ĐẶT VẤN ĐỀ Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự đi lên không ngừng của nền kinh tế dẫn đến nhu cầu sử dụng điện năng ngày càng nhiều thì sự phát triển năng lượng là vấn đề khẩn thiết bù đắp cho tình trạng thiếu hụt hiện nay. Trong đó thủy điện vẫn là hướng tối ưu nhất,mà hướng đi đúng là rẻ,sạch và an toàn. Theo như những nghiên cứu trước cho thấy thủy điện là nguồn năng lượng sạch,bền vững và đã được cộng đồng năng lượng quốc tế công nhận. Để đảm bảo nguồn điện cung cấp cho sinh hoạt và sản xuất nhà nước ta đã tiến hành xây dựng nhiều công trình thủy điện, trong đó có nhà máy thủy điện Sơn La.
Thủy điện Sơn La là công trình lớn nhất khu vực Đông Nam Á được khánh thành và chính thức đi vào hoạt động từ tháng 8/2012. Theo kết quả rà soát bổ sung quy hoạch di dân tái định cư công trình thủy điện Sơn La tháng 3/2006 của Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp thì hồ chứa ảnh hưởng đến 8 huyện thị xã thuộc 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và phải di chuyển 259 bản với 17. Trong đó nhiều nhất là Sơn La có 162 bản với 11. Theo thiết kế, hồ chứa Sơn La sẽ gây ngập lụt trên 23.000ha đất tự nhiên, trong đó có 7.100ha đất đang sản xuất nông nghiệp với 1.700ha ruộng lúa màu, 4.900ha đất nương rẫy và gần 500ha đất cây lâu năm.
Do đặc trưng của lòng hồ thủy điện, tại khu vực ven lòng hồ hay xung quanh các đảo sẽ hình thành những dải đất ngập nước theo mùa. Diện tích bán ngập khoảng 10.000ha, một phần nhỏ diện tích này được người dân sử dụng để trồng cây hàng năm vào thời gian nước rút. Tình trạng chung thường gặp tại phần lớn khu vực bán ngập là các dải đất này có độ dốc lớn, không có thực vật sinh sống (do lớp thực vật cũ bị chết khi nước dâng lên), diện tích đất bán ngập của lòng hồ dần bị xói lở gây bồi lắng lòng hồ hoặc thoái hóa bạc màu do sóng làm mất sức sản xuất. Trước tình trạng trên cần có những biện pháp ngăn chặn xói lở và thoái hóa đất, việc nghiên cứu tuyển chọn gây trồng một số loài cây rừng trên diện tích bán ngập là việc làm rất cần thiết.
Xuất phát từ những lý do trên, căn cứ vào tình hình thực tiễn, đề tài:“Nghiên cứu lựa chọn một số nhân tố hoàn cảnh làm cơ sở khoa học để lựa chọn loài cây trồng cho vùng bán ngập khu vực xã Liệp Tè, huyện Thuận Châu - Sơn La” được thực hiện với mong muốn góp phần bảo vệ môi trường đất, môi trường nước cho vùng lòng hồ Thuỷ điện Sơn La vừa có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. 1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu đặc điểm vùng bán ngập lòng hồ thuỷ điện Phát triển thủy điện sẽ góp phần mang lại nhiều lợi ích như: Thúc đẩy các khả năng kinh tế, bảo tồn các hệ sinh thái, cung cấp một nguồn năng lượng sạch, góp phần vào phát triển bền vững, sử dụng nước đa mục tiêu, phát triển cơ sở hạ tầng và cải thiện công bằng xã hội…Tuy nhiên, việc xây dựng thủy điện cũng mang lại nhiều bất cập.
