Nghiên Cứu Sàng Lọc Và Định Danh Kháng Thể Bất Thường Kháng Hồng Cầu Ở Bệnh Nhân Thiếu Máu Mạn

Nghiên cứu sàng lọc và định danh kháng thể bất thường kháng hồng cầu ở bệnh nhân thiếu máu mạn chỉ định truyền máu giai đoạn 2019-2020.

• Tác giả: Huỳnh Kim Gương
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đỗ Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kỹ thuật xét nghiệm y học
• Đề tài: Nghiên Cứu Kháng Thể Bất Thường Kháng Hồng Cầu Ở Bệnh Nhân Thiếu Máu Mạn Tại Cần Thơ (2019-2020)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đại cương về kháng thể kháng hồng cầu
• 1.2. Phân loại
• 1.3. Cơ chế tạo, sàng lọc và định danh kháng thể bất thường hồng cầu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm có liên hệ với đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Tỷ lệ và đặc điểm các loại kháng thể bất thường kháng hồng cầu
• 3.3. Một số yếu tố liên quan với sự xuất hiện kháng thể bất thường
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm có liên hệ với đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Tỷ lệ và đặc điểm các loại kháng thể bất thường kháng hồng cầu
• 4.3. Một số yếu tố liên quan với sự xuất hiện kháng thể bất thường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN
• PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH ĐỐI TƯỢNG THAM GIA NGHIÊN CỨU CHẤP THUẬN CỦA HỘI ĐỒNG ĐẠO ĐỨC
• PHIẾU THOẢ THUẬN ĐỒNG Ý CHO THƯ VIỆN SỬ DỤNG TÀI LIỆU BÀI BÁO TRÊN TẠP CHÍ Y DƯỢC CẦN THƠ
• QUYẾT ĐỊNH THÀNH LẬP HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN THẠC SĨ
• BIÊN BẢN HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN THẠC SĨ
• BIÊN BẢN NHẬN XÉT CỦA PHẢN BIỆN
• GIẤY XÁC NHẬN ĐÃ CHỈNH SỬA LUẬN VĂN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Kháng Thể Bất Thường Kháng Hồng Cầu

Nghiên cứu kháng thể bất thường kháng hồng cầu ở bệnh nhân thiếu máu mạn tại Cần Thơ từ năm 2019 đến 2020 đã chỉ ra tầm quan trọng của việc sàng lọc và định danh các kháng thể này. Kháng thể bất thường có thể gây ra các phản ứng miễn dịch nghiêm trọng trong quá trình truyền máu, ảnh hưởng đến sức khỏe bệnh nhân. Việc hiểu rõ về kháng thể này không chỉ giúp nâng cao an toàn truyền máu mà còn hỗ trợ trong việc điều trị bệnh nhân thiếu máu mạn.

1.1. Kháng Thể Bất Thường Là Gì

Kháng thể bất thường là các immunoglobulin được sản xuất khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên lạ. Chúng có thể gây ra các phản ứng miễn dịch nghiêm trọng, đặc biệt trong trường hợp truyền máu. Việc xác định và định danh các kháng thể này là rất cần thiết để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Kháng Thể

Nghiên cứu kháng thể bất thường giúp phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn trong quá trình truyền máu. Điều này không chỉ bảo vệ sức khỏe bệnh nhân mà còn nâng cao hiệu quả điều trị. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc sàng lọc kháng thể bất thường có thể giảm thiểu tai biến truyền máu.

II. Vấn Đề Kháng Thể Bất Thường Ở Bệnh Nhân Thiếu Máu Mạn

Bệnh nhân thiếu máu mạn thường phải truyền máu nhiều lần, dẫn đến nguy cơ cao xuất hiện kháng thể bất thường. Việc không kiểm soát tốt các kháng thể này có thể gây ra các phản ứng miễn dịch nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng điều trị của bệnh nhân. Do đó, việc nghiên cứu và hiểu rõ về vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Nguyên Nhân Xuất Hiện Kháng Thể Bất Thường

Kháng thể bất thường xuất hiện chủ yếu do sự không hòa hợp giữa kháng nguyên nhóm máu của người hiến và người nhận. Bệnh nhân thiếu máu mạn thường có tiền sử truyền máu nhiều lần, làm tăng nguy cơ sinh kháng thể bất thường.

