Chương I: Về không gian và thời gian nghệ thuật Chương II: Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ về mùa của Xuân Diệu và Chế Lan Viên trước Cách mạng Tháng Tám Chương III: Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ về mùa của Xuân Diệu và Chế Lan Viên sau Cách mạng Tháng Tám 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: VỀ KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT 1. Khái lược chung về không gian nghệ thuật Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định. Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, mang tính chủ quan.
chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học” [17]. Ta thấy không gian chính là môi trƣờng tồn tại của con ngƣời: dòng sông, cánh đồng, ngọn núi, đèo xa, biển cả. Không gian là nơi nhà văn triển khai sự kiện, biến cố, là chỗ cho nhân vật hoạt động. Không gian trong văn học là không gian nghệ thuật.
Không gian đó không phải ngẫu nhiên nhƣ trong đời sống mà do nghệ sĩ chọn để thể hiện ý đồ nghệ thuật. Không gian ứng với một cách sống riêng biệt của con ngƣời : - Không gian rộng lớn : ngƣời có chí lớn, khát vọng đạp đổ mọi khó khăn để tiến đến thành công nhƣ trong Ông già và biển cả hay thơ về lãnh tụ của Tố Hữu. - Không gian nhỏ hẹp : diễn tả sự tù túng, ngột ngạt, ứng với mẫu ngƣời thích ngồi một chỗ, thế giới tâm hồn nghèo nàn, không ƣớc mơ, không muốn thay đổi, sống mòn … Trong điêu khắc cũng nhƣ hội hoạ, không gian đƣợc ngƣời nghệ sĩ miêu tả là không gian tĩnh. Ngƣời họa sĩ chỉ có thể chọn cho mình một không gian nhất định để hoàn thành bức tranh của mình, không thể cùng lúc di chuyển nhiều không gian.
Còn không gian trong văn học là một không gian 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có sự vận động, biến đổi. Con mắt của nhà văn có thể dễ dàng đƣa ngƣời đọc di chuyển từ không gian này sang không gian khác. Đọc câu thơ: Khi sao phong gấm rủ là, Giờ sao tan tác như hoa giữa đường (Truyện Kiều) Trong Truyện Kiều - tác giả đã cho ta thấy hai giai đoạn cuộc đời khác biệt dữ dội của Thúy Kiều. Không gian trong văn học không hề bị một giới hạn nào.
Trong loại văn học kì ảo, con ngƣời có thể đi từ thế giới này sang thế giới khác một cách dễ dàng. Đặc sắc này làm cho văn học phản ánh đời sống trong sự toàn vẹn, đầy đặn của nó. Bởi lẽ, không gian, thời gian không chỉ là môi trƣờng, là quá trình tồn tại của nhân vật mà còn là sự cảm nhận của chính chủ thể hoạt động ấy về thế giới. Thời gian trong truyện cổ tích luôn mang tính khép kín: tính cách con ngƣời là bất biến, ngƣời ta có thể trẻ mãi không già, thời gian không làm ảnh hƣởng tới hạnh phúc mà con ngƣời đạt đƣợc.
Với thơ cổ điển, thời gian mang tính tuần hoàn, vĩnh viễn. Để diễn tả cảnh mùa thu mới - mùa thu đất nƣớc đã dành đƣợc độc lập, dân tộc ta đã đƣợc sống cuộc sống tự do, nhà thơ Nguyễn Đình Thi dựng lên một không gian rộng lớn, khoáng đạt, đa chiều: “Mùa thu nay khác rồi Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi Gió thổi rừng tre phấp phới Mùa thu thay áo mới Trong biếc nói cười thiết tha Trời xanh đây là của chúng ta Núi rừng đây là của chúng ta Những cánh đồng thơm mát Những ngả đường bát ngát 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những dòng sông đỏ nặng phù sa.” (Đất nước) Các cách biểu hiện không gian : - Từ chỉ vị trí và tính chất nhƣ trên, dưới, trước, sau, trong, ngoài, phải, trái, lên xuống… mênh mênh, bát ngát, hẹp, thăm thẳm, khúc khuỷu, quanh co… - Danh từ, cụm danh từ chỉ sự vật : bến đò, cây đa, mái đình, làng biển, núi cao, rừng sâu, trời rộng, sông dài. - Các địa danh trở thành không gian tƣợng trƣng nhƣ : Tiêu Tương – Hàm Dương, Cô Tô, Xích Bích, địa ngục, thiên đàng, bồng lai… Không có hình tƣợng nghệ thuật nào lại không có không gian nghệ thuật và không có nhân vật nào lại không tồn tại trong một nền cảnh nhất định nào đó. Ngay bản thân ngƣời kể chuyện cũng nhìn nhận sự việc trong một khoảng cách, một góc nhìn nhất định.
Không gian đó là không gian sống, không gian trải nghiệm và cũng là không gian sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ. Khái lược chung về thời gian nghệ thuật trong thơ Mỗi hành động, sự kiện đều phải xảy ra ở một thời điểm nào đó. Vì vậy, đi liền với không gian nghệ thuật là thời gian nghệ thuật. Thời gian nghệ thuật là thời gian mang tính quan niệm và cá nhân.
