hoạt động mạnh mẽ, tiết nhiều lipid tạo nguồn dinh dưỡng thuận lợi cho nấm tăng sinh và chuyển từ trạng thái hoại sinh sang gây bệnh.

2. Kỹ thuật PCR-RFLP được tác giả sử dụng để định danh các loài Malassezia spp như thế nào?

Quy trình gồm 2 bước chính:

  • Bước 1: Thực hiện phản ứng PCR khuếch đại đoạn gen đích rDNA của nấm Malassezia (sử dụng các cặp mồi như ITS3/ITS4 hoặc vùng 26S rDNA).
  • Bước 2: Dùng các enzyme cắt giới hạn chuyên biệt (AluI, BanI, MspAI, CfoI) để cắt đoạn DNA đã khuếch đại thành các mảnh cắt có kích thước đặc trưng cho từng loài. Sau đó điện di và đối chiếu kích thước, số lượng mảnh cắt để định danh loài.

3. Những yếu tố hành vi và cơ địa nào làm tăng nguy cơ mắc bệnh lang ben ở học sinh?

Các yếu tố liên quan chính gồm: cơ địa ra nhiều mồ hôi, tiền sử cá nhân từng mắc bệnh lang ben, không tắm ngay sau khi đi học hoặc vận động nhiều, không sử dụng xà phòng/sữa tắm, không giặt quần áo hàng ngày và thói quen mặc chung quần áo, đồ dùng cá nhân với người khác.

4. Tại sao phác đồ bôi kem Ketoconazole 2% tại chỗ được ưu tiên lựa chọn cho học sinh trong nghiên cứu can thiệp?

Ketoconazole 2% ức chế enzyme lanosterol 14α-demethylase làm gián đoạn sinh tổng hợp ergosterol màng tế bào nấm. Thuốc bôi tại chỗ có hiệu quả diệt nấm cao, an toàn, tiện sử dụng, hạn chế tối đa các tác dụng phụ toàn thân đối với chức năng gan và thận so với việc dùng thuốc kháng nấm đường uống ở lứa tuổi học sinh.

5. Biện pháp truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) mang lại hiệu quả gì trong can thiệp phòng chống bệnh lang ben?

Can thiệp TTGDSK giúp cải thiện nhận thức (kiến thức về nguyên nhân gây bệnh, cách phát hiện, phương pháp điều trị đúng), hình thành thái độ tích cực trong chăm sóc sức khỏe da liễu và nâng cao thực hành vệ sinh cá nhân (tắm giặt thường xuyên, phơi khô quần áo, không mặc chung đồ), từ đó giúp giảm nguy cơ lây nhiễm và tái phát bệnh trong môi trường học đường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Võ Thị Thanh Hiền đã khảo sát thực trạng nhiễm nấm lang ben và các yếu tố liên quan ở học sinh lứa tuổi 11 - 15 tại thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2016 - 2017. Bằng việc phối hợp các kỹ thuật vi sinh truyền thống và sinh học phân tử (PCR-RFLP, giải trình tự gen), đề tài đã xác định chính xác thành phần loài nấm men Malassezia spp gây bệnh. Đồng thời, công trình khẳng định tính hiệu quả của mô hình can thiệp kết hợp giữa điều trị đặc hiệu tại chỗ bằng kem Ketoconazole 2% và truyền thông giáo dục sức khỏe học đường, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác kiểm soát bệnh nấm da trong cộng đồng.