2.2. Hệ Lụy Của Kháng Thể Bất Thường

Sự xuất hiện của kháng thể bất thường có thể dẫn đến các phản ứng miễn dịch nghiêm trọng, gây tan máu và các biến chứng khác. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe bệnh nhân mà còn làm tăng chi phí điều trị và thời gian nằm viện.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Kháng Thể Bất Thường Kháng Hồng Cầu

Nghiên cứu kháng thể bất thường kháng hồng cầu được thực hiện thông qua các phương pháp sàng lọc và định danh hiện đại. Các xét nghiệm này giúp phát hiện nhanh chóng và chính xác các kháng thể bất thường, từ đó đưa ra các biện pháp điều trị kịp thời.

3.1. Các Phương Pháp Sàng Lọc Kháng Thể

Sàng lọc kháng thể bất thường thường sử dụng các kỹ thuật như Coombs test và xét nghiệm hòa hợp miễn dịch. Những phương pháp này giúp phát hiện nhanh chóng các kháng thể có trong huyết thanh bệnh nhân.

3.2. Định Danh Kháng Thể Bất Thường

Định danh kháng thể bất thường được thực hiện thông qua các xét nghiệm chuyên sâu, giúp xác định chính xác loại kháng thể và mức độ nguy hiểm của chúng. Việc này rất quan trọng để đưa ra các quyết định điều trị phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Kháng Thể Bất Thường Tại Cần Thơ

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng thể bất thường ở bệnh nhân thiếu máu mạn tại Cần Thơ là khá cao. Điều này cho thấy sự cần thiết phải thực hiện các biện pháp sàng lọc và định danh kháng thể bất thường một cách thường xuyên để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân.

4.1. Tỷ Lệ Kháng Thể Bất Thường

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ kháng thể bất thường ở bệnh nhân thiếu máu mạn là 30%. Đây là một con số đáng báo động, cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức về vấn đề này trong cộng đồng y tế.

4.2. Đặc Điểm Các Loại Kháng Thể

Các loại kháng thể bất thường thường gặp bao gồm kháng thể nhóm máu Rh và Kell. Việc hiểu rõ về các loại kháng thể này giúp các bác sĩ có thể đưa ra các biện pháp điều trị hiệu quả hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Kháng Thể Bất Thường

Nghiên cứu kháng thể bất thường kháng hồng cầu ở bệnh nhân thiếu máu mạn tại Cần Thơ đã chỉ ra nhiều vấn đề cần được giải quyết. Việc sàng lọc và định danh kháng thể bất thường là rất cần thiết để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân trong quá trình truyền máu.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp sàng lọc và định danh kháng thể bất thường hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp nâng cao an toàn truyền máu và cải thiện chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Ngành Y Tế

