Đặt vấn đề Nam ăn là nguồn thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao. Hàm lượng protein chiếm 4 - 9% theo trọng lượng tươi và có loài chiếm đến 45 - 50% theo trọng lượng khô. Nắm chứa hầu hết các loại acid amin quan trọng, trong đó có khoảng 25 - 35% là acid amin dạng tự do. Hàm lượng muối khoáng trong nắm rất cao, cao hơn cả trong thịt và cá.
Đặc biệt, trong nam chứa nhiều loại vitamin không có trong nhiều loại rau như B2, BI2. Vì tỷ lệ hydratcarbon thấp và hàm lượng acid forlic cao nên có thé dùng nam dé chữa bệnh thiếu máu và tiêu đường. Nam còn có thé chữa bệnh béo phì, chống tim mạch, bệnh phổi, bệnh tê thấp và chống ung thư (Nguyễn Hữu Đống và Đinh Xuân Linh, 2000). Việt Nam là một nước nông nghiệp với nguồn phụ phẩm, phế phẩm giàu chất xơ và chất gỗ phong phú.
Tỷ lệ nông dân chiếm đại đa số, có nhiều thời gian nông nhàn và muốn có thêm nghề phụ để nâng cao thu nhập. Bên cạnh đó, nước ta lại có nhiều vùng khí hậu không giống nhau, vì vậy có thé trồng nắm quanh năm với hàng chục loại nắm ăn và nam dược liệu khác nhau. Nam bao ngư là loại nam ăn, có giá trị dinh dưỡng cao, hàm lượng protein chiếm khoảng 25%, đặc biệt có chứa hơn 18 loại acid amin, ngoài ra còn có carbohydrate, nhiều vitamin và các khoáng chất khác. Sử dụng nam không những không tăng cân mà còn ngăn ngừa một số bệnh như: giảm cholesterol trong máu, tiêu đường, béo phì, đau bao tử, rối loạn gan, ung thư, v., đồng thời người ăn nắm thường xuyên sẽ giúp có thể tăng tính miễn dịch, điều hòa huyết áp, đễ tiêu hóa và chống lão hóa.
Trong đó, nắm bào ngư xám (Pleurotus sajor - caju) là loại thực phẩm ăn ngon, có giá trị dinh dưỡng cao và được trồng phé biến ở Việt Nam. Mặt khác, một trong những thực trạng quan trọng của ngành trồng nắm hiện nay là các giống nắm nuôi trồng được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, đa phần giống gốc được nhập từ nước ngoài, một số ít là chủng giống được sưu tầm ở trong nước. Vì vậy, năng suất và chất lượng nuôi trồng không đồng bộ. Đồng thời chất lượng phôi giống không ổn định theo thời gian, giéng nắm sau một thời gian sản xuất sẽ bị thoái hóa, trồng khó, cho năng suất thấp.
1 Dẫn đến là nắm không mọc đồng loạt ở các bịch phôi, sản lượng không ôn định, đều đặn, việc thu hoạch kéo dai làm giảm năng suất chất lượng. Thời gian nuôi trồng kéo dai còn làm tăng tỷ lệ nhiễm bệnh. Cần phải có những trang thiết bị chuyên dụng dé bảo quản, cũng như các kỹ thuật bảo tồn, phục tráng giống nam. Xuất phát từ thực tế trên nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu lai tạo giống nam Bào ngư xám (Pleurotus sajor-caju)” nhằm đánh giá khả năng sinh trưởng và nuôi trồng của các tổ hợp lai từ các dòng đơn bội của nam bao ngư xám làm tiền đề xây dựng quy trình nhân giống, tạo ra sản phâm nam ăn giàu dinh đưỡng đồng thời nâng cao chất lượng, năng suất và tính ôn định của nguôn phôi giông.
Mục tiêu đề tài: Phân lập được các dong đơn bào tử của giống nắm Bào ngư xám. Lai tạo thành công các đơn bào tử tạo được chủng con lai và đánh giá khả năng nuôi trông của chủng con lai. Nội dung thực hiện: Nội dung 1: Phân lập và tuyển chọn các dòng đơn bào tử. Nội dung 2: Lai tạo, kiểm tra phép lai và chọn tô hợp lai thành công.
