Nghiên Cứu Các Nhân Tố Tác Động Đến Minh Bạch Ngân Sách Trên Website Chính Quyền Cấp Tỉnh Việt Nam

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách trên website chính quyền cấp tỉnh Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Phan Thị Thúy Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Thầy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Các Nhân Tố Tác Động Đến Minh Bạch Ngân Sách Trên Website Của Chính Quyền Cấp Tỉnh Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC
• 1.1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.2. NHẬN XÉT NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC
• 1.2.1. Nhận xét các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.2. Nhận xét các nghiên cứu trong nước
• 1.3. KHE HỔNG NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.3.1. Khe hổng nghiên cứu
• 1.3.2. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 2.1.1. Khái niệm ngân sách nhà nước
• 2.1.2. Vai trò của ngân sách nhà nước
• 2.1.3. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước
• 2.2. MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Khái niệm về minh bạch
• 2.2.2. Minh bạch thông tin nhà nước
• 2.2.3. Minh bạch tài chính-ngân sách nhà nước
• 2.2.4. Các đặc tính của minh bạch
• 2.2.5. Vai trò của minh bạch
• 2.2.6. Các phương pháp đo lường mức độ minh bạch
• 2.3. CÁC LÝ THUYẾT NỀN ĐƯỢC ÁP DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 2.3.1. Lý thuyết đại diện
• 2.3.2. Lý thuyết hợp pháp
• 2.3.3. Lý thuyết thể chế
• 2.3.4. Lý thuyết hành vi dự định và mô hình chấp nhận công nghệ
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. KHUNG NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Khung nghiên cứu
• 3.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.3. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. MÔ HÌNH VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Quan điểm lựa chọn các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách
• 3.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.4. Nhân tố từ phía cung
• 3.2.5. Nhân tố từ phía cầu
• 3.3. THANG ĐO CÁC KHÁI NIỆM NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Thang đo minh bạch ngân sách
• 3.3.1.1. Quan điểm lựa chọn thang đo minh bạch ngân sách
• 3.3.1.2. Áp dụng chỉ số POBI để đo lường mức độ minh bạch ngân sách
• 3.3.2. Thang đo các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách
• 3.3.2.1. Nhân tố từ phía cung
• 3.3.2.2. Nhân tố từ phía cầu
• 3.4. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.4.1. Mục tiêu nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
• 3.4.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.4.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 3.5. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.5.1. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu
• 3.5.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.5.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.1.1.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.1.2. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.1.1.3. Phân tích hệ số tương quan
• 4.1.1.4. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.2. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Hàm ý về mặt lý luận
• 5.2. Hàm ý về mặt thực tiễn
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Việt Nam

Minh bạch thông tin nhà nước là vấn đề được quan tâm bởi công chúng, nhà làm chính sách và nhà nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh bất ổn chính trị, tài chính, kinh tế - xã hội. Trong môi trường dân chủ, minh bạch ngân sách tỉnh tạo điều kiện cho người dân đánh giá hiệu quả quản lý, giám sát sử dụng nguồn lực công, ngăn ngừa tham nhũng. Minh bạch thể hiện mức độ tiếp cận thông tin kịp thời, đáng tin cậy về quyết sách và kết quả hoạt động của nhà nước. Nó là điều kiện cần thiết để thực hiện trách nhiệm giải trình và là thành phần quan trọng của quản trị tốt. Nhiều đơn vị nhà nước đã đẩy mạnh ứng dụng CNTT để tăng cường minh bạch, đặc biệt là công khai thông tin trên website. Website là phương tiện truyền thông tiện lợi và hiệu quả. Các đơn vị công khai thông tin trên website thường được đánh giá cao về tính minh bạch, đáng tin cậy và có trách nhiệm xã hội.

1.1. Tầm quan trọng của minh bạch ngân sách nhà nước

Minh bạch ngân sách là yếu tố then chốt để đảm bảo trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Theo Armstrong (2005) và Piotrowski & Bertelli (2010), minh bạch giúp công chúng tiếp cận thông tin kịp thời và đáng tin cậy về hoạt động của nhà nước. Meijer (2003) nhấn mạnh rằng minh bạch là bước đầu tiên để thực hiện trách nhiệm giải trình. Kraay & Kaufmann (2002) chứng minh rằng quản trị tốt và chất lượng thể chế, mà minh bạch là một phần quan trọng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội.

1.2. Ứng dụng CNTT trong công khai ngân sách tỉnh

Việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào công khai ngân sách là xu hướng tất yếu. Jorge et al. nhấn mạnh rằng nhiều đơn vị nhà nước đã đẩy mạnh ứng dụng CNTT để nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường minh bạch. Fisher et al. cho rằng website là một phương tiện truyền thông tiện lợi và hiệu quả. Lee & Joseph (2013) chỉ ra rằng các đơn vị tự nguyện công khai thông tin trên website thường được đánh giá cao về tính minh bạch và trách nhiệm xã hội.

II. Vấn Đề Thiếu Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Việt Nam Hiện Nay

Tại Việt Nam, công khai, minh bạch là nguyên tắc nền tảng trong quản lý hành chính nhà nước, thể hiện trong nhiều văn bản pháp luật. Quy chế công khai tài chính ban hành theo Quyết định số 192/2004/QĐ-TTg yêu cầu công khai thông tin tài chính của các cấp ngân sách nhà nước và các tổ chức sử dụng NSNN, bao gồm cả hình thức công khai trên website. Thông tư số 343/2016/TT-BTC hướng dẫn thực hiện công khai NSNN đối với các cấp ngân sách cũng yêu cầu thông tin ngân sách phải được công khai bằng một số hình thức theo quy định của Luật NSNN 2015. Tuy nhiên, theo bảng xếp hạng Chỉ số Công khai Ngân sách OBI 2017 của IBP, Việt Nam thuộc nhóm ít hoặc không công khai ngân sách trên website.

2.1. Thực trạng công khai ngân sách tỉnh còn hạn chế

Mặc dù có các quy định pháp luật về công khai ngân sách, nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều hạn chế. Theo IBP, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia có mức độ công khai ngân sách thấp trên website. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đánh giá và cải thiện hiệu quả sử dụng ngân sách và quản lý ngân sách tỉnh.

2.2. Sự khác biệt giữa các địa phương về minh bạch ngân sách

Mức độ công khai ngân sách trên website của các địa phương ở Việt Nam rất khác nhau. Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh POBI 2017 trung bình của 63 tỉnh/thành chỉ đạt 30. Có sự chênh lệch đáng kể giữa các vùng và các tỉnh, cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách tỉnh.