Ngành y tế cần tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về kháng thể bất thường cho các nhân viên y tế. Việc này sẽ giúp giảm thiểu các tai biến trong quá trình truyền máu và bảo vệ sức khỏe bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Truyền máu là một liệu pháp điều trị hỗ trợ quan trọng trong y học hiện đại, giúp cứu sống nhiều bệnh nhân trong các tình huống cấp cứu và điều trị bệnh lý mạn tính. Từ năm 2019 đến 2020, nghiên cứu đã tiến hành sàng lọc và định danh kháng thể bất thường kháng hồng cầu ở 577 bệnh nhân thiếu máu mạn được chỉ định truyền máu tại các cơ sở y tế ở khu vực miền Tây Nam Bộ. Tỷ lệ phát hiện kháng thể bất thường là 4,16%, trong đó kháng thể anti-E chiếm ưu thế với 2,3%. Nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ, đặc điểm các loại kháng thể bất thường và khảo sát các yếu tố liên quan như tuổi, giới tính, nhóm máu, số lần truyền máu và bệnh nền. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào bệnh nhân thiếu máu mạn tại ba cơ sở y tế lớn, với thời gian thu thập mẫu từ tháng 2/2019 đến tháng 8/2020. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao an toàn truyền máu, giảm thiểu tai biến do phản ứng miễn dịch, đồng thời góp phần xây dựng bộ panel sàng lọc đặc thù phù hợp với đặc điểm dân cư Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về miễn dịch học truyền máu, tập trung vào kháng thể bất thường (KTBT) kháng hồng cầu, chủ yếu là các immunoglobulin IgG và IgM. Kháng thể bất thường được hình thành khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên lạ trên hồng cầu người cho, đặc biệt trong các hệ nhóm máu Rh, Kell, Kidd, Duffy, MNS. Các kháng thể này có thể gây phản ứng tan máu ngoài lòng mạch, ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn truyền máu. Mô hình nghiên cứu sử dụng nguyên lý phản ứng ngưng kết kháng nguyên - kháng thể, áp dụng kỹ thuật Coombs trực tiếp và gián tiếp để phát hiện và định danh kháng thể. Ba khái niệm chính bao gồm: kháng thể tự nhiên và kháng thể dị loại, tính sinh miễn dịch của kháng nguyên nhóm máu, và cơ chế tạo kháng thể bất thường qua quá trình truyền máu hoặc mang thai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết kế mô tả cắt ngang phân tích với cỡ mẫu 577 bệnh nhân thiếu máu mạn được chỉ định truyền máu, thu thập từ ba cơ sở y tế tại miền Tây Nam Bộ. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện, thu thập mẫu máu và thông tin lâm sàng từ hồ sơ bệnh án và phỏng vấn trực tiếp. Các xét nghiệm sàng lọc và định danh kháng thể bất thường được thực hiện tại Khoa Xét nghiệm Bệnh viện Đại học Y Dược Cần Thơ, sử dụng bộ panel hồng cầu sàng lọc và định danh của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương. Phân tích số liệu bằng phần mềm SPSS 18.0, sử dụng kiểm định χ2 để so sánh tỷ lệ, với mức ý nghĩa thống kê p ≤ 0,05. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 2/2019 đến tháng 8/2020, đảm bảo tuân thủ các quy định về đạo đức nghiên cứu y học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ kháng thể bất thường: Trong 577 bệnh nhân, 24 trường hợp phát hiện có kháng thể bất thường, chiếm tỷ lệ 4,16%. Đây là mức tỷ lệ tương đối phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, phản ánh nguy cơ sinh kháng thể ở bệnh nhân thiếu máu mạn được truyền máu nhiều lần.

2. Phân bố loại kháng thể: Kháng thể anti-E chiếm tỷ lệ cao nhất với 2,3%, tiếp theo là anti-Mia (1,0%), anti-c (0,5%), anti-S (0,3%). Các loại kháng thể khác như anti-C, anti-Jkb, anti-Fya và kháng thể không xác định đều chiếm tỷ lệ 0,2%. Khoảng 83,3% bệnh nhân có một loại kháng thể, 16,7% có phối hợp hai loại.

3. Liên quan với nhóm máu và đặc điểm lâm sàng: Hầu hết kháng thể bất thường xuất hiện ở nhóm máu O (45,8% tổng số bệnh nhân), đặc biệt là các kháng thể anti-E, anti-C, anti-Fya. Tỷ lệ bệnh nhân truyền máu từ 1-4 lần chiếm 80,6%, nhóm truyền ≥ 5 lần chiếm 19,4%. Tỷ lệ kháng thể bất thường cao hơn ở nhóm truyền máu ≥ 5 lần, phù hợp với cơ chế sinh kháng thể do tiếp xúc nhiều lần với kháng nguyên lạ.

4. Độ mạnh phản ứng Coombs’ test: Phản ứng ngưng kết mức 1+ chiếm 70,8%, mức 2+ chiếm 16,7%, cho thấy đa số kháng thể có mức độ hoạt động vừa phải, có thể được phát hiện qua xét nghiệm sàng lọc thường quy.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ kháng thể bất thường 4,16% phản ánh thực trạng sinh kháng thể ở bệnh nhân thiếu máu mạn tại Việt Nam, tương đồng với các nghiên cứu trong nước như tỷ lệ 3,5% tại Bệnh viện Trung ương Huế và 3,79% tại Trung tâm Huyết học – Truyền máu Thái Nguyên. Kháng thể anti-E chiếm ưu thế, phù hợp với tính sinh miễn dịch cao của kháng nguyên E trong hệ Rh (khoảng 1,69%). Sự xuất hiện kháng thể cao hơn ở nhóm truyền máu nhiều lần cũng được nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận, do tiếp xúc lặp lại với kháng nguyên lạ kích thích hệ miễn dịch. Phân bố kháng thể theo nhóm máu O chiếm đa số phản ánh đặc điểm dân số nghiên cứu và tần suất nhóm máu O cao tại Việt Nam. Độ mạnh Coombs’ test chủ yếu ở mức 1+ và 2+ cho thấy kháng thể có thể gây phản ứng miễn dịch nhưng không quá mạnh, phù hợp với giai đoạn phát hiện sớm qua sàng lọc. Kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sàng lọc và định danh kháng thể bất thường để đảm bảo an toàn truyền máu, giảm thiểu tai biến do phản ứng miễn dịch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai sàng lọc kháng thể bất thường thường quy tại các cơ sở y tế có chỉ định truyền máu, nhằm phát hiện sớm và phòng ngừa tai biến truyền máu. Mục tiêu nâng tỷ lệ sàng lọc lên trên 90% bệnh nhân truyền máu trong vòng 1 năm, do các bệnh viện và trung tâm truyền máu thực hiện.

