Nghiên Cứu Các Nhân Tố Tác Động Đến Minh Bạch Ngân Sách Trên Website Chính Quyền Cấp Tỉnh Việt Nam

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách trên website chính quyền cấp tỉnh Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Phan Thị Thúy Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Thầy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Các Nhân Tố Tác Động Đến Minh Bạch Ngân Sách Trên Website Của Chính Quyền Cấp Tỉnh Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC
• 1.1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.2. NHẬN XÉT NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC
• 1.2.1. Nhận xét các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.2. Nhận xét các nghiên cứu trong nước
• 1.3. KHE HỔNG NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.3.1. Khe hổng nghiên cứu
• 1.3.2. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 2.1.1. Khái niệm ngân sách nhà nước
• 2.1.2. Vai trò của ngân sách nhà nước
• 2.1.3. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước
• 2.2. MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Khái niệm về minh bạch
• 2.2.2. Minh bạch thông tin nhà nước
• 2.2.3. Minh bạch tài chính-ngân sách nhà nước
• 2.2.4. Các đặc tính của minh bạch
• 2.2.5. Vai trò của minh bạch
• 2.2.6. Các phương pháp đo lường mức độ minh bạch
• 2.3. CÁC LÝ THUYẾT NỀN ĐƯỢC ÁP DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 2.3.1. Lý thuyết đại diện
• 2.3.2. Lý thuyết hợp pháp
• 2.3.3. Lý thuyết thể chế
• 2.3.4. Lý thuyết hành vi dự định và mô hình chấp nhận công nghệ
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. KHUNG NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Khung nghiên cứu
• 3.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.3. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. MÔ HÌNH VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Quan điểm lựa chọn các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách
• 3.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.4. Nhân tố từ phía cung
• 3.2.5. Nhân tố từ phía cầu
• 3.3. THANG ĐO CÁC KHÁI NIỆM NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Thang đo minh bạch ngân sách
• 3.3.1.1. Quan điểm lựa chọn thang đo minh bạch ngân sách
• 3.3.1.2. Áp dụng chỉ số POBI để đo lường mức độ minh bạch ngân sách
• 3.3.2. Thang đo các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách
• 3.3.2.1. Nhân tố từ phía cung
• 3.3.2.2. Nhân tố từ phía cầu
• 3.4. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.4.1. Mục tiêu nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
• 3.4.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.4.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 3.5. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.5.1. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu
• 3.5.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.5.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.1.1.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.1.2. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.1.1.3. Phân tích hệ số tương quan
• 4.1.1.4. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.2. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Hàm ý về mặt lý luận
• 5.2. Hàm ý về mặt thực tiễn
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận chương 5
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Việt Nam

Minh bạch thông tin nhà nước là vấn đề được quan tâm bởi công chúng, nhà làm chính sách và nhà nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh bất ổn chính trị, tài chính, kinh tế - xã hội. Trong môi trường dân chủ, minh bạch ngân sách tỉnh tạo điều kiện cho người dân đánh giá hiệu quả quản lý, giám sát sử dụng nguồn lực công, ngăn ngừa tham nhũng. Minh bạch thể hiện mức độ tiếp cận thông tin kịp thời, đáng tin cậy về quyết sách và kết quả hoạt động của nhà nước. Nó là điều kiện cần thiết để thực hiện trách nhiệm giải trình và là thành phần quan trọng của quản trị tốt. Nhiều đơn vị nhà nước đã đẩy mạnh ứng dụng CNTT để tăng cường minh bạch, đặc biệt là công khai thông tin trên website. Website là phương tiện truyền thông tiện lợi và hiệu quả. Các đơn vị công khai thông tin trên website thường được đánh giá cao về tính minh bạch, đáng tin cậy và có trách nhiệm xã hội.

1.1. Tầm quan trọng của minh bạch ngân sách nhà nước

Minh bạch ngân sách là yếu tố then chốt để đảm bảo trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Theo Armstrong (2005) và Piotrowski & Bertelli (2010), minh bạch giúp công chúng tiếp cận thông tin kịp thời và đáng tin cậy về hoạt động của nhà nước. Meijer (2003) nhấn mạnh rằng minh bạch là bước đầu tiên để thực hiện trách nhiệm giải trình. Kraay & Kaufmann (2002) chứng minh rằng quản trị tốt và chất lượng thể chế, mà minh bạch là một phần quan trọng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội.

1.2. Ứng dụng CNTT trong công khai ngân sách tỉnh

Việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào công khai ngân sách là xu hướng tất yếu. Jorge et al. nhấn mạnh rằng nhiều đơn vị nhà nước đã đẩy mạnh ứng dụng CNTT để nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường minh bạch. Fisher et al. cho rằng website là một phương tiện truyền thông tiện lợi và hiệu quả. Lee & Joseph (2013) chỉ ra rằng các đơn vị tự nguyện công khai thông tin trên website thường được đánh giá cao về tính minh bạch và trách nhiệm xã hội.

II. Vấn Đề Thiếu Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Việt Nam Hiện Nay

Tại Việt Nam, công khai, minh bạch là nguyên tắc nền tảng trong quản lý hành chính nhà nước, thể hiện trong nhiều văn bản pháp luật. Quy chế công khai tài chính ban hành theo Quyết định số 192/2004/QĐ-TTg yêu cầu công khai thông tin tài chính của các cấp ngân sách nhà nước và các tổ chức sử dụng NSNN, bao gồm cả hình thức công khai trên website. Thông tư số 343/2016/TT-BTC hướng dẫn thực hiện công khai NSNN đối với các cấp ngân sách cũng yêu cầu thông tin ngân sách phải được công khai bằng một số hình thức theo quy định của Luật NSNN 2015. Tuy nhiên, theo bảng xếp hạng Chỉ số Công khai Ngân sách OBI 2017 của IBP, Việt Nam thuộc nhóm ít hoặc không công khai ngân sách trên website.

2.1. Thực trạng công khai ngân sách tỉnh còn hạn chế

Mặc dù có các quy định pháp luật về công khai ngân sách, nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều hạn chế. Theo IBP, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia có mức độ công khai ngân sách thấp trên website. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đánh giá và cải thiện hiệu quả sử dụng ngân sách và quản lý ngân sách tỉnh.