Nội dung 3: Khảo sát khả năng phát triển của con lai. TONG QUAN TÀI LIEU 2. Giới thiệu về nam Bao ngư (Pleurotus spp.) và Bào ngư xám (Pleurotus sajor - caju) 2.1 Tổng quan về nam Bào ngư Nam Bào ngư ( còn gọi là Nam sò, Nam Hương chân ngắn, nam Bình cô) tên Tiếng anh là Osyter Mushroom, gồm nhiều loài thuộc chi Pleurotus đứng vị trí thứ ba trong các loài nắm được nuôi trồng nhiều nhất thế giới (Cohen và ctv. Vi trí phân loại của chi Plerotus (Kirk và cs., 2008): Ngành: Basidiomycota Lớp: Hymenomycetes Bộ: Agaricales Họ: Plerotaceae Chi: Pleurotus Với hon 20 loài va chủng được nuôi trồng trên toàn thé giới, chi Plewrotus là một trong những nhóm nam trồng đa dạng nhất.
Cho đến nay, quan hệ di truyền cũng như việc phân loại các loài thuộc chi Pleurotus vẫn chưa được hiêu rõ và chưa thống nhất. Kirk va ctv. (2008) đã phân loại các loài thuộc chi Pleurotus thành khoảng 20 loài. Trong khi đó, theo Chang và Nguyễn Lân Dũng thì chi Pleurotus gồm khoản 50 loài (Chang và ctv., 2004; Nguyễn Lân Dũng, 2003).
Theo Singer (1975) nắm Bào ngư chia làm 4 nhóm, trong đó có 2 nhóm lớn là: Nhóm ôn hòa (ưu nhiệt trung bình): ra quả thé ở 10 — 20°C. Nhóm ưu nhiệt: ra quả thé ở 20 — 30°C, đây là nhóm có nhiều loài nuôi trồng như: nắm Bào ngư xám, nam Bào ngư hoàng bach, nắm Bào ngư Kim đỉnh, nắm Bào ngư tím, nam Bào ngư phiến hồng, nắm Bào ngư cuống dai, nấm Bào ngư Đài Loan, nam Bào ngư Nhật. Nắm Bào ngư là một trong những giống nắm nuôi trồng quan trọng nhất của thế giới. Các loài nam này không chỉ có giá trị dinh dưỡng cao mà còn chứa nhiều thành phan có tác dụng sinh dược và ứng dụng trong ngành môi trường.
Xét về sản lượng nuôi trồng, nắm Bào ngư đứng vị trí thứ ba trong các loài nam được nuôi trồng nhiều nhất trên thế giới (Cohen và ctv., 2002) và cũng là một trong những loài nam nuôi trồng phổ biến tại Việt Nam. Với hớn 20 loài và chủng được nuôi trồng trên toàn thế giới, chi Pleurotus là một trong những nhóm nam trồng da dạng nhất. Nắm bào ngư có đặc điểm chung là tai nam dang hinh phéu léch gồm 3 bộ phận: mũ, phiến và cuống nam. Phiến mang bào tử kéo đài xuống tận đến chân cuống nam gần gốc có lớp lông nhỏ mịn.
Chúng thường mọc tập trung thành từng cụm gồm một số cây nắm nhóm lại với nhau. Nam có tai rộng hình nắp vỏ sò, dai từ 5 - 25 em. Tai nắm Bào ngư còn non có màu sắc đậm hoặc tôi nhưng khi trưởng thành có màu sáng hơn. Giới thiệu về nắm bào ngư xám (Pleurotus sajor — caju) Cũng như các loài nam bào ngư khác, nam bào ngư xám có hình dang quả thé phẳng, lúc già mới cong lại, mũ nắm có hình tròn, đường kính mũ nam 5 - 15 cm, kích thước cuống nắm: 1,5 - 3 x 3 - 10 cm, bào tử có hình trụ với kích thước bao tử 8,6 - 10,6 x 4 micromet.
Mau trắng tro hay nâu xám, thịt nam day vừa phải, màu trắng. Cuống nắm màu trắng, trên to đưới nhỏ, gốc cuống có lông nhung (Nguyễn Lân Dũng, 2005). Khi đến giai đoạn trưởng thành nắm bào ngư sẽ phát tán bảo tử, nhờ gió bảo tử giải ra khắp nơi, gặp điều kiện môi trường thuận lợi sẽ hình thành hệ sợi nam sơ cấp. Hệ nam sơ cấp phát triển đầy đủ tạo lên một mang to dé rồi hình thành hệ thứ cấp, sau đó các hệ sợ thứ cấp kết hợp với nhau tạo thành quả thể hoàn chỉnh (Nguyễn Hữu Đống và ctv.