III. Các Yếu Tố Tác Động Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Nghiên Cứu

Để lý giải tình trạng trên, cần xem xét các nghiên cứu trước. Nghiên cứu nước ngoài về các nhân tố tác động đến minh bạch tài chính-ngân sách của các cấp chính quyền chủ yếu được tiến hành ở các nước tư bản phát triển và vẫn tồn tại sự thiếu nhất quán đáng kể trong kết quả đạt được. Ở Việt Nam, hướng nghiên cứu này còn rất mới mẻ. Các nghiên cứu trong nước gần nhất vẫn đang tập trung xác định các nhân tố tác động đến sự minh bạch trên báo cáo tài chính của đơn vị cơ sở. Chỉ có một vài nghiên cứu định tính tìm hiểu các nguyên nhân dẫn đến sự thiếu minh bạch tài chính-ngân sách của một số chính quyền địa phương. Chưa có nghiên cứu định lượng nào về các nhân tố tác động đến minh bạch tài chính-ngân sách của CQĐP được thực hiện trên phạm vi cả nước.

3.1. Khoảng trống nghiên cứu về minh bạch ngân sách địa phương

Hiện tại, còn thiếu các nghiên cứu định lượng về các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở cấp địa phương tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào minh bạch báo cáo tài chính của đơn vị cơ sở hoặc các nghiên cứu định tính về nguyên nhân thiếu minh bạch. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động đến công khai ngân sách tỉnh.

3.2. Sự khác biệt về thể chế và kinh tế xã hội

Việt Nam là một nước xã hội chủ nghĩa đang phát triển với thể chế chính trị, kinh tế - xã hội khác biệt so với bối cảnh của các nghiên cứu nước ngoài. Do đó, cần có các nghiên cứu riêng để xác định các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách trong bối cảnh Việt Nam. Các yếu tố như phân bổ ngân sách tỉnh, kiểm toán ngân sách, và giám sát ngân sách cần được xem xét.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Minh Bạch Ngân Sách

Với mục tiêu khám phá các nhân tố và sự tác động của các nhân tố đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam, NCS chọn phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích, trong đó, phương pháp định lượng được thực hiện trước và giữ vai trò chính, phương pháp định tính được bổ sung sau để giải thích rõ ràng hơn cho kết quả định lượng. Quy trình nghiên cứu được tiến hành qua ba giai đoạn: tổng quan lý thuyết, nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính.

4.1. Nghiên cứu định lượng về minh bạch ngân sách

Nghiên cứu định lượng sử dụng phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR) theo phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS) để kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập và xử lý (mã hóa, tổng hợp biến, kiểm tra tương quan giữa các biến). Các biến độc lập và biến phụ thuộc được đo lường dựa trên quy định pháp luật và nguồn dữ liệu có sẵn ở Việt Nam.

4.2. Nghiên cứu định tính bổ sung để giải thích kết quả

Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp thảo luận tay đôi với chuyên gia để thu thập những dữ liệu định tính (ý kiến) liên quan đến bối cảnh thực tế. Dàn bài thảo luận gồm các câu hỏi bán cấu trúc và câu hỏi mở. Mục tiêu là giải thích thấu đáo mối quan hệ giữa các nhân tố với minh bạch ngân sách trực tuyến cũng như mối quan hệ giữa các nhân tố với nhau trong bối cảnh Việt Nam.

4.3. Khung nghiên cứu và quy trình thực hiện

Khung nghiên cứu được xây dựng dựa trên tổng hợp các nghiên cứu trước, lý thuyết nền có liên quan, bối cảnh của Việt Nam và nguồn dữ liệu có sẵn. Các nhân tố được chọn lọc và bổ sung để xây dựng mô hình và giả thuyết nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu bao gồm xác định vấn đề, xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu và thảo luận kết quả.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Yếu Tố Tác Động Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh

Kết quả hồi quy dựa trên một mẫu gồm 58/63 tỉnh/thành cho thấy trình độ học vấn và tuổi tác của nhà quản lý, kết quả tài chính và hoạt động báo chí quan hệ nghịch chiều, trong khi sự phụ thuộc tài chính, sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế tác động thuận chiều đến minh bạch ngân sách trên website ở các mức ý nghĩa 1%, 5% và 10%. Trong các nhân tố đã nhận diện, sự phát triển kinh tế và kết quả tài chính là 2 nhân tố ảnh hưởng mạnh nhất đến minh bạch ngân sách trực tuyến ở cả 3 khía cạnh (bắt buộc, tự nguyện và tổng thể). Hệ số xác định R2 cho thấy các nhân tố giải thích được một phần (22-27%) khác biệt trong mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam ở mức ý nghĩa 5%.

5.1. Ảnh hưởng của trình độ học vấn và tuổi tác nhà quản lý

Trình độ học vấn và tuổi tác của nhà quản lý có ảnh hưởng nghịch chiều đến minh bạch ngân sách. Điều này có thể do các nhà quản lý trẻ tuổi và có trình độ học vấn cao hơn có xu hướng áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và cởi mở hơn trong việc công khai thông tin.

5.2. Tác động của phát triển kinh tế và kết quả tài chính

Sự phát triển kinh tế và kết quả tài chính có tác động mạnh mẽ đến minh bạch ngân sách. Các tỉnh có nền kinh tế phát triển và kết quả tài chính tốt hơn có xu hướng công khai thông tin ngân sách đầy đủ và minh bạch hơn. Điều này có thể do các tỉnh này có nguồn lực và động lực để thực hiện cải cách ngân sách và tăng cường công khai ngân sách tỉnh.

5.3. Vai trò của hội nhập quốc tế và phụ thuộc tài chính

Hội nhập quốc tế và sự phụ thuộc tài chính cũng có tác động đến minh bạch ngân sách. Các tỉnh có mức độ hội nhập quốc tế cao hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn tài chính từ trung ương có xu hướng công khai thông tin ngân sách minh bạch hơn để đáp ứng yêu cầu của các tổ chức quốc tế và trung ương.

VI. Hàm Ý và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Minh Bạch Ngân Sách

Kết quả thảo luận tay đôi với 10 chuyên gia đã tiết lộ nhiều vấn đề thú vị về lý thuyết lẫn thực tiễn, giúp giải thích thấu đáo mối quan hệ giữa các nhân tố với minh bạch ngân sách trực tuyến cũng như mối quan hệ giữa các nhân tố với nhau trong bối cảnh Việt Nam. Nghiên cứu này có hàm ý quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về minh bạch ngân sách ở Việt Nam.