2.2. Sự khác biệt giữa các địa phương về minh bạch ngân sách

Mức độ công khai ngân sách trên website của các địa phương ở Việt Nam rất khác nhau. Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh POBI 2017 trung bình của 63 tỉnh/thành chỉ đạt 30. Có sự chênh lệch đáng kể giữa các vùng và các tỉnh, cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách tỉnh.

III. Các Yếu Tố Tác Động Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh Nghiên Cứu

Để lý giải tình trạng trên, cần xem xét các nghiên cứu trước. Nghiên cứu nước ngoài về các nhân tố tác động đến minh bạch tài chính-ngân sách của các cấp chính quyền chủ yếu được tiến hành ở các nước tư bản phát triển và vẫn tồn tại sự thiếu nhất quán đáng kể trong kết quả đạt được. Ở Việt Nam, hướng nghiên cứu này còn rất mới mẻ. Các nghiên cứu trong nước gần nhất vẫn đang tập trung xác định các nhân tố tác động đến sự minh bạch trên báo cáo tài chính của đơn vị cơ sở. Chỉ có một vài nghiên cứu định tính tìm hiểu các nguyên nhân dẫn đến sự thiếu minh bạch tài chính-ngân sách của một số chính quyền địa phương. Chưa có nghiên cứu định lượng nào về các nhân tố tác động đến minh bạch tài chính-ngân sách của CQĐP được thực hiện trên phạm vi cả nước.

3.1. Khoảng trống nghiên cứu về minh bạch ngân sách địa phương

Hiện tại, còn thiếu các nghiên cứu định lượng về các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở cấp địa phương tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào minh bạch báo cáo tài chính của đơn vị cơ sở hoặc các nghiên cứu định tính về nguyên nhân thiếu minh bạch. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động đến công khai ngân sách tỉnh.

3.2. Sự khác biệt về thể chế và kinh tế xã hội

Việt Nam là một nước xã hội chủ nghĩa đang phát triển với thể chế chính trị, kinh tế - xã hội khác biệt so với bối cảnh của các nghiên cứu nước ngoài. Do đó, cần có các nghiên cứu riêng để xác định các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách trong bối cảnh Việt Nam. Các yếu tố như phân bổ ngân sách tỉnh, kiểm toán ngân sách, và giám sát ngân sách cần được xem xét.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Minh Bạch Ngân Sách

Với mục tiêu khám phá các nhân tố và sự tác động của các nhân tố đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam, NCS chọn phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích, trong đó, phương pháp định lượng được thực hiện trước và giữ vai trò chính, phương pháp định tính được bổ sung sau để giải thích rõ ràng hơn cho kết quả định lượng. Quy trình nghiên cứu được tiến hành qua ba giai đoạn: tổng quan lý thuyết, nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính.

4.1. Nghiên cứu định lượng về minh bạch ngân sách

Nghiên cứu định lượng sử dụng phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR) theo phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS) để kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập và xử lý (mã hóa, tổng hợp biến, kiểm tra tương quan giữa các biến). Các biến độc lập và biến phụ thuộc được đo lường dựa trên quy định pháp luật và nguồn dữ liệu có sẵn ở Việt Nam.

4.2. Nghiên cứu định tính bổ sung để giải thích kết quả

Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp thảo luận tay đôi với chuyên gia để thu thập những dữ liệu định tính (ý kiến) liên quan đến bối cảnh thực tế. Dàn bài thảo luận gồm các câu hỏi bán cấu trúc và câu hỏi mở. Mục tiêu là giải thích thấu đáo mối quan hệ giữa các nhân tố với minh bạch ngân sách trực tuyến cũng như mối quan hệ giữa các nhân tố với nhau trong bối cảnh Việt Nam.

4.3. Khung nghiên cứu và quy trình thực hiện

Khung nghiên cứu được xây dựng dựa trên tổng hợp các nghiên cứu trước, lý thuyết nền có liên quan, bối cảnh của Việt Nam và nguồn dữ liệu có sẵn. Các nhân tố được chọn lọc và bổ sung để xây dựng mô hình và giả thuyết nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu bao gồm xác định vấn đề, xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu và thảo luận kết quả.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Yếu Tố Tác Động Minh Bạch Ngân Sách Tỉnh

Kết quả hồi quy dựa trên một mẫu gồm 58/63 tỉnh/thành cho thấy trình độ học vấn và tuổi tác của nhà quản lý, kết quả tài chính và hoạt động báo chí quan hệ nghịch chiều, trong khi sự phụ thuộc tài chính, sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế tác động thuận chiều đến minh bạch ngân sách trên website ở các mức ý nghĩa 1%, 5% và 10%. Trong các nhân tố đã nhận diện, sự phát triển kinh tế và kết quả tài chính là 2 nhân tố ảnh hưởng mạnh nhất đến minh bạch ngân sách trực tuyến ở cả 3 khía cạnh (bắt buộc, tự nguyện và tổng thể). Hệ số xác định R2 cho thấy các nhân tố giải thích được một phần (22-27%) khác biệt trong mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam ở mức ý nghĩa 5%.

5.1. Ảnh hưởng của trình độ học vấn và tuổi tác nhà quản lý

Trình độ học vấn và tuổi tác của nhà quản lý có ảnh hưởng nghịch chiều đến minh bạch ngân sách. Điều này có thể do các nhà quản lý trẻ tuổi và có trình độ học vấn cao hơn có xu hướng áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và cởi mở hơn trong việc công khai thông tin.

5.2. Tác động của phát triển kinh tế và kết quả tài chính

Sự phát triển kinh tế và kết quả tài chính có tác động mạnh mẽ đến minh bạch ngân sách. Các tỉnh có nền kinh tế phát triển và kết quả tài chính tốt hơn có xu hướng công khai thông tin ngân sách đầy đủ và minh bạch hơn. Điều này có thể do các tỉnh này có nguồn lực và động lực để thực hiện cải cách ngân sách và tăng cường công khai ngân sách tỉnh.

5.3. Vai trò của hội nhập quốc tế và phụ thuộc tài chính

Hội nhập quốc tế và sự phụ thuộc tài chính cũng có tác động đến minh bạch ngân sách. Các tỉnh có mức độ hội nhập quốc tế cao hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn tài chính từ trung ương có xu hướng công khai thông tin ngân sách minh bạch hơn để đáp ứng yêu cầu của các tổ chức quốc tế và trung ương.