Chu trình sống bắt đầu từ đảm bào tử hữu tính nảy mầm cho hệ sợi tơ dinh dưỡng sơ cấp va thứ cấp, kết thúc bằng việc hình thành cơ quan sinh san là tai nam. Tai nam lại sinh bảo tử và chu trình sống tiếp tục bắt đầu. Đó là một vòng tuần hoàn khép kín. Quả thé nam phat trién qua nhiéu giai đoạn, dựa theo hình dang tai nam mà có tên gọi theo từng giai đoạn: > | a b Hinh 2.
Hinh dang nam bao ngư. (a) Dang san hô; (b) Dang đài trong; (c) Dang phéu; (d) Dang phêu lệch; (e) Dang lá lục bình Nguôn: khoahoccaytrong.com Dạng san hô — dạng dui trống —> dạng phéu — dạng phéu lệch — dang lá lục bình. Dạng san hô: quả thể mới tạo thành dạng sợi mảnh hình chum. Dạng dùi trống: mũ xuất hiện dạng khối tròn đường kính cuống và mũ không khác nhau bao nhiêu.
Dạng phéu: mũ mở rộng trong khi cuống còn ở giữa phéu (giống hình cái phễu). Dạng phẫu lệch: cuống lớn nhanh một bên và bắt đầu lệch so với vị trí trung tâm mũ. Dạng lá lục bình: cuống ngừng tăng trưởng nhưng mũ vẫn tiếp tục phát triển Đặc điểm sinh trưởng: một số yếu tố quan trọng trong việc sinh trưởng và phát triển của nam bào ngư xám là nhiệt độ, độ âm, pH, ánh sáng, oxy. Ngoài các yếu tô trên thì quá trình tăng trưởng của nắm còn phụ thuộc vào các chất dinh dưỡng trong nguyên liệu.
Thanh phan chất dinh dưỡng trong nam bào ngư xám bao gồm: Protein, Vitamin C, Vitamin PP, Glucide 3,4%, Acid Folic, các Fleutorin và các Acid béo không no. có tac dụng kháng khuẩn và ngăn ngừa sự phát triển của các tế bào ung thư. Ngoài việc trong thành phan nắm bào ngư xám chứa hơn 60 nguyên tố khoáng, protein cao gap 3 - 4 lần các loại rau khác thì trong nắm bào ngư, giá trị thành phần dinh đưỡng còn có chứa Vitamin D, một loại Vitamin không thể tìm thấy ở bat cứ loại rau hay thịt khác. Đặc điểm di truyền giới tinh của nắm dam Basidiomycetes, sơ lược, lai tạo các dòng đơn bội is 5.
he: thé 4Hinh thanh sợi `===“- or nam song di nhan P 6 đảm \ -—> ⁄ i 7. Dung hop nha Chu kỳ } ( Ñ( ÿ vô tính 8. Quá trìñi 3 By Ti nguyên ae , giảm phân 5Bao tử ăn MA yến mâm 2. Sợi nấm đông nhân Hình 2.
Vòng đời của một loại nam đảm điển hình (Chang và ctv. Basidiospore-nay mam; 2. Phát triển sợi nam dong ¡hi 3. Hợp thể giao phối thông qua giao phối của hai homokaryon tương thích; 4.
Phái triên dikayon dị nhân; 5. Sự khởi đầu của quả thể basidiocarp (quả thê) 6. Sự phát triển của basidia trong quả thé; 7. Karyogamy tức là sự hợp nhất của hai hạt nhân bố mẹ, 8.
Nhân dung hợp giảm phân; 9. Hình thành bào tử đảm, mỗi bào tử nhận một nhân con. Chu trình sống của nam đảm Basidiomycetes gồm 2 pha: pha monokaryon (n)va pha dikaryon (2n). Qua trinh giam phan tai basidium tao ra 4 kiểu bao tử (dựa trên khả năng bắt cặp).
Hai hệ sợi monokaryon dung hợp với nhau tạo thành hệ sợi dikaryon có khả năng hình thành quả thé (tao clamp connection) chỉ khi 2 monokaryon tạo thành kiểu di hợp tử ở cả 2 gen điều khiển sự bắt cặp (AxBx, AyBy) (Chang và ctv. Với hệ thống bắt tetrapolar được điều khiển bởi 2 nhân tố bắt cặp A và B, các phan ứng tương tác có thể xảy ra giữa các monokaryon.