Bất cứ một công trình xây dựng nào của con người đều tác động đến thiên nhiên, không nhiều thì ít, từ một tòa nhà, một con đường, cây cầu, một cái đập nước.Vì vậy, bổn phận của người xây dựng, cũng như cơ quan chức năng khi cấp giấy phép xây dựng, cần cân nhắc hai phương diện đối nghịch với nhau: sự cần thiết và lợi ích mang lại cho con người của công trình sẽ được xây dựng và tác hại trước mắt cũng như lâu dài của công trình đó. Sự cân nhắc tính toán này phải được thực hiện đầy đủ và khoa học, trên cơ sở quyền lợi chung của cộng đồng, quốc gia và sử dụng các phương pháp phân tích tiên tiến nhất. Xây dựng một cái đập trên một con sông cũng giống như xây một xa lộ qua một vùng hoang dã, nó sẽ chia cắt môi trường thiên nhiên thành hai không gian khác nhau. Trong trường hợp đập có hồ chứa để điều hòa dòng nước thì dòng chảy tự nhiên của con sông sẽ thay đổi.
Sự thay đổi sẽ nhiều hay ít tùy theo hồ chứa được vận hành như thế nào. Khi dòng chảy tự nhiên của một con sông thay đổi, thì hệ sinh thái trong lưu vực con sông đó cũng bị ảnh hưởng và có thể mất một thời gian khá lâu mới tìm được sự cân bằng mới, hoặc thậm chí không tìm lại được lại cân bằng ban đầu. Các dự án thủy điện thường nằm ở những vùng rừng núi nên khi xây dựng cần phải khai quang một diện tích lớn để xây các công trình như: đường sá, đập, nhà máy, đường dây dẫn điện. Phần lòng hồ sẽ bị ngập nước cũng phải được khai quang và dân cư trong vùng phải được dời đi chỗ khác.
2 Những hoạt động này sẽ ảnh hưởng lên môi trường thiên nhiên đã có sẵn trước đó và tác động lên hệ sinh thái của khu vực. Đời sống của dân cư trong vùng cũng như các giá trị văn hóa lịch sử của khu vực dự án cũng sẽ bị thay đổi hoặc biến mất hoàn toàn. Để có thể đánh giá đúng đắn lợi ích của một dự án thủy điện, tất cả các yếu tố nêu trên cần được phân tích đầy đủ, kể cả những thiệt hại hay lợi ích không thể hoặc rất khó định lượng theo các chỉ tiêu giá trị. Nhà máy thủy điện Tam Hiệp trên sông Dương Tử ở tỉnh Hồ Bắc của Trung Quốc đã hoàn thành và đưa vào hoạt động năm 2012 đã nhấn chìm 632km2 đất và di dời hơn 1,5 triệu người.
Chiều cao đập là 2,335m, chiều dài của lòng hồ 660km, rộng 1,1km, chứa 42 tỷ tấn nước. Việc xây dựng nhà máy thủy điện này đã làm ngập một số nhà máy, hầm mỏ, vài trung tâm công nghiệp. Theo nghiên cứu của các chuyên gia về đa dạng sinh học việc ngăn đập Tam Hiệp đã ảnh hưởng đến hàng trăm loài động vật và thực vật ở sông Dương Tử và đe dọa nghề cá ở Biển Đông Trung Quốc. Các dự án xây dựng nhà máy thủy điện ở bang Ethiopia Beneshangul Gumuz, trên sông Nile Xanh đã dấy lên lo ngại cho các nước ở hạ nguồn Sudan và Ai Cập do dòng sông bị thu hẹp.
Các chuyên gia môi trường cũng đã cảnh báo các dự án đập có thể ảnh hưởng lên đến 200km của dòng sông và di dời hơn 5.000 người dân ở các làng lân cận. Về khía cạnh môi trường, khi ngăn đập làm thủy điện sẽ tạo ra một nguồn nước mới là một hệ sinh thái nơi có sự thay đổi các thành phần trong đó, có thể tạo ra một loạt các hiệu ứng lây lan. Những thay đổi trong dòng nước có thể ảnh hưởng đến chất lượng của nước và sản lượng cá ở hạ lưu. Sự thay đổi môi trường sẽ ảnh hưởng đến vùng rộng lớn dưới hạ lưu, thậm chí ra cả biển.