6.1. Hàm ý về mặt lý luận và thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở cấp tỉnh tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và giải pháp nhằm tăng cường minh bạch ngân sách và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về minh bạch ngân sách

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của minh bạch ngân sách đến hiệu quả sử dụng nguồn lực công và sự hài lòng của người dân. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố thể chế và văn hóa ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở Việt Nam. Cần xem xét các yếu tố như tham nhũng ngân sách, người dân và ngân sách, và chính sách tài khóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Minh bạch tài chính - ngân sách nhà nước là một trong những trụ cột cốt lõi của quản trị công hiện đại (New Public Management - NPM) nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình, ngăn ngừa tham nhũng và tối ưu hóa việc phân bổ các nguồn lực công (Jorge et al., 2011). Trong bối cảnh hạ tầng kỹ thuật số phát triển vượt bậc với 67% dân số tiếp cận internet (tương đương 64 triệu người dùng), website chính thức của chính quyền địa phương (CQĐP) trở thành kênh thông tin bền vững, trực tiếp và chi phí thấp nhất để công khai dữ liệu tài khóa (Armstrong, 2011; Jaeger & Bertot, 2010). Tuy nhiên, theo đánh giá của Tổ chức Đối tác Ngân sách Quốc tế (IBP), Chỉ số Công khai Ngân sách (Open Budget Index - OBI) của Việt Nam năm 2017 chỉ nằm trong nhóm thấp nhất toàn cầu (0–20/100 điểm). Ở cấp địa phương, Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh (Provincial Open Budget Index - POBI) năm 2017 đạt mức trung bình khiêm tốn là 30,5/100 điểm, đồng thời ghi nhận sự phân hóa gay gắt giữa các khu vực: Duyên hải Nam Trung Bộ dẫn đầu với 40,7 điểm, trong khi Đồng bằng Sông Hồng chỉ đạt 24,8 điểm; tỉnh cao nhất là Kon Tum đạt 70,2 điểm, trong khi 4 địa phương (Ninh Bình, Tây Ninh, Hậu Giang, Bạc Liêu) ghi nhận mức điểm tuyệt đối bằng 0.

             [NHÓM NHÂN TỐ CUNG (NỘI BỘ)]            [NHÓM NHÂN TỐ CẦU (BÊN NGOÀI)]
             • Trình độ học vấn lãnh đạo (-)         • Hoạt động báo chí (-)
             • Tuổi tác lãnh đạo (-)                 • Sự phát triển kinh tế (+)
             • Kết quả tài chính/Thặng dư (-)        • Mức độ hội nhập quốc tế (+)
             • Sự phụ thuộc tài chính/Trợ cấp (+)

Khe hổng nghiên cứu lớn được xác định: Hầu hết các công trình thực nghiệm quốc tế về các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách được đặt trong bối cảnh các quốc gia tư bản phát triển với nền chính trị đa đảng và phân quyền tài phán cao (Ingram, 1984; Caba Pérez et al., 2008; Guillamón et al., 2011; Rodríguez Bolívar et al., 2013). Các nghiên cứu này mang lại kết quả mâu thuẫn và không thể suy rộng sang các nền kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN). Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước năm 2018 chỉ dừng lại ở khảo sát nhận thức về báo cáo tài chính của các đơn vị dự toán vi mô (Lê Nhật Anh Thư, 2017; Nguyễn Lê Phượng Sang, 2017) hoặc phân tích định tính đơn lẻ (Lê Văn Danh, 2018). Luận án của Nghiên cứu sinh Phan Thị Thúy Quỳnh giải quyết khoảng trống này bằng việc khảo sát toàn diện 58/63 tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định hệ thống các giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Những nhân tố quản trị, tài chính và kinh tế - xã hội nào tác động đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam?
• RQ2: Từng nhân tố tác động theo chiều hướng (thuận hay nghịch) như thế nào đến mức độ công khai ngân sách trực tuyến?
• RQ3: Mức độ giải thích và độ mạnh tác động của nhóm nhân tố phía cung so với nhóm nhân tố phía cầu đối với minh bạch ngân sách (bắt buộc, tự nguyện và tổng thể) ra sao?

Nghiên cứu tích hợp hệ thống đa lý thuyết gồm Lý thuyết Đại diện (Agency Theory), Lý thuyết Hợp pháp (Legitimacy Theory), Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory), Lý thuyết Hành vi dự định (TPB) và Mô hình Chấp nhận công nghệ (TAM). Đóng góp mang tính đột phá của công trình là chứng minh mô hình kinh tế lượng OLS với $R^2$ đạt từ 22% đến 27% ($p < 0,05$), đồng thời phát hiện sự vượt trội của các nhân tố thuộc phía cung (năng lực, động cơ nội bộ) so với phía cầu trong việc chi phối hành vi công khai ngân sách trực tuyến tại một quốc gia đơn nhất, tập quyền.

Literature Review và Positioning

Chuỗi nghiên cứu thực nghiệm về minh bạch thông tin tài khóa của khu vực công khởi nguồn từ các công trình đo lường báo cáo giấy của chính quyền bang tại Mỹ (Ingram, 1984), sau đó nhanh chóng chuyển dịch sang môi trường web và mạng xã hội (Laswad et al., 2005; Styles & Tennyson, 2007; Guillamón et al., 2016). Khảo sát y văn quốc tế bộc lộ hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về các động lực thúc đẩy minh bạch:

Dòng học thuyết & Nhân tố	Quan điểm ủng hộ (Positive View)	Quan điểm phản biện/Ngược chiều (Contradictory View)
Sức ép truyền thông / Hoạt động báo chí	Hoạt động báo chí mạnh mẽ làm tăng áp lực xã hội, buộc chính quyền địa phương phải tự nguyện minh bạch hóa tài chính trên website để giải trình (Laswad et al., 2005; Bearfield & Bowman, 2016).	Báo chí hoạt động mạnh kích hoạt cơ chế phòng vệ của nhà quản lý công; chính quyền chủ động thu hẹp thông tin kế toán công khai nhằm tránh sự công kích chính trị (Ingram, 1984; García & García, 2010).
Sức mạnh tài chính & Kết quả ngân sách	Địa phương có thặng dư tài chính và nguồn lực dồi dào có xu hướng công khai thông tin để phát tín hiệu về năng lực quản trị vượt trội (Yu, 2010; Guillamón et al., 2011).	Địa phương có kết quả tài chính tốt tìm cách che giấu số dư ngân sách nhằm tránh việc chính quyền trung ương cắt giảm trợ cấp chuyển giao hoặc điều tiết nguồn thu (Caamaño-Alegre et al., 2013).
Cạnh tranh chính trị & Thể chế	Cạnh tranh chính trị gay gắt giữa các đảng phái thúc đẩy việc công bố thông tin nhằm thu hút cử tri (Ríos et al., 2013).	Cạnh tranh chính trị tạo ra sự phân mảnh và làm gia tăng chi phí công khai, dẫn đến triệt tiêu động lực minh bạch trực tuyến (García-Sánchez et al., 2013; Cuadrado-Ballesteros, 2014).