VI. Hàm Ý và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Minh Bạch Ngân Sách

Kết quả thảo luận tay đôi với 10 chuyên gia đã tiết lộ nhiều vấn đề thú vị về lý thuyết lẫn thực tiễn, giúp giải thích thấu đáo mối quan hệ giữa các nhân tố với minh bạch ngân sách trực tuyến cũng như mối quan hệ giữa các nhân tố với nhau trong bối cảnh Việt Nam. Nghiên cứu này có hàm ý quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về minh bạch ngân sách ở Việt Nam.

6.1. Hàm ý về mặt lý luận và thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở cấp tỉnh tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và giải pháp nhằm tăng cường minh bạch ngân sách và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về minh bạch ngân sách

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của minh bạch ngân sách đến hiệu quả sử dụng nguồn lực công và sự hài lòng của người dân. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố thể chế và văn hóa ảnh hưởng đến minh bạch ngân sách ở Việt Nam. Cần xem xét các yếu tố như tham nhũng ngân sách, người dân và ngân sách, và chính sách tài khóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam" do nghiên cứu sinh Phan Thị Thúy Quỳnh thực hiện tại Khoa Kế toán, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM. Luận án tập trung giải quyết vấn đề chênh lệch và mức độ minh bạch tài chính - ngân sách trực tuyến còn hạn chế tại các địa phương trong bối cảnh đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào quản trị công.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

• Tính cấp thiết: Minh bạch thông tin nhà nước là nguyên tắc nền tảng của quản trị công mới nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình, hỗ trợ người dân giám sát sử dụng nguồn lực công, phòng ngừa tham nhũng và lãng phí (Meijer, 2003; Jorge et al., 2011). Tại Việt Nam, dù tỷ lệ người dùng internet đạt mức 67% dân số (năm 2017) và khung pháp lý đã ban hành các quy định bắt buộc (Luật Ngân sách Nhà nước 2015, Quyết định số 192/2004/QĐ-TTg, Thông tư số 343/2016/TT-BTC), mức độ công khai ngân sách của Việt Nam theo Chỉ số Công khai Ngân sách (OBI 2017) của Tổ chức Đối tác Ngân sách Quốc tế (IBP) chỉ xếp ở nhóm thấp (0–20/100 điểm). Điểm trung bình Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh (POBI 2017) của 63 tỉnh/thành phố chỉ đạt 30,5 điểm, đồng thời tồn tại sự phân hóa rất lớn giữa các vùng (Duyên hải Nam Trung Bộ đạt 40,7 điểm; Đồng bằng Sông Hồng đạt 24 điểm) và giữa các tỉnh (Kon Tum đạt 70,2 điểm, trong khi Ninh Bình, Tây Ninh, Hậu Giang, Bạc Liêu đạt 0 điểm).
• Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình quốc tế chủ yếu thực hiện tại các quốc gia tư bản phát triển với kết quả thực nghiệm thiếu nhất quán (Rodríguez Bolívar et al., 2013). Ở Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tính minh bạch trên báo cáo tài chính của các đơn vị cơ sở (cấp vi mô) hoặc chỉ đánh giá định tính thực trạng ở một vài địa phương đơn lẻ (Lê Văn Danh, 2018). Chưa có công trình thực nghiệm định lượng nào phân tích toàn diện các nhân tố tác động đến mức độ minh bạch ngân sách của chính quyền cấp tỉnh trên phạm vi cả nước.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án xác định mục tiêu tổng quát là khám phá các nhân tố và sự tác động của các nhân tố đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam.

• Mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
  1. Nhận diện các nhân tố tác động đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam.
  2. Xác định chiều hướng tác động của từng nhân tố đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam.
  3. Xác định mức độ tác động của từng nhân tố và từng nhóm nhân tố (cung – cầu) đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam.
• Câu hỏi nghiên cứu tương ứng:
  1. Những nhân tố nào tác động đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam?
  2. Từng nhân tố tác động theo chiều hướng nào đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam?
  3. Từng nhân tố và nhóm nhân tố (cung – cầu) tác động với mức độ ra sao đến minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: (1) Minh bạch ngân sách trên website (gồm minh bạch bắt buộc với 5 tài liệu theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015/Thông tư 343/2016/TT-BTC và minh bạch tự nguyện với 6 tài liệu theo thông lệ quốc tế), (2) Các nhân tố tác động và (3) Mối quan hệ giữa các nhân tố với mức độ minh bạch ngân sách trên website.
• Phạm vi không gian: Chính quyền cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam (mẫu khảo sát thực tế gồm 58/63 tỉnh/thành phố có đủ dữ liệu).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu nghiên cứu định lượng sử dụng kết quả đánh giá POBI năm 2017 và số liệu thống kê kinh tế - xã hội cùng kỳ.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các dòng nghiên cứu quốc tế và trong nước về minh bạch thông tin nhà nước và minh bạch tài chính - ngân sách theo các mảng nội dung chính:

                                  TỔNG QUAN TÀI LIỆU
   Nghiên cứu quốc tế                                          Nghiên cứu trong nước
   - Nền tảng khái niệm (Armstrong, Bovens...)                 - Khái niệm & tiếp cận (Phạm Mạnh Hùng, Phạm Quang Huy...)
   - Kế toán, tài chính - ngân sách (Ingram, Laswad...)        - Đơn vị cơ sở (Nguyễn Lê Phượng Sang, Đậu Thị Kim Thoa...)
   - Bền vững & truyền thông xã hội (Del Sol, Guillamón...)    - Chính quyền địa phương định tính (Lê Văn Danh)