Ở vùng nhiệt đới có thể sẽ có sự thay đổi lớn về lượng mưa, lượng nước bốc hơi, độ ẩm khu vực có hồ chứa tăng,… Các nguồn nước và lưu vực của nó cùng có ảnh hưởng lẫn nhau, các nguồn nước có thể ảnh hưởng đến khí hậu địa phương và mức nước ngầm ở các khu vực xung quanh. Các trầm tích diễn ra trong một hồ chứa thường có thể dẫn đến một sự xói mòn tăng hạ lưu, tức là tăng tổng xói mòn. 3 Những thay đổi trong dòng chảy và mực nước cũng sẽ dẫn đến những thay đổi trong vận chuyển trầm tích. Việc ngăn đập các hồ thủy điện sẽ nhấn chìm rất nhiều diện tích đất đai và dòng nước thay đổi, hơn nữa sẽ dẫn đến những thay đổi trong hệ động vật và thực vật.
Hồ chứa lớn sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đáng kể về hệ thực vật và động vật của khu vực nhà máy thủy điện thông qua nhấn chìm khu vực thường xuyên hoặc định kỳ. Động vật có thể một số phạm vi di chuyển đến môi trường sống mới vượt ra ngoài khu vực hồ chứa. Nhưng thông thường các loài của thiên nhiên hiện có trong khu vực bị ngập nước phải được coi như bị mất. Hơn nữa, một dòng nước giảm hoặc thay đổi mô hình dòng chảy hạ lưu có thể ảnh hưởng đến hệ thực vật và động vật.
Các ảnh hưởng này có thể là những người trực tiếp trong đó các hệ động thực vật phản ứng với lưu lượng nước hoặc các hiệu ứng có thể được gián tiếp do sự thay đổi mức nước ngầm và vận chuyển các chất dinh dưỡng. Nghiên cứu lựa chọn loài cây trồng tại vùng bán ngập lòng hồ thủy điện. Trên thế giới, việc nghiên cứu phát triển sản xuất nông nghiệp trên vùng đất bán ngập của các lòng hồ nhân tạo hầu như ít được quan tâm. Riêng vùng bán ngập các hồ tự nhiên hoặc bãi bồi ven các sông lớn đã được một số nước đưa vào canh tác (dẫn theo Nguyễn Phi Hùng, 2013) cụ thể: Dọc theo lưu vực sông Abala thuộc vùng đông bắc Etiopia, tranh thủ đất còn ẩm sau khi nước lũ rút người dân đã trồng các loại cây có khả năng chịu hạn như bobo, đậu đỗ hoặc ngô vụ mùa để góp phần tự túc lương thực và thực phẩm.
Tại Campuchia, trên lưu vực sông Mekông, trong thời gian đất chưa ngập nước nông dân đã tăng hệ số sử dụng đất bằng việc trồng 2 vụ lúa/năm hoặc 1 vụ màu + 1 vụ lúa mùa/năm. Tuy nhiên, điều kiện để tăng hệ số sử dụng đất ở đây là phải hoàn thiện hệ thống thủy lợi và kênh mương tưới trong mùa hạn. Tại Bangladet, các nhà nghiên cứu đã đề xuất giải pháp canh tác nông nghiệp nổi (tiếng địa phương gọi là "Vasoman Chash") trên mặt nước hồ, sông. Giải pháp được đưa ra dựa trên cơ sở sử dụng nhựa để làm khung cố định có chiều cao từ 0,6 - 0,9m, chiều rộng từ 1,5 - 2,1m và chiều dài từ 15 -50m, bên trong dùng xác thực vật (rơm rạ,.) làm giá đỡ cho cây trồng phát triển.
Dinh 4 dưỡng được cung cấp qua nước nhờ quá trình thẩm thấu từ mặt nước lên giá thể. Sau khi hoàn thành, khung được thả xuống nước và được chăm sóc bằng thuyền trong mùa nước lên và cố định trên đất khi nước rút. Giải pháp canh tác nông nghiệp nổi ở Bangladet chủ yếu để phát triển rau màu và các loại cây họ đậu.