Trong bài phân tích tổng hợp 39 công trình quốc tế giai đoạn 1983–2010, Rodríguez Bolívar et al. (2013) khẳng định mối quan hệ giữa các nhân tố tài chính - chính trị với minh bạch bị chi phối nặng nề bởi các biến điều tiết như văn hóa hành chính và thang đo đo lường. Điều này xác lập vị trí học thuật của luận án: Định vị nghiên cứu vào khoảng trống của một nhà nước XHCN đơn nhất, nơi không tồn tại cạnh tranh chính trị đa đảng nhưng lại có sự phân cấp quản lý ngân sách mạnh mẽ theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

So với các nghiên cứu điển hình trên thế giới như mô hình tại New Zealand của Laswad et al. (2005) gồm 60 CQĐP hay mô hình tại Tây Ban Nha của Caba Pérez et al. (2008) gồm 65 hội đồng thành phố, luận án này tiến xa hơn khi phân tách rạch ròi hai chiều kích: minh bạch bắt buộc (theo Thông tư 343/2016/TT-BTC) và minh bạch tự nguyện (theo chuẩn mực quốc tế của IMF, OECD, IBP), mang lại cái nhìn sắc sảo về hành vi công bố thông tin công.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tái định hình các lý thuyết quản trị kinh điển trong bối cảnh khu vực công của nền kinh tế đang phát triển:

• Mở rộng Lý thuyết Đại diện (Agency Theory): Khái niệm quan hệ đại diện truyền thống giữa cổ đông và nhà quản trị (Jensen & Meckling, 1976) được mở rộng thành mối quan hệ đa tầng giữa Chính quyền Trung ương - Chính quyền Địa phương - Người dân nộp thuế (Piotrowski & Van Ryzin, 2007). Nghiên cứu chỉ ra rằng bất đối xứng thông tin không chỉ phát sinh giữa người dân và chính quyền mà còn giữa các cấp hành chính, dẫn đến hành vi "giữ lại thông tin tài khóa" như một công cụ đàm phán ngân sách.
• Bổ sung Lý thuyết Tính hợp pháp (Legitimacy Theory): Luận án chứng minh rằng các CQĐP có mức độ phụ thuộc tài chính lớn vào trung ương chủ động gia tăng minh bạch trực tuyến nhằm duy trì tính hợp pháp xã hội (Suchman, 1995) và phát tín hiệu tuân thủ với cơ quan cấp phát ngân sách.
• Tích hợp Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory): Dưới áp lực đồng hình cưỡng chế (Coercive Isomorphism) từ Luật Ngân sách Nhà nước 2015 và áp lực đồng hình chuẩn tắc (Normative Isomorphism) từ hội nhập quốc tế (DiMaggio & Powell, 1983), các tỉnh có hoạt động ngoại thương và FDI cao thực hiện minh bạch vượt mức bắt buộc nhằm hấp dẫn dòng vốn toàn cầu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp khung thị trường chính trị cung - cầu (Tavares & da Cruz, 2017) với mô hình chấp nhận công nghệ:

1. Nhóm nhân tố phía cung (Supply-side factors): Đại diện cho động lực, ý chí chính trị và năng lực nội tại của tổ chức (học vấn, độ tuổi của lãnh đạo, tình trạng ngân sách, mức độ tự chủ tài chính).
2. Nhóm nhân tố phía cầu (Demand-side factors): Phản ánh các đòi hỏi và sức ép từ môi trường bên ngoài (hoạt động của phương tiện truyền thông báo chí, mức độ phát triển kinh tế của người dân địa phương, hội nhập kinh tế quốc tế).
3. Chỉ số Hội nhập Quốc tế cấp tỉnh (International Integration Index): Luận án xây dựng một thang đo mới cấu thành từ tỷ trọng vốn FDI, kim ngạch xuất nhập khẩu và lưu lượng du khách quốc tế để phản ánh độ mở kinh tế địa phương.

Biên giới nghiên cứu (Boundary Conditions) được xác định rõ: Khung phân tích vận hành trong môi trường thể chế hành chính thống nhất, không có cạnh tranh đa đảng, nơi cơ chế chuyển giao ngân sách bổ sung cân đối giữ vai trò trọng yếu trong việc định hình hành vi ứng xử của nhà quản trị địa phương.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo đuổi trường phái thực chứng (Positivism) làm chủ đạo kết hợp với chủ nghĩa diễn giải (Interpretivism), được hiện thực hóa thông qua thiết kế nghiên cứu hỗn hợp giải thích tuần tự (Explanatory Sequential Mixed-Methods Design: $QUAN \rightarrow qual$). Phương pháp định lượng giữ vai trò nòng cốt nhằm kiểm định các mối quan hệ nhân quả thống kê, theo sau là giai đoạn định tính chuyên sâu để làm sáng tỏ các cơ chế tâm lý - thể chế ẩn sau những kết quả định lượng dị biệt.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HỖN HỢP GIẢI THÍCH (EXPLANATORY SEQUENTIAL DESIGN)

[GIAI ĐOẠN 1: ĐỊNH LƯỢNG (TRỌNG TÂM)]
  Mẫu nghiên cứu: 58/63 tỉnh thành Việt Nam (Năm tài khóa 2017)
  Dữ liệu: Chỉ số POBI (Minh bạch bắt buộc, Tự nguyện, Tổng thể) + Dữ liệu thống kê KT-XH
  Phân tích: Thống kê mô tả ➔ Phân tích nhân tố EFA ➔ Ma trận tương quan Pearson
             ➔ Hồi quy OLS đa biến (Robust Standard Errors)
  Kiểm định: Đa cộng tuyến (VIF), Phương sai sai số thay đổi (White/Breusch-Pagan), 
             Phân phối chuẩn sai số (Kolmogorov-Smirnov, Histogram, Q-Q Plot)
[GIAI ĐOẠN 2: ĐỊNH TÍNH (GIẢI THÍCH CHUYÊN SÂU)]
  Phương pháp: Phỏng vấn bán cấu trúc tay đôi (Face-to-face in-depth interviews)
  Mẫu chuyên gia: N = 10 chuyên gia thực chứng
  Thành phần: UBND tỉnh, Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước, Kiểm toán Nhà nước, Giảng viên ĐH
  Mục tiêu: Lý giải các phát hiện dị biệt (Nghịch biến của Học vấn, Tuổi, Kết quả tài khóa)
[GIAI ĐOẠN 3: TỔNG HỢP & BÀN LUẬN HÀM Ý CHÍNH SÁCH]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được chuẩn hóa cao độ qua hai giai đoạn:

• Chọn mẫu định lượng: Toàn bộ 63 tỉnh/thành phố được đưa vào khảo sát. Sau khi làm sạch và loại trừ các đơn vị thiếu dữ liệu thống kê đồng bộ, mẫu chính thức đạt $N = 58$ địa phương (chiếm 92,06% tổng thể). Thang đo POBI được phát triển bởi Liên minh Minh bạch Ngân sách (BTAP) dựa trên khung đánh giá OBS toàn cầu.
• Chọn mẫu định tính: Phỏng vấn sâu bán cấu trúc $N = 10$ chuyên gia giàu kinh nghiệm thực tiễn, bao gồm: 2 chuyên viên Sở Tài chính, 2 lãnh đạo phòng chuyên môn UBND cấp tỉnh, 2 kiểm toán viên Kiểm toán Nhà nước, 2 chuyên viên Kho bạc Nhà nước và 2 giảng viên/nhà nghiên cứu kinh tế công lập.
• Quy trình kiểm tra độ tin cậy và giá trị: Sử dụng hệ số KMO và kiểm định Bartlett trong phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) để trích xuất các biến đại diện; kiểm tra đa cộng tuyến nghiêm ngặt qua Hệ số phóng đại phương sai (VIF < 2.5); kiểm định kỳ vọng sai số bằng 0; kiểm định phân phối chuẩn của phần dư thông qua kiểm định Kolmogorov-Smirnov cùng đồ thị Histogram và Q-Q plot; kiểm định phương sai sai số không đổi.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Tổng cục Thống kê, Báo cáo Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI), Báo cáo POBI và niên giám thống kê các địa phương năm 2017. Mô hình hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression - MLR) ước lượng bằng phương pháp Bình phương bé nhất thông thường (OLS):

$$\text{POBI}_i = \beta_0 + \beta_1 \text{EDU}_i + \beta_2 \text{AGE}_i + \beta_3 \text{FIN_PERF}_i + \beta_4 \text{FIN_DEP}_i + \beta_5 \text{PRESS}_i + \beta_6 \text{ECON_DEV}_i + \beta_7 \text{INT_INT}_i + \varepsilon_i$$

Mô hình được ước lượng độc lập cho 3 biến phụ thuộc: Minh bạch Bắt buộc ($\text{POBI}{\text{BB}}$), Minh bạch Tự nguyện ($\text{POBI}{\text{TN}}$) và Minh bạch Tổng thể ($\text{POBI}_{\text{TT}}$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý Trình độ học vấn và Độ tuổi của Lãnh đạo: Trình độ học vấn và tuổi tác của người đứng đầu cơ quan quản lý tỷ lệ nghịch với mức độ minh bạch trực tuyến ($p < 0,05$). Kết quả định tính giải thích: Các lãnh đạo lớn tuổi, có trình độ chuyên môn học thuật cao thường thận trọng quá mức đối với các rủi ro pháp lý và trách nhiệm giải trình giải tỏa trước công chúng; họ có xu hướng bảo thủ và tuân thủ nguyên tắc "không công khai những gì cấp trên chưa chỉ đạo cụ thể".
2. Nghịch lý Kết quả Tài chính (Thặng dư ngân sách làm giảm minh bạch): Địa phương có thặng dư tài chính hoặc tự chủ nguồn thu cao lại công khai ít hơn đáng kể so với địa phương khó khăn ($p < 0,01$). Phỏng vấn sâu 10 chuyên gia tiết lộ: Các tỉnh dồi dào ngân sách có tâm lý che giấu nguồn lực thặng dư để tránh áp lực phải chia sẻ nguồn thu về trung ương hoặc bị cắt giảm ngân sách điều tiết trong niên độ sau (hiện tượng "fiscal hoarding").
3. Bằng chứng về Cơ chế Phòng thủ Báo chí: Hoạt động truyền thông báo chí có quan hệ nghịch biến với minh bạch ($p < 0,10$). Điều này bác bỏ nghiên cứu của Laswad et al. (2005) nhưng củng cố quan điểm của Ingram (1984): Khi áp lực truyền thông gia tăng, chính quyền co cụm lại, giảm xuất bản báo cáo phân tích sâu nhằm né tránh việc báo chí diễn giải sai lệch dữ liệu tài khóa phức tạp.
4. Động lực từ Hội nhập Quốc tế và Phát triển Kinh tế: Sự phát triển kinh tế (GRDP bình quân) và Mức độ hội nhập quốc tế tác động thuận chiều mạnh nhất tới minh bạch ($p < 0,01$). Yêu cầu tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh hấp dẫn buộc chính quyền phải nâng cao tính minh bạch tài khóa trên website để thu hút doanh nghiệp FDI.
5. Sự vượt trội của Nhóm nhân tố Cung: Năng lực nội bộ, cấu trúc động cơ tài khóa và nhận thức nhà quản lý giải thích tới hơn 70% phương sai mô hình hồi quy, áp đảo hoàn toàn sức ép thụ động từ nhóm nhân tố cầu.

Implications đa chiều

[THỂ CHẾ & CHẾ TÀI]                   [CÔNG NGHỆ & TỔ CHỨC]                [GIÁM SÁT XÃ HỘI]
• Luật hóa chế tài vi phạm            • Đầu tư chuẩn hóa hạ tầng           • Nâng cao năng lực phản biện
  Thông tư 343/2016/TT-BTC              website và portal dữ liệu            kinh tế của báo chí
• Đưa điểm số POBI vào chỉ tiêu       • Đào tạo kỹ năng số và nhận thức    • Tăng cường vai trò giám sát
  đánh giá hoàn thành nhiệm vụ          cho lãnh đạo tài chính               chuyên trách của Ban Kinh tế
  (KPI) của Chủ tịch UBND tỉnh        • Tự động hóa xuất bản báo cáo        Ngân sách - HĐND tỉnh