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

• Nghiên cứu quốc tế về khái niệm nền tảng: Armstrong (2005) và Bovens (2007) xác lập các định nghĩa về tính chính trực, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong khu vực công. Kopits & Craig (1998) cùng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 2007) đưa ra các chuẩn mực và bộ quy tắc thực hành tốt về minh bạch tài khóa.
• Nghiên cứu quốc tế về các nhân tố tác động trong lĩnh vực tài chính - ngân sách: Ingram (1984) khảo sát 50 bang của Mỹ; Laswad et al. (2005) nghiên cứu 60 chính quyền địa phương tại New Zealand; Styles & Tennyson (2007) nghiên cứu 300 thành phố tại Mỹ; Caba Pérez et al. (2008), Serrano-Cinca et al. (2009), García & García (2010), Guillamón et al. (2011), Caamaño-Alegre et al. (2013) nghiên cứu chính quyền địa phương tại Tây Ban Nha; Yu (2010) phân tích 63 tỉnh/thành tại Trung Quốc; Jorge et al. (2011) so sánh 94 chính quyền địa phương tại Bồ Đào Nha và Ý; Ríos et al. (2013) nghiên cứu dữ liệu 93 quốc gia. Rodríguez Bolívar et al. (2013) thực hiện phân tích hồi quy tổng hợp từ 39 nghiên cứu (1983–2010), khẳng định kết quả tác động của các nhân tố phụ thuộc chặt chẽ vào bối cảnh thể chế và thang đo sử dụng.
• Nghiên cứu quốc tế mở rộng sang các lĩnh vực phi tài chính và truyền thông mới: Tagesson et al. (2011) nghiên cứu 290 thành phố Thụy Điển theo chuẩn GRI; Del Sol (2013), García-Sánchez et al. (2013), Cuadrado-Ballesteros (2014), Alcaraz-Quiles et al. (2015), Tejedo-Romero & de Araujo (2015) nghiên cứu minh bạch trực tuyến và thông tin bền vững tại Tây Ban Nha; Harrison & Sayogo (2014) nghiên cứu ngân sách mở tại 98 quốc gia; Bearfield & Bowman (2016) khảo sát 217 thành phố tại Texas (Mỹ); Guillamón et al. (2016) nghiên cứu công khai thông tin qua Facebook tại Ý và Tây Ban Nha; Tavares & da Cruz (2017) khảo sát 278 thành phố Bồ Đào Nha theo khung thị trường chính trị.
• Nghiên cứu trong nước: Phạm Mạnh Hùng (2017) và Phạm Quang Huy (2017) phân tích các khía cạnh pháp lý và đặc tính tiếp cận của minh bạch. Trương Á Bình (2017), Nguyễn Lê Phượng Sang (2017), Lê Nhật Anh Thư (2017), Lê Thị Mộng Ty (2017), Nguyễn Thị Thương (2018) và Đậu Thị Kim Thoa (2019) tập trung kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến độ minh bạch báo cáo tài chính tại các đơn vị sự nghiệp, đơn vị hành chính cơ sở. Lê Văn Danh (2018) bước đầu đánh giá định tính việc công khai ngân sách tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống về thiếu hụt mô hình thực nghiệm định lượng kết hợp giải thích định tính đối với chính quyền cấp tỉnh tại một quốc gia đang phát triển có thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa, cơ chế quản lý tập trung và nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa như Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp của bốn lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích mối quan hệ giữa người dân (bên ủy nhiệm) và chính quyền địa phương (bên đại diện), trong đó việc công khai thông tin nhằm giảm bất đối xứng thông tin và chi phí đại diện.
• Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory): Giải thích động cơ của chính quyền trong việc công khai ngân sách để duy trì tính chính danh và sự ủng hộ từ xã hội.
• Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Xem xét các áp lực cưỡng chế (từ quy định pháp luật), áp lực bắt chước và áp lực chuẩn tắc chi phối hành vi minh bạch của chính quyền.
• Lý thuyết hành vi dự định (TPB) và Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM): Giải thích hành vi và thái độ của các nhà quản lý trong việc ứng dụng công nghệ thông tin và trang web để công bố thông tin.

Khung nghiên cứu phân chia các nhân tố thành 2 nhóm chính theo mô hình thị trường chính trị:

1. Nhóm nhân tố từ phía cung (Supply-side factors): Đặc điểm của nhà quản lý (trình độ học vấn, độ tuổi), kết quả tài chính, mức độ phụ thuộc tài chính vào trung ương.
2. Nhóm nhân tố từ phía cầu (Demand-side factors): Mức độ phát triển kinh tế, mức độ hội nhập quốc tế của địa phương, hoạt động của cơ quan báo chí truyền thông.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích (explanatory mixed methods design) theo 4 giai đoạn logic:

Giai đoạn 1: Tổng quan lý thuyết & Thiết lập mô hình
Giai đoạn 2: Nghiên cứu định lượng (Chủ đạo, n = 58 tỉnh/thành)
  - Thống kê mô tả, EFA, Ma trận tương quan, Hồi quy MLR-OLS
  - Kiểm định khuyết tật mô hình (VIF, sai số, Kolmogorov-Smirnov)
Giai đoạn 3: Nghiên cứu định tính (Bổ trợ giải thích)
  - Thảo luận tay đôi bán cấu trúc với 10 chuyên gia thực tiễn
Giai đoạn 4: Bàn luận kết quả & Đề xuất hàm ý chính sách

