chương 1 khái quát “Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề và nguồn tư liệu”, luận án được kết cấu thành 4 chương nội dung, gồm: chương 2 “Quá trình hình thành và sự ra đời của thành phố Hải Phòng” là tiền đề, nền tảng để các chương sau tập trung tìm hiểu từng lĩnh vực của thành phố Hải Phòng từ năm 1888 đến năm 1945, cụ thể: chương 3 về “Kinh tế”, chương 4 về “Xã hội” và chương 5 về “Văn hóa-Giáo dục”. Từ đó luận án bước đầu rút ra những nhận xét về hình thái phát triển cũng như những đặc trưng trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của thành phố Hải Phòng thời cận đại, xác định mối quan hệ và vị trí của Hải Phòng với các vùng miền trong và ngoài nước. TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ VÀ NGUỒN TƢ LIỆU 1. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.
Những nghiên cứu ở trong nước Hải Phòng là một đô thị trẻ, trước khi trở thành một đơn vị hành chính độc lập, Hải Phòng trực thuộc trấn-tỉnh Hải Dương. Trong thư tịch cổ cũng như các thông tin từ chính sử (cho tới đầu triều Nguyễn), chữ “hải phòng” không phải là một địa danh mà là một danh từ dùng để chỉ đơn vị phòng vệ ở biển/ bờ biển, như Sở Hải phòng, Nha Hải phòng. Riêng trong thời Nguyễn, hầu hết các tỉnh ở ven biển đều có Nha Hải phòng như Nha Hải Phòng ở Nghệ An năm 1873, Nha Hải Phòng ở cửa biển Thuận An năm 1877, Nha Hải Phòng ở Quảng Nam năm 1885… Bởi vậy, những thông tin về vùng đất Hải Phòng (ngày nay) trong lịch sử đều được bóc tách từ những thông tin về trấn-tỉnh Hải Dương thời Nguyễn và trở về trước. Trong đó, có thể kể tới những khảo cứu về tỉnh Hải Dương như Dư địa chí, Hải Dương phong vật chí, Hải Dương toàn hạt dư địa chí, Phương đình dư địa chí… Những khảo cứu này đã cung cấp nhiều thông tin bổ ích, lý thú về địa hình, núi sông, sản vật, phong tục, lễ nghi… ở vùng đất Hải Dương (mà dân gian vẫn thường gọi là Xứ Đông trong cái nhìn từ trung tâm Thăng Long-Kẻ Chợ); song một nghiên cứu riêng về vùng đất này thì còn thiếu vắng.
Vào những thập niên cuối của thế kỷ XIX, Hải Phòng trở thành một đơn vị hành chính độc lập, là một tỉnh mới tách ra từ tỉnh Hải Dương với phần không gian gồm các huyện An Dương, An Lão, Nghi Dương và bốn làng Tả Quan, Lôi Dương, Lâm Động, Bính Động thuộc huyện Thủy Đường [214], tương đương với địa bàn của thành phố Hải Phòng hiện nay và một số huyện ngoại thành xung quanh. Đó là cơ sở cho sự phát triển những nghiên cứu về vùng đất Hải Phòng riêng biệt. Nghiên cứu về vùng đất Hải Phòng trong thời Pháp thuộc không thể không nhắc tới những nghiên cứu căn bản, quan trọng về lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội Việt Nam nói chung, Bắc Kỳ nói riêng thời thuộc địa. Những nghiên cứu chung như Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ XIX (Đào Duy Anh), Việt Nam thời Pháp đô hộ (Nguyễn Thế Anh), Cơ cấu kinh tế-xã hội Việt Nam thời thuộc địa (Nguyễn Văn Khánh)… hay những chuyên khảo về Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước cách mạng tháng Tám (Dương Kinh Quốc), Giáo dục Việt Nam thời cận đại (Phan Trọng Báu), Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại (Viện Sử học), Tiểu thủ công nghiệp Việt Nam 1858-1945 (Vũ Huy Phúc), Đồn điền của 5 z người Pháp ở Bắc Kỳ 1884-1918 (Tạ Thị Thúy), Nội thương Bắc Kỳ thời kỳ 1919- 1939 (Vũ Thị Minh Hương)… đã cung cấp những thông tin, tri thức cơ bản, quan trọng, là nền tảng cho những tìm hiểu về đời sống chính trị, kinh tế, xã hội… của Việt Nam nói chung, Bắc Kỳ nói riêng trong thời Pháp thuộc, và Hải Phòng cũng nằm trong sự vận động to lớn của dân tộc trong giai đoạn này.