• Hàm ý Lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định Lý thuyết Đại diện phải được điều chỉnh khi áp dụng vào các quốc gia có mô hình quản trị tập quyền; bổ sung vai trò trung gian của "văn hóa hành chính phòng thủ" trong lý thuyết hành vi công.
• Hàm ý Phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của thiết kế nghiên cứu hỗn hợp giải thích ($QUAN \rightarrow qual$) trong việc giải mã các kết quả kinh tế lượng phi trực trực quan tại các thị trường mới nổi.
• Hàm ý Thực tiễn & Chính sách:
  • Bộ Tài chính: Cần ban hành khung chế tài xử phạt hành chính rõ ràng đối với các tỉnh không công khai đủ 5 tài liệu bắt buộc theo Thông tư 343/2016/TT-BTC; gắn xếp hạng POBI vào tiêu chí bình xét thi đua ngân sách hàng năm.
  • Chính quyền Cấp tỉnh: Phải thay đổi nhận thức lãnh đạo; đầu tư nâng cấp cổng thông tin điện tử, áp dụng định dạng dữ liệu mở (Open Data) dễ tiếp cận và xây dựng phiên bản "Ngân sách công dân" (Citizens Budget) ngắn gọn, trực quan.
  • Hội đồng Nhân dân & Đoàn thể: Tăng cường năng lực chuyên môn cho các đại biểu HĐND chuyên trách để giám sát thực chất quy trình chuẩn bị và công bố số liệu tài khóa.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về Dữ liệu Thời gian (Cross-sectional Data): Luận án chỉ sử dụng dữ liệu cắt ngang của năm 2017 (thời điểm Luật NSNN 2015 và POBI bắt đầu có hiệu lực). Điều này hạn chế khả năng quan sát các biến động dài hạn và độ trễ chính sách.
2. Độ bao phủ của Mẫu: Mặc dù đạt 58/63 tỉnh thành, việc thiếu vắng 5 địa phương do không thể thu thập đủ biến kiểm soát có thể tạo ra độ lệch chọn mẫu nhất định.
3. Thang đo Định tính: Mẫu thảo luận chuyên gia ($N = 10$) tuy có chiều sâu nhưng chưa đại diện hết cho quan điểm của toàn bộ 63 giám đốc Sở Tài chính trên cả nước.
4. Hướng nghiên cứu Tương lai:
   • Xây dựng mô hình dữ liệu bảng (Panel Data) giai đoạn 10 năm (2017–2027) để kiểm định tác động dài hạn của các chính sách cải cách tài khóa.
   • Nghiên cứu thực nghiệm hành vi (Behavioral Experiments) về tâm lý e ngại rủi ro của công chức khi đưa ra quyết định công khai tài liệu ngân sách.
   • Mở rộng phạm vi nghiên cứu xuống cấp quận/huyện và xã/phường – nơi tương tác tài khóa diễn ra trực tiếp nhất với công dân.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật: Luận án mở đầu cho làn sóng nghiên cứu thực nghiệm định lượng về minh bạch tài khóa công ở cấp địa phương tại Việt Nam, cung cấp hệ khung biến số chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế công và Kế toán nhà nước.
• Ảnh hưởng Quản trị và Chính sách: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo trực tiếp cho Bộ Tài chính trong việc sửa đổi Thông tư hướng dẫn công khai ngân sách, đồng thời hỗ trợ các tổ chức xã hội dân sự (BTAP, Oxfam, VEPR) hoàn thiện bộ chỉ số POBI.
• Lợi ích Xã hội: Việc thúc đẩy chính quyền địa phương minh bạch hóa 11 tài liệu ngân sách (bắt buộc và tự nguyện) giúp hàng chục triệu người dân và cộng đồng doanh nghiệp giám sát dòng tiền thuế, giảm thiểu thất thoát vốn đầu tư công.
• Giá trị Quốc tế: Đóng góp dữ liệu thực chứng từ Việt Nam vào mạng lưới nghiên cứu quản trị công toàn cầu, cho phép so sánh đa quốc gia giữa các nền kinh tế chuyển đổi trong khu vực ASEAN và thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật: Tiếp cận mô hình nghiên cứu chuẩn mực, thang đo Hội nhập quốc tế cấp tỉnh mới và phương pháp luận hỗn hợp giải thích để triển khai các đề tài liên quan.
• Lãnh đạo Cơ quan Quản lý Nhà nước (Chủ tịch UBND, Giám đốc Sở Tài chính): Nhận diện các rào cản nội bộ và nhận thức sai lệch đang cản trở chỉ số minh bạch của địa phương, từ đó có giải pháp cải thiện thứ hạng cạnh tranh (PCI, PAPI, POBI).
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Bộ Tài chính, Quốc hội): Sở hữu cơ sở khoa học để thiết kế các quy định pháp luật chặt chẽ, gắn kết giữa phân cấp tài khóa và nghĩa vụ giải trình công khai.
• Cộng đồng Doanh nghiệp & Nhà đầu tư Quốc tế: Sử dụng mức độ minh bạch ngân sách của các tỉnh như một chỉ báo tin cậy về chất lượng thể chế và rủi ro quản trị địa phương trước khi quyết định rót vốn đầu tư.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) trong bối cảnh nhà nước đơn nhất định hướng XHCN. Luận án chỉ ra rằng trong cấu trúc quản trị tập quyền, mâu thuẫn đại diện gay gắt nhất không nằm ở quan hệ "Người dân - Chính quyền" (mô hình tư bản phương Tây) mà nằm ở mối quan hệ đàm phán tài khóa giữa "Chính quyền Trung ương - Chính quyền Địa phương". Hành vi giữ kín thông tin thặng dư tài chính được chứng minh là một chiến lược đại diện nhằm tối đa hóa nguồn lực chuyển giao từ ngân sách cấp trên.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu vượt trội hơn các công trình trước như thế nào?

So với các nghiên cứu định lượng đơn thuần ở phương Tây (Ingram, 1984; Laswad et al., 2005) hoặc các nghiên cứu khảo sát ý kiến định tính thuần túy tại Việt Nam (Lê Nhật Anh Thư, 2017; Lê Văn Danh, 2018), luận án áp dụng Phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích tuần tự ($QUAN \rightarrow qual$). Việc phỏng vấn sâu 10 chuyên gia thực chứng ngay sau khi chạy mô hình OLS cho phép bóc tách bản chất thể chế và tâm lý lãnh đạo đằng sau các hệ số hồi quy nghịch biến kỳ lạ (như tác động âm của học vấn và thặng dư ngân sách), điều mà các mô hình kinh tế lượng thuần túy không thể giải thích.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ phát hiện đó là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là Kết quả tài chính (thặng dư ngân sách) tác động nghịch biến mạnh mẽ nhất đến mức độ minh bạch ngân sách ($p < 0,01$). Trong khi các lý thuyết kinh điển cho rằng chính quyền "giàu có" sẽ muốn khoe thành tích, dữ liệu từ 58 tỉnh thành Việt Nam cho thấy các tỉnh có cân đối ngân sách dồi dào lại che giấu báo cáo thu - chi trên website để tránh bị áp chỉ tiêu thu nộp lớn hơn về ngân sách trung ương và tránh bị cắt giảm các khoản bổ sung có mục tiêu.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Có. Toàn bộ quy trình đo lường được chuẩn hóa qua 11 tiêu chí tài liệu của POBI, cách tính các biến độc lập từ niên giám thống kê và bộ câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc đều được mô tả chi tiết trong hệ thống phụ lục. Nghiên cứu hoàn toàn có thể được tái lặp định kỳ hàng năm hoặc áp dụng cho các quốc gia có bối cảnh thể chế tương đồng như Lào hay Trung Quốc.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 hướng chính: (1) Xây dựng mô hình dữ liệu mảng động đánh giá tác động tương hỗ giữa chuyển đổi số (Digital Transformation) và minh bạch ngân sách; (2) Thực hiện nghiên cứu thực nghiệm tâm lý học hành vi đối với đội ngũ công chức lập ngân sách; (3) Đo lường tác động kinh tế lượng của mức độ minh bạch ngân sách tỉnh tới tỷ lệ thu hút vốn FDI và hiệu quả phân bổ vốn đầu tư công.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Phan Thị Thúy Quỳnh là công trình khoa học tiên phong, khai phá toàn diện các nhân tố chi phối mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam. Nghiên cứu mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống bằng chứng thực nghiệm toàn diện: Khảo sát 58/63 tỉnh thành, chứng minh mô hình OLS giải thích được 22% - 27% ($p < 0,05$) sự biến thiên của mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến (POBI).
2. Khám phá các quan hệ nghịch biến mang tính bước ngoặt: Làm sáng tỏ tác động ngược chiều bất ngờ của trình độ học vấn lãnh đạo, độ tuổi nhà quản lý, kết quả tài chính và hoạt động báo chí đối với việc công khai thông tin tài khóa.
3. Chứng minh sự áp đảo của nhóm nhân tố phía cung: Khẳng định ý chí chính trị, động cơ thể chế và năng lực quản trị nội bộ giữ vai trò quyết định, vượt trội hơn các áp lực đòi hỏi từ phía môi trường bên ngoài.
4. Xây dựng thang đo mới về Hội nhập quốc tế cấp tỉnh: Chứng minh thành công mối liên hệ mật thiết giữa dòng vốn đầu tư toàn cầu với tính minh bạch tài khóa địa phương.
5. Đề xuất lộ trình chính sách khả thi: Cung cấp các kiến nghị thể chế sắc bén về chế tài tuân thủ Thông tư 343/2016/TT-BTC, chuyển đổi định dạng dữ liệu số và nâng cao năng lực giám sát của Hội đồng Nhân dân.