• Nghiên cứu định lượng (giữ vai trò chính):
  • Mẫu nghiên cứu: Dữ liệu thứ cấp của 58/63 tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam năm 2017.
  • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá (EFA/PCA), phân tích tương quan Pearson, và hồi quy tuyến tính đa biến (MLR) bằng phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS).
  • Kiểm định kỹ thuật: Kiểm định kỳ vọng sai số bằng 0, phương sai sai số không đổi, kiểm định phân phối chuẩn của sai số bằng kiểm định Kolmogorov-Smirnov kết hợp biểu đồ Histogram và Q-Q plot; kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF).
• Nghiên cứu định tính (bổ trợ giải thích):
  • Phương pháp: Thảo luận sâu tay đôi (face-to-face) sử dụng dàn câu hỏi bán cấu trúc và câu hỏi mở.
  • Mẫu định tính: 10 chuyên gia thực tiễn, bao gồm giảng viên đại học chuyên ngành, chuyên viên Ủy ban nhân dân, Sở Tài chính/Phòng Tài chính, Kho bạc Nhà nước và Kiểm toán Nhà nước.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Mức độ minh bạch ngân sách được trích xuất từ dữ liệu Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh (POBI 2017) do Liên minh Minh bạch Ngân sách (BTAP) công bố.
• Dữ liệu về các nhân tố độc lập được thu thập từ Niên giám thống kê, Cổng thông tin điện tử của 63 tỉnh/thành phố, các báo cáo tài chính - ngân sách nhà nước, các văn bản pháp quy của Bộ Tài chính và Tổng cục Thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử phát triển của các nghiên cứu về minh bạch thông tin nhà nước trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích các nghiên cứu theo từng nhóm nhân tố (chính trị, kinh tế - xã hội, tài chính, tổ chức quản trị) theo phân loại của Lüder (1992). Chương này chỉ ra rằng các kết quả thực nghiệm quốc tế có sự mâu thuẫn lớn, phụ thuộc vào bối cảnh nghiên cứu, đồng thời khẳng định tại Việt Nam chưa có công trình thực nghiệm nào đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ minh bạch ngân sách của chính quyền cấp tỉnh trên website, từ đó xác lập tính cấp thiết của đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 phân tích bản chất của ngân sách nhà nước, vai trò quản lý vĩ mô và cơ chế phân cấp quản lý ngân sách theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015. Tác giả làm rõ khái niệm minh bạch thông tin nhà nước và minh bạch tài chính - ngân sách dưới hai lăng kính: góc độ cầu (quyền tiếp cận thông tin của người dân) và góc độ cung (sự chủ động công khai của chính quyền). Chương này trình bày chi tiết bốn lý thuyết nền tảng (Lý thuyết đại diện, Lý thuyết hợp pháp, Lý thuyết thể chế, Lý thuyết hành vi dự định và TAM), tạo điểm tựa để phân định các yếu tố tác động theo góc độ cung - cầu trong môi trường thể chế chính trị Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập khung nghiên cứu, quy trình nghiên cứu hỗn hợp giải thích và xây dựng các giả thuyết thực nghiệm. Tác giả xác định cấu trúc đo lường mức độ minh bạch ngân sách dựa trên chỉ số POBI (gồm 3 khía cạnh: minh bạch bắt buộc, minh bạch tự nguyện và minh bạch tổng thể). Chương này mô tả chi tiết quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp của 58 tỉnh/thành phố, xây dựng thang đo cho các biến độc lập thuộc nhóm cung và nhóm cầu (bao gồm thiết kế thang đo mới về mức độ hội nhập quốc tế cấp tỉnh), đồng thời thiết kế dàn bài phỏng vấn 10 chuyên gia cho bước nghiên cứu định tính tiếp theo.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 4 trình bày kết quả định lượng MLR-OLS và phân tích định tính từ phỏng vấn chuyên gia. Mô hình đạt độ tin cậy kỹ thuật cao: các giả định hồi quy không bị vi phạm, hệ số VIF của các biến độc lập đều nhỏ hơn ngưỡng đa cộng tuyến, sai số có phân phối chuẩn (kiểm định Kolmogorov-Smirnov). Kết quả hồi quy giải thích được 22% đến 27% sự biến thiên của mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến cấp tỉnh ($R^2 = 0,22 - 0,27$ ở mức ý nghĩa 5%).

Nhóm nhân tố	Nhân tố độc lập cụ thể	Chiều hướng tác động thực nghiệm	Mức ý nghĩa thống kê
Phía cung (Supply)	Trình độ học vấn của nhà quản lý	Nghịch chiều ($-$)	1%, 5%, 10%
	Độ tuổi của nhà quản lý	Nghịch chiều ($-$)	1%, 5%, 10%
	Kết quả tài chính địa phương	Nghịch chiều ($-$)	1%, 5%, 10%
	Sự phụ thuộc tài chính vào trung ương	Thuận chiều ($+$)	1%, 5%, 10%
Phía cầu (Demand)	Mức độ phát triển kinh tế	Thuận chiều ($+$)	1%, 5%, 10%
	Mức độ hội nhập quốc tế	Thuận chiều ($+$)	1%, 5%, 10%
	Hoạt động báo chí địa phương	Nghịch chiều ($-$)	1%, 5%, 10%

Ghi chú: Phát triển kinh tế và Kết quả tài chính là hai nhân tố có mức độ ảnh hưởng mạnh nhất đến minh bạch ngân sách trực tuyến trên cả ba khía cạnh (bắt buộc, tự nguyện, tổng thể). Nghiên cứu định tính với 10 chuyên gia đã cung cấp các giải thích xác đáng cho các tác động nghịch chiều:

• Trình độ học vấn và tuổi tác quản lý tác động âm: Nhà quản lý có tuổi hoặc học vấn cao tại các cơ quan hành chính thường có xu hướng thận trọng hơn, ưu tiên việc bảo mật thông tin tài chính trước rủi ro trách nhiệm giải trình.
• Kết quả tài chính tác động âm: Các tỉnh có tình hình tài chính thặng dư hoặc thu ngân sách cao có xu hướng ít chịu áp lực giải trình công khai hơn so với các tỉnh gặp khó khăn cần giải trình để xin hỗ trợ.
• Hoạt động báo chí tác động âm: Trong bối cảnh truyền thông địa phương, áp lực từ báo chí khiến chính quyền thận trọng hơn trong việc đưa thông tin chi tiết lên không gian mạng nhằm hạn chế các diễn giải bất lợi.

Chương 5: Kết luận và hàm ý

Chương 5 tổng kết toàn bộ phát hiện nghiên cứu, đối chiếu mức độ giải thích giữa nhóm nhân tố cung và cầu. Tác giả khẳng định trong thể chế chính trị của Việt Nam, nhóm nhân tố phía cung giữ vai trò chi phối chủ đạo. Từ đó, chương này đề xuất 5 nhóm hàm ý chính sách thực tiễn, nêu rõ các giới hạn của đề tài và vạch ra các hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể từ Việt Nam – quốc gia xã hội chủ nghĩa đang phát triển có hệ thống quản lý hành chính tập trung quyền lực ở trung ương. Kết quả chỉ ra rằng mức độ minh bạch ngân sách được quyết định chủ yếu bởi các nhân tố phía cung (gắn liền với động cơ và năng lực cung cấp thông tin của chính quyền) thay vì các nhân tố phía cầu (áp lực từ môi trường bên ngoài).
2. Đề xuất và ứng dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích (explanatory mixed methods) trong chuỗi nghiên cứu về minh bạch ngân sách chính quyền địa phương, giúp làm rõ nguyên nhân thực tiễn đằng sau các phát hiện định lượng mâu thuẫn với giả thuyết lý thuyết truyền thống.
3. Gợi ý hướng tiếp cận mới khi phân tích mối quan hệ giữa đặc điểm nhà quản lý cấp cao và tính minh bạch thông qua góc nhìn lý thuyết hành vi và tâm lý học quản trị thay vì chỉ dựa vào các lý thuyết kinh tế truyền thống.
4. Xây dựng và kiểm định thang đo đo lường mức độ hội nhập quốc tế của các đơn vị hành chính cấp tỉnh tại Việt Nam, chứng minh thực nghiệm mối liên hệ thuận chiều giữa hội nhập quốc tế và minh bạch ngân sách trực tuyến.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và các giải pháp đề xuất

