Luận án tiến sĩ nghiên cứu khu hệ chim ở khu bảo tồn thiên nhiên pù luông tỉnh thanh hóa và đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn

Luận án tiến sĩ nghiên cứu khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa, đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Hoàng Ngọc Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Lân Hùng Sơn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Luông, Thanh Hóa Và Giải Pháp Bảo Tồn Hiệu Quả
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát lịch sử nghiên cứu chim ở vùng Bắc Trung Bộ và khu vực nghiên cứu
• 1.2. Khái quát điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Vị trí địa lý
• 1.2.2. Địa hình, địa mạo
• 1.2.3. Đặc điểm địa chất
• 1.2.4. Khí hậu và thủy văn
• 1.2.5. Hệ thực vật
• 1.2.6. Hệ động vật
• 1.3. Khái quát về điều kiện kinh tế - xã hội các xã vùng đệm và trong ranh giới KBTTN Pù Luông
• 1.3.1. Dân số, lao động, việc làm và thu nhập
• 1.3.2. Hoạt động kinh doanh - sản xuất
• 1.3.3. Cơ sở hạ tầng
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp điều tra đa dạng thành phần loài chim
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu sự phân bố chim theo sinh cảnh, tầng tán rừng và các mùa trong năm
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu, đánh giá các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim KBTTN Pù Luông và đề xuất một số giải pháp bảo tồn
• 2.2.4. Phương pháp xác định khu vực ưu tiên giám sát và bảo tồn khu hệ chim ở KBTTN Pù Luông
• 2.2.5. Phân tích, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng thành phần loài chim KBTTN Pù Luông
• 3.1.1. Thành phần loài
• 3.1.2. Đặc điểm cấu trúc trong các bậc phân loại
• 3.1.3. Các loài chim bổ sung cho KBTTN Pù Luông và vùng Bắc Trung Bộ
• 3.1.4. Các loài chim có ý nghĩa quan trọng đối với bảo tồn
• 3.1.5. Thông tin ghi nhận một số loài chim có ý nghĩa bảo tồn ở KBTTN Pù Luông
• 3.1.6. Tính đa dạng và độ phong phú khu hệ chim KBTTN Pù Luông
• 3.1.7. Mối quan hệ khu hệ chim KBTTN Pù Luông với các khu hệ chim nằm trong vùng Bắc Trung Bộ
• 3.2. Đặc điểm phân bố chim ở KBTTN Pù Luông
• 3.2.1. Đặc điểm phân bố chim theo các dạng sinh cảnh chính
• 3.2.2. Đặc điểm phân bố chim theo tầng tán thực vật rừng ở KBTTN Pù Luông
• 3.2.3. Sự biến động thành phần loài chim theo mùa trong năm
• 3.3. Nguyên nhân, các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim KBTTN Pù Luông
• 3.3.1. Các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim
• 3.3.2. Nguyên nhân gây ra các mối đe doạ
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên chim tại KBTTN Pù Luông
• 3.4.1. Đề xuất các khu vực cần ưu tiên giám sát và bảo tồn
• 3.4.2. Một số loài chim cần ưu tiên giám sát và bảo tồn
• 3.4.3. Một số giải pháp khác nhằm quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên chim tại KBTTN Pù Luông
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông

Nghiên cứu về khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa đã xác định được sự đa dạng và phong phú của các loài chim. Khu vực này là một phần của hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi, nơi có nhiều loài chim đặc hữu và quý hiếm. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 252 loài chim thuộc 58 họ và 15 bộ, trong đó 74 loài được bổ sung vào danh lục chim của khu bảo tồn so với các nghiên cứu trước đây. Điều này khẳng định giá trị đa dạng sinh học cao của khu vực.

1.1. Đa dạng thành phần loài chim

Nghiên cứu đã ghi nhận sự đa dạng sinh học cao của khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông. Các loài chim được phân bố theo nhiều sinh cảnh tự nhiên khác nhau, bao gồm rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, trảng cỏ, và khu vực nương rẫy. Đặc biệt, có nhiều loài chim quý hiếm như Gà lôi lam mào đen và Khướu đá mun, là những loài có giá trị bảo tồn cao.