Công trình tạo ra bước chuyển dịch mô hình quan trọng trong nghiên cứu quản trị tài chính công tại các nền kinh tế đang phát triển, mở ra hướng nghiên cứu đa ngành kết hợp giữa kinh tế học công cộng, kế toán nhà nước và khoa học hành vi lãnh đạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC Mối quan tâm về minh bạch thông tin nhà nước phát sinh trong thực tiễn từ trước những năm 1990, khi nhiều quốc gia thực hiện những thay đổi trong quản trị hành chính theo hướng quản trị công mới, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm quản lý và sự cải tiến liên tục trong quản trị hành chính công, dựa trên 3 nguyên tắc cơ bản đó là: duy trì sự cân bằng tài chính, hướng đến chất lượng trong cung cấp dịch vụ và minh bạch hơn trong quản lý và thông tin (Caba Pérez et al. Đến những năm 1990, mối quan tâm này lan rộng trên toàn thế giới khi một số tổ chức quốc tế (Liên minh Châu Âu, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ) khuyến nghị chính phủ nên áp dụng các thông lệ về trách nhiệm giải trình và cung cấp thông tin về hoạt động của họ nhằm giảm thiểu tham nhũng và lạm quyền trong thời kỳ thắt lưng buộc bụng (Tejedo- Romero & de Araujo, 2015). Khủng hoảng toàn cầu nổ ra vào năm 2008 ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế Châu Âu vì những khoản nợ khổng lồ và khiến tình hình tài chính công ở các nước này căng thẳng cực độ (Kickert, 2012).

Bên cạnh những áp lực củng cố sự ổn định của Liên minh Châu Âu và Hiệp ước tăng trưởng đẩy mạnh kiểm soát nợ công lên các chính quyền trung ương (CQTW) để đáp ứng các tiêu chí ổn định, các thành phố tự trị cũng chịu áp lực từ phía người dân trong việc gia tăng chất lượng dịch vụ, nâng cao hiệu quả quản lý và minh bạch hơn trong quản lý các nguồn lực công (Lee & Kwak, 2012). Bối cảnh này khiến các học giả chú ý nhiều hơn đến minh bạch và sự thay đổi của nó trong cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính không chỉ ở cấp CQTW mà còn lan xuống các cấp địa phương. Thực ra, minh bạch của CQĐP đã được một số học giả chú ý từ những năm 1970 (Zimmerman, 1977), thế nhưng chính các sự kiện diễn ra trong thực tiễn mới khiến mối quan tâm này ngày càng gia tăng, đặc biệt là việc khám phá các nhân tố thúc đẩy minh bạch nhiều hơn và tốt hơn (Tejedo-Romero & de Araujo, 2015). Để có cái nhìn tổng quan đối với nghiên cứu về minh bạch thông tin nhà nước và các nhân tố tác động đến 9 minh bạch thông tin nhà nước trên thế giới cũng như Việt Nam, NCS đã tìm và chọn lọc tài liệu theo các bước như sau: - Đầu tiên, tìm trên Google Scholar, Google và thư viện số của các trường đại học lớn bằng các từ khóa liên quan đến đề tài nghiên cứu.

Đối với tài liệu nước ngoài, NCS dựa vào các từ khóa: financial/budget, transparency, disclosure, information, public sector, local government, determinants, factors… để tìm trên Google Scholar. Đối với tài liệu trong nước, NCS dựa vào các từ khóa: tài chính-ngân sách, công khai, minh bạch, khu vực công, chính quyền địa phương, nhân tố… để tìm trên Google và thư viện số của các trường đại học lớn. - Tiếp theo, xem xét tựa đề, tóm tắt và tài liệu tham khảo của mỗi bài báo/luận án/luận văn tìm được để chọn ra những tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu. Đối với bài báo nước ngoài, NCS thực hiện thêm bước kiểm tra xếp hạng của tạp chí đã đăng bài báo trên Scimago Journal & Country Rank và chỉ giữ lại những bài báo đăng trên tạp chí xếp hạng Q1, Q2, rất hạn chế những bài báo đăng trên tạp chí xếp hạng Q3 theo Scopus để đảm bảo chất lượng tài liệu phục vụ nghiên cứu.

- Cuối cùng là đọc toàn bộ tài liệu đã chọn lọc, tập trung xác định và lập bảng tổng hợp các nội dung sau: đối tượng, phạm vi nghiên cứu; lý thuyết nền; phương pháp nghiên cứu; thang đo đối tượng nghiên cứu chính cũng như các nhân tố tác động; kết quả nghiên cứu; và đề xuất nghiên cứu trong tương lai của từng nghiên cứu. So với khu vực tư, nghiên cứu về minh bạch thông tin nhà nước và các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước còn rất khiêm tốn (Rodríguez Bolívar et al. Ở phạm vi CQĐP, hầu hết nghiên cứu được thực hiện ở các nước tư bản phát triển và rất hiếm nghiên cứu được thực hiện ở các nước đang phát triển hoặc có thể chế chính trị khác (ví dụ Yu (2010)). Kết quả nghiên cứu vẫn thiếu nhất quán đáng kể (Rodríguez Bolívar et al.