Dựa trên các phát hiện nghiên cứu, luận án đề xuất 5 nhóm khuyến nghị thực tiễn:

1. Nâng cao nhận thức của lãnh đạo cấp cao: Quán triệt nhận thức của người đứng đầu chính quyền cấp tỉnh về lợi ích của minh bạch ngân sách trực tuyến, loại bỏ tâm lý e ngại rủi ro thông tin.
2. Tăng cường kiểm tra, đánh giá và chế tài: Xây dựng cơ chế thanh tra, kiểm tra định kỳ việc công khai ngân sách trên cổng thông tin điện tử, áp dụng các chế tài xử lý nghiêm đối với các địa phương chậm trễ hoặc không công khai theo quy định.
3. Đầu tư nguồn lực cho công nghệ thông tin: Bố trí ngân sách và nhân lực chuyên trách nhằm chuẩn hóa hạ tầng dữ liệu điện tử, số hóa các báo cáo ngân sách sang định dạng mở, thân thiện với người truy cập.
4. Đổi mới công tác Hội đồng nhân dân và thực hiện dân chủ trực tiếp: Chú trọng năng lực chuyên môn của đại biểu Hội đồng nhân dân, bố trí đại biểu chuyên trách giám sát ngân sách, mở rộng các hình thức đối thoại trực tiếp với cử tri về phân bổ ngân sách.
5. Tăng cường chức năng giám sát và phản biện của báo chí: Tạo điều kiện cho các cơ quan báo chí tiếp cận thông tin ngân sách chính thống, thúc đẩy vai trò cầu nối thông tin hai chiều khách quan giữa chính quyền và người dân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Luận án sử dụng dữ liệu cắt ngang (cross-sectional) trong một năm duy nhất (2017) với kích thước mẫu 58 tỉnh/thành phố, do đó chưa theo dõi được sự thay đổi của mức độ minh bạch ngân sách theo chuỗi thời gian dài.
• Thang đo chỉ số POBI chủ yếu đo lường tính sẵn có và khả năng tiếp cận trên website mà chưa bao quát được toàn diện mọi khía cạnh chất lượng sâu của thông tin kế toán (như tính so sánh được, tính dễ hiểu đối với từng nhóm công chúng).
• Nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi thông tin công khai trên website chính thức của chính quyền cấp tỉnh, chưa mở rộng sang các kênh truyền thông xã hội hoặc các cấp hành chính thấp hơn (quận, huyện, xã).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Thực hiện các nghiên cứu theo chuỗi thời gian nhiều năm (panel data) để đánh giá xu hướng dịch chuyển của minh bạch ngân sách khi có các thay đổi về chính sách pháp luật.
• Mở rộng phân tích sâu hơn về đặc điểm tâm lý, hành vi và phong cách lãnh đạo của các nhà quản lý công đối với quyết định công khai thông tin.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu xuống cấp chính quyền quận/huyện và các đơn vị sử dụng ngân sách cơ sở.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về mặt phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp giải thích trong ngành kế toán công và quản trị công; cung cấp khung lý thuyết kết hợp đa chiều (Đại diện, Hợp pháp, Thể chế, TPB/TAM) và quy trình xử lý dữ liệu hồi quy OLS cùng thang đo hội nhập quốc tế cấp tỉnh.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Kho bạc Nhà nước, Kiểm toán Nhà nước): Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực chứng để đánh giá mức độ tuân thủ Luật Ngân sách Nhà nước 2015 và Thông tư 343/2016/TT-BTC, hỗ trợ xây dựng các tiêu chí đánh giá hiệu quả quản trị tài chính địa phương.
• Đối với chính quyền địa phương (Ủy ban nhân dân, Sở Tài chính các tỉnh/thành): Luận án giúp nhận diện rõ các rào cản nội tại và các yếu tố thúc đẩy để cải thiện thứ hạng công khai ngân sách trên cổng thông tin điện tử của địa phương mình.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thước đo nào được sử dụng để đánh giá mức độ minh bạch ngân sách trong luận án và ghi nhận thực trạng ra sao?

Luận án sử dụng Chỉ số Công khai Ngân sách Tỉnh (POBI 2017) do Liên minh Minh bạch Ngân sách (BTAP) thực hiện. Chỉ số này đánh giá trên 3 khía cạnh: minh bạch bắt buộc (5 tài liệu theo Luật NSNN 2015), minh bạch tự nguyện (6 tài liệu theo thông lệ quốc tế) và minh bạch tổng thể. Dữ liệu thực tế cho thấy điểm POBI trung bình của 63 tỉnh/thành chỉ đạt 30,5 điểm; có sự chênh lệch lớn giữa tỉnh cao nhất (Kon Tum: 70,2 điểm) và các tỉnh thấp nhất (Ninh Bình, Tây Ninh, Hậu Giang, Bạc Liêu: 0 điểm).

2. Các nhân tố nào tác động thuận chiều và nghịch chiều đến tính minh bạch ngân sách trực tuyến cấp tỉnh?

• Tác động thuận chiều ($+$): Mức độ phát triển kinh tế, Mức độ hội nhập quốc tế và Sự phụ thuộc tài chính vào trung ương (ở các mức ý nghĩa 1%, 5%, 10%).
• Tác động nghịch chiều ($-$) ngoài dự kiến lý thuyết: Trình độ học vấn của nhà quản lý, Độ tuổi của nhà quản lý, Kết quả tài chính địa phương và Hoạt động báo chí (ở các mức ý nghĩa 1%, 5%, 10%).

3. Hai nhân tố nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến minh bạch ngân sách trên website ở cả ba khía cạnh?

Sự phát triển kinh tế (nhân tố phía cầu) và Kết quả tài chính địa phương (nhân tố phía cung) là hai nhân tố có tác động mạnh nhất đến mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến ở cả ba khía cạnh: minh bạch bắt buộc, minh bạch tự nguyện và minh bạch tổng thể.

4. Tại sao tác giả áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích thay vì chỉ phân tích định lượng?

Phương pháp hỗn hợp giải thích cho phép thực hiện phân tích định lượng trước để xác định mối quan hệ thống kê giữa các biến số, sau đó tiến hành thảo luận tay đôi với 10 chuyên gia thực tiễn để giải thích rõ nguyên nhân của các kết quả mâu thuẫn với lý thuyết truyền thống (như tác động âm của học vấn, độ tuổi lãnh đạo, hoạt động báo chí) trong bối cảnh thể chế đặc thù của Việt Nam.