Tuy nhiên, lịch sử vùng đất Hải Phòng-nơi cửa sông ven biển này chỉ thực sự được quan tâm chú ý từ khoảng nửa cuối thế kỷ XX, khi các nhà khảo cổ học tìm được dấu tích về đời sống của người Việt cổ ở nơi này. Những di chỉ Cái Bèo, Việt Khê, Tràng Kênh… tuy không nằm trong địa bàn nội đô thành phố song cho phép hình dung về một cuộc sống thuở sơ khai ở vùng sông nước đầy biến động và thôi thúc người ta tìm hiểu về lịch sử của xứ Đông trong cuộc chiến đấu hàng ngàn, hàng vạn năm với biển cả. Những nghiên cứu về Hải Phòng bắt đầu nở rộ vào những năm 80 của thế kỷ XX, trước hết là những nghiên cứu được trình bày và tập hợp tại những hội thảo khoa học với các chủ đề như: Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 (kỷ yếu xuất bản năm 1981), Quá trình hình thành phát triển thành phố và đặc tính người Hải Phòng (1985) và Hải Phòng bước ngoặt đầu thế kỷ XX (1987). Các tham luận trong các hội thảo khoa học này đã phác họa những nét đầu tiên, căn bản nhất về lịch sử, điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội, những trận chiến trong lịch sử dân tộc gắn với không gian vùng đất Hải Phòng.
Cho đến ngày nay, tuy đã qua gần bốn thập kỷ, nhiều tham luận trong các hội thảo này vẫn là những nghiên cứu quan trọng, khơi mở nhiều ý tưởng cho các nhà nghiên cứu trong các giai đoạn tiếp sau. Bên cạnh các hội thảo khoa học, cũng trong những năm 80 của thế kỷ XX, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử Hải Phòng1 đã trở thành một diễn đàn đăng tải nhiều nghiên cứu quan trọng về Hải Phòng, đặc biệt trong lĩnh vực lịch sử. Nhiều tham luận trong các hội thảo khoa học của thành phố được công bố rộng rãi tới độc giả. Nhiều tài liệu sưu tầm được giới thiệu.
Nhiều ý kiến, trao đổi được quan tâm, chú ý. Nổi bật trong số này có các bài viết Vài nét về sự ra đời của thành phố Hải Phòng của hai tác giả Nguyễn Thừa Hỷ, Trịnh Ngọc Viện (số 3/1986); Quá trình hình thành và phát triển không gian đô thị Hải Phòng của Nguyễn Ngọc Quỳnh (số 1/1986); Một số tư liệu về hoạt động của Phòng thương mại Pháp tại Hải Phòng (số 1/1988) và Đốc lý M. Merlo nói về tình hình quy hoạch thành phố Hải Phòng những thập niên đầu thế kỷ XX (số 3/1987) của Nguyễn Nam; Hải Phòng những năm đầu chiếm đóng và đầu tư của tư bản Pháp của Đinh Xuân Lâm (số 3/1987)… 1 Đây là một tạp chí chuyên ngành hiếm hoi của một địa phương, thời gian tồn tại của tạp chí khá ngắn ngủi với 13 số (từ số 1/1985 đến số 1/1988). 6 z Trong những năm 1980, nghiên cứu về Hải Phòng tuy chủ yếu là các bài nghiên cứu nhỏ song cũng đã có một số chuyên khảo được công bố, như Thành phố hoa phượng đỏ của Trần Quang Liên (năm 1985), Hải Phòng lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của Nguyễn Trường Xuân (năm 1986), Những sự kiện lịch sử phong trào công nhân và công đoàn Hải Phòng (1925-1955) tập 1, của Liên đoàn Lao động thành phố Hải Phòng (năm 1985)… Những nghiên cứu này chủ yếu giới thiệu về các giai đoạn lịch sử, một số chiến công trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, tuy còn khái lược song đã bước đầu cung cấp những chỉ dẫn căn bản cho những nghiên cứu chuyên sâu sau này.