1.2. Phân bố theo sinh cảnh và tầng tán rừng

Các loài chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông phân bố không đồng đều theo các sinh cảnh tự nhiên và tầng tán rừng. Rừng nguyên sinh là nơi có mật độ chim cao nhất, đặc biệt là các loài chim sống ở tầng tán giữa và tầng tán cao. Sự phân bố này phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa hệ sinh thái rừng và khu hệ chim.

II. Giải pháp bảo tồn hiệu quả

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả nhằm duy trì và phát triển khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông. Các giải pháp bao gồm tăng cường quản lý, giám sát các loài chim quý hiếm, và phát triển du lịch sinh thái bền vững. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo sinh kế cho người dân địa phương.

2.1. Quản lý và giám sát các loài chim quý hiếm

Một trong những giải pháp bảo tồn quan trọng là tăng cường quản lý bảo tồn và giám sát các loài chim quý hiếm. Cần xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn và thiết lập các chương trình giám sát định kỳ để đánh giá tình trạng của các loài chim này.

2.2. Phát triển du lịch sinh thái bền vững

Phát triển du lịch sinh thái là một giải pháp bảo tồn hiệu quả, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của khu hệ chim và hệ sinh thái. Các tuyến du lịch xem chim được đề xuất sẽ thu hút khách du lịch, đồng thời giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Về mặt khoa học, nó cung cấp dữ liệu mới về khu hệ chim tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, góp phần làm phong phú thêm kiến thức về đa dạng sinh học. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, hỗ trợ công tác quản lý và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Đóng góp cho khoa học

Nghiên cứu đã bổ sung nhiều loài chim mới vào danh lục của Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông và vùng Bắc Trung Bộ, làm phong phú thêm kiến thức về đa dạng sinh học và hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi.

3.2. Ứng dụng trong quản lý bảo tồn

Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, hỗ trợ công tác quản lý bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Khái quát lịch sử nghiên cứu chim ở vùng Bắc Trung Bộ và khu vực nghiên cứu. Khái quát điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu.

Vị trí địa lý. Địa hình, địa mạo. Đặc điểm địa chất. Khí hậu và thủy văn.

Hệ thực vật. Hệ động vật. Khái quát về điều kiện kinh tế - xã hội các xã vùng đệm và trong ranh giới KBTTN Pù Luông. Dân số, lao động, việc làm và thu nhập.

Hoạt động kinh doanh - sản xuất. Cơ sở hạ tầng. 20 CHƢƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thời gian, địa điểm nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra đa dạng thành phần loài chim. Phương pháp nghiên cứu sự phân bố chim theo sinh cảnh, tầng tán rừng và các mùa trong năm. Phương pháp nghiên cứu, đánh giá các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim KBTTN Pù Luông và đề xuất một số giải pháp bảo tồn.

Phương pháp xác định khu vực ưu tiên giám sát và bảo tồn khu hệ chim ở KBTTN Pù Luông. Phân tích, xử lý số liệu. 31 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng thành phần loài chim KBTTN Pù Luông.

Thành phần loài. Đặc điểm cấu trúc trong các bậc phân loại. Các loài chim bổ sung cho KBTTN Pù Luông và vùng Bắc Trung Bộ. Các loài chim có ý nghĩa quan trọng đối với bảo tồn.

Thông tin ghi nhận một số loài chim có ý nghĩa bảo tồn ở KBTTN Pù Luông. Tính đa dạng và độ phong phú khu hệ chim KBTTN Pù Luông. Mối quan hệ khu hệ chim KBTTN Pù Luông với các khu hệ chim nằm trong vùng Bắc Trung Bộ. Đặc điểm phân bố chim ở KBTTN Pù Luông.

Đặc điểm phân bố chim theo các dạng sinh cảnh chính. Đặc điểm phân bố chim theo tầng tán thực vật rừng ở KBTTN Pù Luông. Sự biến động thành phần loài chim theo mùa trong năm. Nguyên nhân, các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim KBTTN Pù Luông.

Các mối đe doạ tác động đến khu hệ chim. Nguyên nhân gây ra các mối đe doạ. Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên chim tại KBTTN Pù Luông. Đề xuất các khu vực cần ưu tiên giám sát và bảo tồn.