5. Tỷ lệ giải thích $R^2$ của mô hình hồi quy OLS trong luận án đạt mức bao nhiêu?

Các mô hình hồi quy đa biến (MLR-OLS) trong luận án đạt hệ số xác định $R^2$ từ 22% đến 27% ở mức ý nghĩa thống kê 5%, cho thấy các nhân tố quản trị, tài chính và kinh tế - xã hội được đưa vào mô hình đã giải thích được một phần đáng kể sự khác biệt về mức độ minh bạch ngân sách trực tuyến giữa các chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Phan Thị Thúy Quỳnh đã phân tích toàn diện các nhân tố tác động đến mức độ minh bạch ngân sách trên website của chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giải thích. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự chi phối chủ đạo của các nhân tố từ phía cung và làm sáng tỏ ảnh hưởng của các yếu tố quản trị, tài chính và kinh tế - xã hội trong bối cảnh thể chế Việt Nam. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng và các hàm ý thực tiễn thiết thực nhằm hỗ trợ việc hoàn thiện chính sách công khai tài chính - ngân sách tại các địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU VỀ MINH BẠCH THÔNG TIN NHÀ NƯỚC Mối quan tâm về minh bạch thông tin nhà nước phát sinh trong thực tiễn từ trước những năm 1990, khi nhiều quốc gia thực hiện những thay đổi trong quản trị hành chính theo hướng quản trị công mới, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm quản lý và sự cải tiến liên tục trong quản trị hành chính công, dựa trên 3 nguyên tắc cơ bản đó là: duy trì sự cân bằng tài chính, hướng đến chất lượng trong cung cấp dịch vụ và minh bạch hơn trong quản lý và thông tin (Caba Pérez et al. Đến những năm 1990, mối quan tâm này lan rộng trên toàn thế giới khi một số tổ chức quốc tế (Liên minh Châu Âu, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ) khuyến nghị chính phủ nên áp dụng các thông lệ về trách nhiệm giải trình và cung cấp thông tin về hoạt động của họ nhằm giảm thiểu tham nhũng và lạm quyền trong thời kỳ thắt lưng buộc bụng (Tejedo- Romero & de Araujo, 2015). Khủng hoảng toàn cầu nổ ra vào năm 2008 ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế Châu Âu vì những khoản nợ khổng lồ và khiến tình hình tài chính công ở các nước này căng thẳng cực độ (Kickert, 2012).

Bên cạnh những áp lực củng cố sự ổn định của Liên minh Châu Âu và Hiệp ước tăng trưởng đẩy mạnh kiểm soát nợ công lên các chính quyền trung ương (CQTW) để đáp ứng các tiêu chí ổn định, các thành phố tự trị cũng chịu áp lực từ phía người dân trong việc gia tăng chất lượng dịch vụ, nâng cao hiệu quả quản lý và minh bạch hơn trong quản lý các nguồn lực công (Lee & Kwak, 2012). Bối cảnh này khiến các học giả chú ý nhiều hơn đến minh bạch và sự thay đổi của nó trong cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính không chỉ ở cấp CQTW mà còn lan xuống các cấp địa phương. Thực ra, minh bạch của CQĐP đã được một số học giả chú ý từ những năm 1970 (Zimmerman, 1977), thế nhưng chính các sự kiện diễn ra trong thực tiễn mới khiến mối quan tâm này ngày càng gia tăng, đặc biệt là việc khám phá các nhân tố thúc đẩy minh bạch nhiều hơn và tốt hơn (Tejedo-Romero & de Araujo, 2015). Để có cái nhìn tổng quan đối với nghiên cứu về minh bạch thông tin nhà nước và các nhân tố tác động đến 9 minh bạch thông tin nhà nước trên thế giới cũng như Việt Nam, NCS đã tìm và chọn lọc tài liệu theo các bước như sau: - Đầu tiên, tìm trên Google Scholar, Google và thư viện số của các trường đại học lớn bằng các từ khóa liên quan đến đề tài nghiên cứu.

Đối với tài liệu nước ngoài, NCS dựa vào các từ khóa: financial/budget, transparency, disclosure, information, public sector, local government, determinants, factors… để tìm trên Google Scholar. Đối với tài liệu trong nước, NCS dựa vào các từ khóa: tài chính-ngân sách, công khai, minh bạch, khu vực công, chính quyền địa phương, nhân tố… để tìm trên Google và thư viện số của các trường đại học lớn. - Tiếp theo, xem xét tựa đề, tóm tắt và tài liệu tham khảo của mỗi bài báo/luận án/luận văn tìm được để chọn ra những tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu. Đối với bài báo nước ngoài, NCS thực hiện thêm bước kiểm tra xếp hạng của tạp chí đã đăng bài báo trên Scimago Journal & Country Rank và chỉ giữ lại những bài báo đăng trên tạp chí xếp hạng Q1, Q2, rất hạn chế những bài báo đăng trên tạp chí xếp hạng Q3 theo Scopus để đảm bảo chất lượng tài liệu phục vụ nghiên cứu.

- Cuối cùng là đọc toàn bộ tài liệu đã chọn lọc, tập trung xác định và lập bảng tổng hợp các nội dung sau: đối tượng, phạm vi nghiên cứu; lý thuyết nền; phương pháp nghiên cứu; thang đo đối tượng nghiên cứu chính cũng như các nhân tố tác động; kết quả nghiên cứu; và đề xuất nghiên cứu trong tương lai của từng nghiên cứu. So với khu vực tư, nghiên cứu về minh bạch thông tin nhà nước và các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước còn rất khiêm tốn (Rodríguez Bolívar et al. Ở phạm vi CQĐP, hầu hết nghiên cứu được thực hiện ở các nước tư bản phát triển và rất hiếm nghiên cứu được thực hiện ở các nước đang phát triển hoặc có thể chế chính trị khác (ví dụ Yu (2010)). Kết quả nghiên cứu vẫn thiếu nhất quán đáng kể (Rodríguez Bolívar et al.