Ở phạm vi CQTW, một vài nghiên cứu quốc tế được tiến hành (ví dụ Ríos et al. (2013), Harrison & Sayogo (2014)) nhưng cũng chỉ xác định một số nhân tố riêng lẻ tác động đến minh bạch của chính phủ các nước chứ chưa phát họa được mô hình minh bạch theo từng nhóm nước phát triển/đang phát triển hay từng nhóm nước có thể chế chính trị hay hình thức tổ chức bộ máy nhà nước 10 khác nhau. Có thể thấy rằng nghiên cứu trên thế giới về minh bạch thông tin nhà nước vẫn đang ở giai đoạn khám phá và chưa có một mô hình tổng quát, ổn định nào được đề xuất để giải thích cho sự khác biệt về mức độ minh bạch giữa các đơn vị nhà nước. Để phát họa và so sánh xu hướng nghiên cứu của thế giới và Việt Nam, từ đó xác định khe hổng nghiên cứu và đề xuất hướng nghiên cứu của luận án, bên cạnh một số nghiên cứu điển hình về các khái niệm liên quan đến minh bạch, NCS tập trung giới thiệu chuỗi nghiên cứu các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước theo lĩnh vực minh bạch và theo thứ tự thời gian.

Do giới hạn về số trang trình bày nên mục 1.2 chỉ tóm tắt vấn đề nghiên cứu và kết quả nghiên cứu. Nội dung chi tiết của từng nghiên cứu được tổng hợp rõ ràng ở phụ lục 03 và phụ lục 04. Nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu về các khái niệm liên quan đến minh bạch thông tin nhà nước Nghiên cứu của Armstrong (2005) là một trong các tài liệu quan trọng đưa ra định nghĩa về sự chính trực, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Các khái niệm này được Liên Hợp Quốc, dưới góc độ tập thể và cá nhân, khẳng định là một trong các nguyên tắc nền tảng của quản trị hành chính công và chúng có mối liên hệ lẫn nhau.

Trong bối cảnh Châu Âu đang bị đánh giá là thiếu trách nhiệm giải trình nghiêm trọng làm tổn hại đến tính hợp pháp của chính phủ các nước, nghiên cứu của Bovens (2007) đã giúp các học giả lẫn những người làm chính sách hiểu rõ hơn về trách nhiệm giải trình dưới 3 góc độ: định nghĩa, phân loại và đánh giá. Khái niệm này ngày càng được sử dụng trong các diễn văn chính trị và các tài liệu chính sách vì nó truyền tải hình ảnh về sự minh bạch và đáng tin cậy. Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước + Trong lĩnh vực kế toán, tài chính-ngân sách Ingram (1984) đã dựa vào dữ liệu của Hội đồng Nhà nước Tiểu bang để nghiên cứu về mối quan hệ giữa các nhân tố kinh tế với mức độ công khai thông tin kế toán trên BCTC thường niên của 50 chính quyền tiểu bang Mỹ. Kết quả chỉ ra quan hệ đồng 11 biến giữa cạnh tranh chính trị, liên minh ngành/vùng, quyền bổ nhiệm của thống đốc, lựa chọn nhân viên quản trị hệ thống kế toán, lựa chọn kiểm toán viên và kiểm toán viên là CPA với mức độ công khai thông tin kế toán.

Bên cạnh đó, mối quan hệ nghịch biến ngoài dự kiến giữa sức mạnh báo chí với mức độ công khai thông tin kế toán cũng đặt ra câu hỏi liệu chính quyền có sử dụng báo chí thay vì báo cáo kế toán để công khai thông tin cho người dân hay các nhà quản lý đang tự bảo vệ mình trước sự công kích mạnh mẽ của báo chí bằng cách công khai thông tin ít hơn. Laswad et al. (2005) nghiên cứu thực tiễn của việc tự nguyện BCTC trên website của 60 CQĐP ở New Zealand. Kết quả cho thấy những CQĐP với đòn bẩy nợ cao hơn, giàu có hơn, hoạt động báo chí mạnh hơn và ở cấp chính quyền cao hơn có xu hướng tự nguyện BCTC trên website tốt hơn.

Styles & Tennyson (2007) phân tích thực tiễn của việc BCTC trên internet của 300 chính quyền thành phố lớn – nhỏ ở Mỹ theo hai khía cạnh: tính sẵn có và khả năng tiếp cận. Kết quả cho thấy dân số và thu nhập bình quân đầu người ảnh hưởng tích cực đến tính sẵn có lẫn khả năng tiếp cận BCTC. Ngoài ra, tính sẵn có còn được thúc đẩy bởi chất lượng BCTC và khả năng tiếp cận cũng có thể được giải thích bởi mức độ nợ công và tình hình tài chính của địa phương. Với mục tiêu đánh giá mức độ công khai tài chính trên website của 65 hội đồng thành phố ở Tây Ban Nha, Caba Pérez et al.

(2008) đã thiết kế chỉ số công khai tích hợp 3 khía cạnh: nội dung thông tin, đặc điểm chất lượng của thông tin và khả năng tiếp cận. Đây là chỉ số công khai xem xét nhiều khía cạnh nhất với các mục rất chi tiết so với các chỉ số sử dụng trong các nghiên cứu trước. Tác giả còn khám phá liệu mức độ công khai có chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh của CQĐP hay không. Kết quả nghiên cứu cho thấy chi phí lãi vay đồng biến với nội dung và chất lượng công khai, và hộ dân có internet và máy vi tính tác động đến tất cả khía cạnh công khai kể cả tổng thể.

Serrano-Cinca et al. (2009), dựa trên các nghiên cứu về công khai điện tử, đã tập hợp 3 nhóm nhân tố phản ánh các đặc điểm của địa phương, các khía cạnh chính trị và môi trường; và nghiên cứu sự ảnh hưởng của chúng đến thực tiễn công khai tài 12 chính tự nguyện trên website của 92 hội đồng thành phố ở Tây Ban Nha. Kết quả đã chứng minh sự tác động tích cực của dân số, hoạt động dân chủ điện tử và thu nhập của người dân đến mức độ công khai điện tử của CQĐP Tây Ban Nha. García & García (2010) nghiên cứu đặc điểm của 334 chính quyền thành phố Tây Ban Nha ảnh hưởng đến mức độ báo cáo thông tin kế toán trực tuyến.

Kết quả cho thấy dân số, chi tiêu công và cạnh tranh chính trị tác động tích cực, trong khi quan sát của báo chí lại có quan hệ tiêu cực với mức độ báo cáo trực tuyến. Bằng chứng về sự tác động của báo chí trong nghiên cứu này ủng hộ quan điểm của Ingram (1984) nhưng lại bác bỏ kết quả của Laswad et al.