Một số loài chim cần ưu tiên giám sát và bảo tồn. Một số giải pháp khác nhằm quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên chim tại KBTTN Pù Luông. 112 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 121 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.

124 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1PL v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BQL Ban quản lý CITES Convention of International Trade of Endangered species (Công ước quốc tế về buôn bán các loài hoang dã nguy cấp) DLST Du lịch sinh thái ĐDSH Đa dạng sinh học EBA Endemic Bird Area - Vùng chim đặc hữu EN Endangered - Nguy cấp HST Hệ sinh thái IUCN International Union for the Conservation of Nature (Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên) KBT Khu bảo tồn KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên KVNC Khu vực nghiên cứu LR Lower risk - Loài ít nguy cấp, phụ thuộc bảo tồn NT Near threatened - Loài sắp bị đe dọa Nxb Nhà xuất bản SĐVN Sách Đỏ Việt Nam 2007 ST&TN Sinh thái và Tài nguyên sinh vật UBND Uỷ ban nhân dân VCQT Vùng chim quan trọng VGR Vùng giáp ranh VQG Vườn quốc gia VU Vulnerable - Sẽ nguy cấp vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Danh sách các KBTTN, VQG vùng Bắc Trung Bộ. Các dân tộc sinh sống trong ranh giới KBTTN Pù Luông.

Tình hình dân cư sống trong vùng đệm của KBTTN Pù Luông. Tình hình kinh tế của người dân thuộc các xã sống trong ranh giới và vùng đệm của KBTTN Pù Luông. Thời gian, địa điểm nghiên cứu chim tại KBTTN Pù Luông. Thành phần loài chim KBTTN Pù Luông.

Số lượng giống, loài trong các họ, bộ chim KBTTN Pù Luông. Danh sách các loài chim ghi nhận mới cho KBTTN Pù Luông và vùng Bắc Trung Bộ. Các loài chim không ghi nhận lại được so với các nghiên cứu trước. Các loài chim có giá trị bảo tồn ở KBTTN Pù Luông.

Số lượng loài chim ở KBTTN Pù Luông và các khu vực lân cận. Chỉ số tương đồng thành phần loài chim giữa KVNC với một số VQG và KBTTN vùng Bắc Trung Bộ. Sự phân bố về thành phần loài chim theo các dạng sinh cảnh. Sự phân bố thành phần loài chim theo tầng tán rừng.

Thống kê các vụ bắt giữ, xử lý việc khai thác, vận chuyển lâm sản trái phép ở KBTTN Pù Luông. Hoạt khai thác tài nguyên rừng của người dân ở KBTTN Pù Luông. Một số các loài chim thường bị săn bắt và mục đích sử dụng. Tổng hợp điểm đánh giá, xếp loại các khu vực cần ưu tiên giám sát và bảo tồn các loài chim ở KBTTN Pù Luông.

Các loài chim cần ưu tiên giám sát và bảo vệ tại KBTN Pù Luông .110 vii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Sơ đồ các tỉnh và vùng phân bố của chim Việt Nam. Sơ đồ vị trí dải núi đá vôi Pù Luông - Ngọc Sơn, Ngổ Luông - Cúc Phương. Bản đồ thảm thực vật và địa điểm nghiên cứu chim ở KBTTN Pù Luông.

Biểu đồ sự đa dạng về họ trong các bộ chim ở KBTTN Pù Luông. Biểu đồ sự đa dạng về giống trong các họ chim ở KBTN Pù Luông. Biểu đồ sự đa dạng về loài trong các họ chim ở KBTTN Pù Luông. Biểu đồ đường cong phát hiện các loài chim tại KBTTN Pù Luông.

Sơ đồ thể hiện sự tương đồng thành phần loài chim giữa KVNC với một số VQG và KBTTN vùng Bắc Trung Bộ. Biểu đồ phân bố chim theo các dạng sinh cảnh chính ở KBTTN Pù Luông. Biểu đồ thể hiện sự phân bố chim theo số lượng sinh cảnh. Biểu đồ sự phân bố thành phần loài chim theo tầng tán rừng.

Hình vẽ minh họa sự phân bố của chim theo tầng tán rừng ở KBTTN Pù Luông. Biểu đồ thể hiện sự phân bố chim theo số lượng tầng tán rừng. Biểu đồ sự biến động thành phần loài chim theo các mùa trong năm. Sơ đồ các khu vực cần ưu tiên ưu tiên giám sát và bảo tồn.