Ở phạm vi CQTW, một vài nghiên cứu quốc tế được tiến hành (ví dụ Ríos et al. (2013), Harrison & Sayogo (2014)) nhưng cũng chỉ xác định một số nhân tố riêng lẻ tác động đến minh bạch của chính phủ các nước chứ chưa phát họa được mô hình minh bạch theo từng nhóm nước phát triển/đang phát triển hay từng nhóm nước có thể chế chính trị hay hình thức tổ chức bộ máy nhà nước 10 khác nhau. Có thể thấy rằng nghiên cứu trên thế giới về minh bạch thông tin nhà nước vẫn đang ở giai đoạn khám phá và chưa có một mô hình tổng quát, ổn định nào được đề xuất để giải thích cho sự khác biệt về mức độ minh bạch giữa các đơn vị nhà nước. Để phát họa và so sánh xu hướng nghiên cứu của thế giới và Việt Nam, từ đó xác định khe hổng nghiên cứu và đề xuất hướng nghiên cứu của luận án, bên cạnh một số nghiên cứu điển hình về các khái niệm liên quan đến minh bạch, NCS tập trung giới thiệu chuỗi nghiên cứu các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước theo lĩnh vực minh bạch và theo thứ tự thời gian.

Do giới hạn về số trang trình bày nên mục 1.2 chỉ tóm tắt vấn đề nghiên cứu và kết quả nghiên cứu. Nội dung chi tiết của từng nghiên cứu được tổng hợp rõ ràng ở phụ lục 03 và phụ lục 04. Nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu về các khái niệm liên quan đến minh bạch thông tin nhà nước Nghiên cứu của Armstrong (2005) là một trong các tài liệu quan trọng đưa ra định nghĩa về sự chính trực, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Các khái niệm này được Liên Hợp Quốc, dưới góc độ tập thể và cá nhân, khẳng định là một trong các nguyên tắc nền tảng của quản trị hành chính công và chúng có mối liên hệ lẫn nhau.

Trong bối cảnh Châu Âu đang bị đánh giá là thiếu trách nhiệm giải trình nghiêm trọng làm tổn hại đến tính hợp pháp của chính phủ các nước, nghiên cứu của Bovens (2007) đã giúp các học giả lẫn những người làm chính sách hiểu rõ hơn về trách nhiệm giải trình dưới 3 góc độ: định nghĩa, phân loại và đánh giá. Khái niệm này ngày càng được sử dụng trong các diễn văn chính trị và các tài liệu chính sách vì nó truyền tải hình ảnh về sự minh bạch và đáng tin cậy. Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến minh bạch thông tin nhà nước + Trong lĩnh vực kế toán, tài chính-ngân sách Ingram (1984) đã dựa vào dữ liệu của Hội đồng Nhà nước Tiểu bang để nghiên cứu về mối quan hệ giữa các nhân tố kinh tế với mức độ công khai thông tin kế toán trên BCTC thường niên của 50 chính quyền tiểu bang Mỹ. Kết quả chỉ ra quan hệ đồng 11 biến giữa cạnh tranh chính trị, liên minh ngành/vùng, quyền bổ nhiệm của thống đốc, lựa chọn nhân viên quản trị hệ thống kế toán, lựa chọn kiểm toán viên và kiểm toán viên là CPA với mức độ công khai thông tin kế toán.

Bên cạnh đó, mối quan hệ nghịch biến ngoài dự kiến giữa sức mạnh báo chí với mức độ công khai thông tin kế toán cũng đặt ra câu hỏi liệu chính quyền có sử dụng báo chí thay vì báo cáo kế toán để công khai thông tin cho người dân hay các nhà quản lý đang tự bảo vệ mình trước sự công kích mạnh mẽ của báo chí bằng cách công khai thông tin ít hơn. Laswad et al. (2005) nghiên cứu thực tiễn của việc tự nguyện BCTC trên website của 60 CQĐP ở New Zealand. Kết quả cho thấy những CQĐP với đòn bẩy nợ cao hơn, giàu có hơn, hoạt động báo chí mạnh hơn và ở cấp chính quyền cao hơn có xu hướng tự nguyện BCTC trên website tốt hơn.

Styles & Tennyson (2007) phân tích thực tiễn của việc BCTC trên internet của 300 chính quyền thành phố lớn – nhỏ ở Mỹ theo hai khía cạnh: tính sẵn có và khả năng tiếp cận. Kết quả cho thấy dân số và thu nhập bình quân đầu người ảnh hưởng tích cực đến tính sẵn có lẫn khả năng tiếp cận BCTC. Ngoài ra, tính sẵn có còn được thúc đẩy bởi chất lượng BCTC và khả năng tiếp cận cũng có thể được giải thích bởi mức độ nợ công và tình hình tài chính của địa phương. Với mục tiêu đánh giá mức độ công khai tài chính trên website của 65 hội đồng thành phố ở Tây Ban Nha, Caba Pérez et al.

(2008) đã thiết kế chỉ số công khai tích hợp 3 khía cạnh: nội dung thông tin, đặc điểm chất lượng của thông tin và khả năng tiếp cận. Đây là chỉ số công khai xem xét nhiều khía cạnh nhất với các mục rất chi tiết so với các chỉ số sử dụng trong các nghiên cứu trước. Tác giả còn khám phá liệu mức độ công khai có chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh của CQĐP hay không. Kết quả nghiên cứu cho thấy chi phí lãi vay đồng biến với nội dung và chất lượng công khai, và hộ dân có internet và máy vi tính tác động đến tất cả khía cạnh công khai kể cả tổng thể.

Serrano-Cinca et al. (2009), dựa trên các nghiên cứu về công khai điện tử, đã tập hợp 3 nhóm nhân tố phản ánh các đặc điểm của địa phương, các khía cạnh chính trị và môi trường; và nghiên cứu sự ảnh hưởng của chúng đến thực tiễn công khai tài 12 chính tự nguyện trên website của 92 hội đồng thành phố ở Tây Ban Nha. Kết quả đã chứng minh sự tác động tích cực của dân số, hoạt động dân chủ điện tử và thu nhập của người dân đến mức độ công khai điện tử của CQĐP Tây Ban Nha. García & García (2010) nghiên cứu đặc điểm của 334 chính quyền thành phố Tây Ban Nha ảnh hưởng đến mức độ báo cáo thông tin kế toán trực tuyến.

Kết quả cho thấy dân số, chi tiêu công và cạnh tranh chính trị tác động tích cực, trong khi quan sát của báo chí lại có quan hệ tiêu cực với mức độ báo cáo trực tuyến. Bằng chứng về sự tác động của báo chí trong nghiên cứu này ủng hộ quan điểm của Ingram (1984) nhưng lại bác bỏ kết quả của Laswad et al.