Mỗi tác giả có một cách cảm nhận khác nhau về thời gian để thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình. Điểm thứ nhất cần lƣu ý là thời gian nghệ thuật có thể làm độc giả quên đi hiện thực, nhập làm một với thời gian trong tác phẩm. Giữa ban ngày mà ta cứ tƣởng đêm tối, từ hiện tại mà trở về quá khứ, thậm chí trở về thời khai thiên lập địa. Do đƣợc xây dựng bằng ngôn ngữ nghệ thuật nên thời gian trong tác phẩm dễ dàng biến đổi linh hoạt.
Điểm thứ hai cần lƣu ý là thời gian trong văn học có những nhịp điệu, sắc độ riêng để phản ánh hiện thực. Văn học có thể kéo dài thời gian bằng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách miêu tả rất tỉ mỉ mọi diễn biến tâm trạng, mọi diễn biến hành động của nhân vật của các sự kiện. Văn học có thể làm cho một ngày dài hơn thế kỷ nhƣ tên truyện của Aitmatov. Ngƣợc lại, nhà văn có thể làm cho thời gian trôi nhanh đi bằng cách dồn nén làm cho một khoảng thời gian dài chỉ qua một dòng trần thuật ngắn.
Điểm thứ ba đó là thời gian trong văn học có thể trôi nhanh hay chậm, yên ả, đều đều hay thay đổi đột ngột, gấp gáp, đầy biến động, có thể có những liên hệ giữa quá khứ, hiện tại, tƣơng lai. Thời gian có thể đƣợc trần thuật cùng chiều với thời gian tự nhiên, nhƣng cũng có thể đi ngƣợc từ hiện tại trở về quá khứ bằng hồi tƣởng. Các lớp thời gian có khi đan bện, xoắn xít với nhau. Cũng có lúc giữa quá khứ và hiện tại, tƣơng lai có mối liên hệ thời gian, cùng đồng hiện trong một thời điểm.
Trong đoạn Thúy Kiều trao duyên, giữa thời điểm hiện tại, Thúy Kiều tự nhìn thấy mình trong tƣơng lai, một tƣơng lai không còn tồn tại làm ngƣời, mà chỉ là hồn ma đang ở chín suối, đang theo gió đi về. Đấy là sự đồng hiện thời gian, tức quá khứ, hiện tại và cả tƣơng lai hiện lên cùng lúc qua dòng cảm nghĩ của nhân vật mà Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê là ví dụ cụ thể. Thời gian vật lí trôi qua tuần tự theo các mùa, thời tiết: “Sen tàn cúc lại nở hoa.” Thời gian tâm lí lúc nhanh lúc chậm tùy thuộc trạng thái tâm hồn và cuộc sống đặc thù của nhân vật : Sầu đong càng lắc càng đầy, Ba thu dồn lại một ngày dài ghê. (Truyện Kiều) Thời gian trong văn học là thời gian tâm lý, không trùng khít với hiện thực nên hiểu và tiếp nhận yếu tố thời gian phải cân nhắc thật kĩ.
Khi nhà văn 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viết hôm qua, hôm nay, ngày mai, dạo này, tháng trước, năm sau, một đêm đông … thì có thể không phải là thời điểm cụ thể nào. Ví dụ, Hoàng Lộc viết : Hôm qua còn theo anh Đi ra đường quốc lộ Hôm nay đã chặt cành Đắp cho người dưới mộ (Viếng bạn) Thì độc giả không cần biết cụ thể hôm qua, hôm nay là ngày nào. Chỉ biết rằng sự việc xảy ra quá nhanh, hoàn toàn bất ngờ, gây bang hoàng, sửng sốt. Điều đó tạo nên sự vận động và tính quá trình đa dạng của hình tƣợng văn học mà các loại hình nghệ thuật khác khó đạt đến đƣợc.
Chính nhờ ngôn từ mà hình tƣợng văn học có những hình thức thời gian đặc biệt để văn học có thể chiếm lĩnh đời sống trên một tầm sâu rộng mà hội hoạ và điêu khắc khó bề đạt đƣợc. Một số thời gian tượng trưng : - Buổi chiều : hoàng hôn, chiều tà … là giây phút ánh sáng nhƣờng chỗ cho bóng tối, gợi nỗi buồn, sự lụi tàn, sự kết thúc một ngày. - Buổi sáng : bình minh, sáng, ban mai là sự năng động, trẻ trung, sự rạng rỡ, tƣơng lai huy hoàng, tƣơi sáng, một ngày mới bắt đầu. - Mùa xuân : mùa bắt đầu một năm tƣợng trƣng cho sự nảy nở, sinh sôi, cho tuổi trẻ dồi dào sức sống và sinh lực.
Một số cách biểu diễn thời gian : - Trực tiếp : dùng từ chỉ thời gian sáng, trưa, xuân, hạ… - Gián tiếp : hình ảnh biểu tƣợng mang tính ƣớc lệ : tiếng cuốc kêu là đêm hè, lá ngô đồng rụng là chiều thu, cánh én bay là mùa xuân … Theo Từ điển thuật ngữ văn học: Thời gian nghệ thuật là “hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Cũng như 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian. Và cái trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian nghệ thuật. Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật” [17].
Cũng giống nhƣ không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là hình thức tồn tại bên trong của hình tƣợng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Thời gian nghệ thuật không phải là thời gian khách quan, vận động theo trật tự một chiều, trƣớc sau không thể đảo ngƣợc mà là thời gian đƣợc soi chiếu bởi tƣ tƣởng, tình cảm của nhà văn, đƣợc nhào nặn và sáng tạo trở thành hình tƣợng nghệ thuật, phù hợp với quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngƣời và thế giới.