Trong những năm 1990, nghiên cứu về Hải Phòng có nhiều thành tựu lớn, cả với những nghiên cứu tập thể và những công trình của các cá nhân. Năm 1990, Hội đồng nghiên cứu lịch sử Hải Phòng đã tập hợp các nghiên cứu, biên soạn và xuất bản Địa chí Hải Phòng (tập 1), trong đó đã đề cập đến một số vấn đề như vị trí địa lý, địa hình, địa mạo, điều kiện thủy văn, khí hậu, một số vấn đề về lịch sử hình thành thành phố… Sự ra đời của Địa chí Hải Phòng trong những năm 1990, khá sớm so với nhiều địa phương khác và đánh dấu một bước tiến trong nghiên cứu về Hải Phòng. Vì nhiều lý do mà các tập tiếp theo của Địa chí Hải Phòng không tiếp tục biên soạn và xuất bản, song tập 1 với những nghiên cứu cơ bản về điều kiện địa lý tự nhiên vẫn là một công trình khoa học có giá trị. Cũng trong những năm 1990, Đảng bộ thành phố Hải Phòng tổ chức biên soạn và xuất bản bộ Lịch sử Đảng bộ Hải Phòng, tập 1 xuất bản năm 1991, tập 2 năm 1996, tập 3 năm 2002.
Đây là một công trình nghiên cứu trong nhiều năm, tập trung gắn với sự ra đời, tồn tại và phát triển cũng như các hoạt động của Đảng bộ Hải Phòng (từ năm 1930 đến năm 2000). Trong đó, tập 1 tập trung vào sự hình thành của thành phố Hải Phòng, sự ra đời và những giai đoạn hoạt động đầu tiên của Đảng bộ Hải Phòng, cung cấp nhiều thông tin, tư liệu có giá trị. Năm 1998, Hội đồng nghiên cứu Lịch sử Hải Phòng kết hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN biên soạn Từ điển bách khoa địa danh Hải Phòng. Đây là một công trình nghiên cứu tổng hợp, công phu, có giá trị tra cứu cao với những người nghiên cứu lịch sử Hải Phòng.
Song vì được biên soạn dưới hình thức từ điển nên các thông tin nhìn chung còn đơn lẻ và rời rạc. Bên cạnh những nghiên cứu chung của Hội đồng nghiên cứu Lịch sử Hải Phòng, Thành ủy Hải Phòng, trong những năm 1990, các nhà nghiên cứu của thành phố Hải Phòng cũng bắt đầu công bố những chuyên khảo về Hải Phòng, tiêu biểu có: công trình Hải Phòng-di tích lịch sử văn hóa của Trịnh Minh Hiên (năm 1993) giới thiệu hệ thống các di tích đình, đền, chùa ở Hải Phòng; công trình Lược khảo đường 7 z phố Hải Phòng và Những ông nghè đất Cảng: Hải Phòng đăng khoa lục của Ngô Đăng Lợi (các năm 1993, 1994) giới thiệu về các đường, phố ở thành phố Hải Phòng cũng như thống kê những người đỗ đạt trong các khoa thi Nho học (tính trên phạm vi toàn thành phố - cả nội thành và ngoại thành); công trình Sơ thảo lịch sử giáo dục Hải Phòng (939-6/1995) của Nguyễn Trọng Lê (năm 1996) giới thiệu sơ lược về hoạt động giáo dục và đào tạo ở Hải Phòng qua các thời kỳ lịch sử… Những nghiên cứu này đã cung cấp nhiều thông tin, giới thiệu được nhiều lĩnh vực trong đời sống văn hóa, xã hội của thành phố Hải Phòng, là những nghiên cứu có giá trị. Từ năm 2000 trở lại đây, những nghiên cứu về Hải Phòng có nhiều khởi sắc.