Sơ đồ tuyến du lịch sinh thái xem chim tại KBTTN Pù Luông. Lý do chọn đề tài Thanh Hóa là tỉnh có vùng đồi núi chiếm 3/4 diện tích của cả tỉnh, trong đó diện tích rừng và đất lâm nghiệp quy hoạch rừng đặc dụng là 84. Các khu rừng đặc dụng của Thanh Hóa nằm trong khu vực giao nhau của hệ sinh thái rừng nhiệt đới Ấn Độ - Malai với cận nhiệt đới Vân Nam - Trung Quốc và ôn đới núi cao Hymalaya [67]. Vì vậy, khu hệ động - thực vật nơi đây phong phú, đa dạng với nhiều loài đặc hữu, quý hiếm; đây là nơi bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên sinh vật có giá trị cao.

KBTTN Pù Luông nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Thanh Hóa, trên địa phận hai huyện Quan Hóa và Bá Thước với diện tích quy hoạch 17. Rừng tự nhiên KBTTN Pù Luông là điểm đầu của hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi Pù Luông - Ngọc Sơn - Ngổ Luông - Cúc Phương và là một trong 16 vùng sinh thái quan trọng (rừng á nhiệt đới Bắc Bộ). Liên khu này tạo ra các khu vực biên giới chung của các tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa [16]. Hệ sinh thái rừng tự nhiên nơi đây có giá trị ĐDSH cao, còn tồn tại nhiều loài động, thực vật đặc hữu và có nhiều cảnh đẹp thiên nhiên kỳ vĩ là hang động, thác nước và các dòng sông ngầm được hình thành do quá trình kiến tạo núi đá vôi [24].

Do vậy trong những năm gần đây KBTTN Pù Luông là một trong những điểm DLST dẫn đối với du khách trong và ngoài nước [7]. KBTTN Pù Luông nằm trong vùng Bắc Trung Bộ là một trong 221 vùng chim đặc hữu của thế giới và là một trong 4 vùng chim đặc hữu (EBA) của Việt Nam [101]. KBTTN Pù Luông được đánh giá là nơi có thành phần loài chim đa dạng, phong phú và có nhiều loài đặc trưng cho hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Cảnh quan KBTTN Pù Luông tạo nên một phần của vùng chim đặc hữu đất thấp Trung Bộ của Việt Nam [102].

Tuy nhiên, KBTTN Pù Luông vẫn còn thiếu những nghiên cứu mang tính hệ thống toàn diện về khu hệ chim để làm cơ sở khoa học tin cậy cho việc quy 2 hoạch, quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững giá trị tài nguyên chim ở nơi đây. Với những lí do trên, chúng tôi đề xuất thực hiện đề tài: “Nghiên cứu khu hệ chim ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn”. Mục đích nghiên cứu Xác định được sự đa dạng về cấu trúc thành phần loài, nét đặc trưng của khu hệ chim KBTTN Pù Luông, phân tích một số mối quan hệ sinh thái của khu hệ chim nơi đây. Trên cơ sở đó đánh giá hiện trạng và đề xuất một số các giải pháp quản lí, bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên chim ở KVNC.

Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu sự đa dạng về thành phần loài khu hệ chim KBTTN Pù Luông. - Nghiên cứu đặc điểm phân bố của khu hệ chim ở KBTTN Pù Luông; xác định vùng phân bố của một số loài chim quý, hiếm có giá trị bảo tồn. - Nghiên cứu hiện trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến khu hệ chim làm cơ sở đề xuất các giải pháp quản lí, bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên chim ở khu bảo tồn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của Luận án cung cấp dẫn liệu khoa học mới về đa dạng khu hệ chim KBTTN Pù Luông đến thời điểm hiện tại.

Đáng chú ý là sự đa dạng về cấu trúc thành phần loài, đặc điểm phân bố chim theo sinh cảnh, tầng tán rừng, theo mùa trong năm và xác định các loài có giá trị bảo tồn, các mối đe dọa và áp lực lên khu hệ chim, cùng với những đề xuất liên quan về DLST và quản lý bảo tồn chim ở KBTTN Pù Luông.