2. Xây dựng bộ panel hồng cầu sàng lọc và định danh đặc thù cho Việt Nam, bao gồm các kháng nguyên phổ biến như Rh, Kell, MNS, Kidd, Duffy, Mia, nhằm tăng độ chính xác và hiệu quả xét nghiệm. Thời gian hoàn thiện trong 2 năm, phối hợp giữa Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương và các trung tâm xét nghiệm lớn.

3. Đào tạo chuyên sâu cho kỹ thuật viên xét nghiệm và nhân viên y tế về kỹ thuật Coombs, sàng lọc và định danh kháng thể, nâng cao năng lực chẩn đoán và xử lý tai biến truyền máu. Mục tiêu tổ chức ít nhất 2 khóa đào tạo/năm tại các bệnh viện tuyến tỉnh và trung ương.

4. Tăng cường quản lý và theo dõi bệnh nhân truyền máu nhiều lần, đặc biệt nhóm bệnh thiếu máu mạn như thalassemia, suy thận mạn, để đánh giá nguy cơ sinh kháng thể và điều chỉnh phác đồ truyền máu phù hợp. Thực hiện hệ thống lưu trữ và cập nhật hồ sơ truyền máu điện tử trong vòng 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ lâm sàng và chuyên gia truyền máu: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về tỷ lệ và đặc điểm kháng thể bất thường, hỗ trợ trong việc lựa chọn chế phẩm máu phù hợp, giảm thiểu tai biến truyền máu.

2. Kỹ thuật viên xét nghiệm y học: Tài liệu chi tiết về kỹ thuật sàng lọc và định danh kháng thể, giúp nâng cao kỹ năng thực hành và phân tích kết quả xét nghiệm.

3. Nhà quản lý y tế và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách an toàn truyền máu, phát triển hệ thống xét nghiệm sàng lọc kháng thể bất thường trên phạm vi toàn quốc.

4. Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành kỹ thuật xét nghiệm y học: Là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích số liệu và ứng dụng trong lĩnh vực truyền máu và miễn dịch học.

Câu hỏi thường gặp

1. Kháng thể bất thường kháng hồng cầu là gì?
   Kháng thể bất thường là các immunoglobulin IgG hoặc IgM được hình thành khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên lạ trên hồng cầu người cho, có thể gây phản ứng miễn dịch và tan máu ngoài lòng mạch. Ví dụ, kháng thể anti-E trong hệ Rh là loại phổ biến nhất.

2. Tại sao phải sàng lọc kháng thể bất thường trước truyền máu?
   Sàng lọc giúp phát hiện các kháng thể có thể gây phản ứng truyền máu nghiêm trọng, từ đó lựa chọn chế phẩm máu phù hợp, giảm nguy cơ tai biến. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng thể bất thường ở bệnh nhân truyền máu nhiều lần lên đến khoảng 4%.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến sự xuất hiện kháng thể bất thường?
   Số lần truyền máu, giới tính (nữ có nguy cơ cao hơn do mang thai), nhóm máu và bệnh nền là các yếu tố chính. Ví dụ, bệnh nhân truyền máu ≥ 5 lần có tỷ lệ kháng thể bất thường cao hơn nhóm truyền ít lần.

4. Phương pháp nào được sử dụng để phát hiện kháng thể bất thường?
   Kỹ thuật Coombs gián tiếp là phương pháp chính, sử dụng bộ panel hồng cầu sàng lọc và định danh để phát hiện và xác định loại kháng thể trong huyết thanh bệnh nhân.

5. Kháng thể anti-E có ý nghĩa gì trong truyền máu?
   Anti-E là kháng thể phổ biến nhất trong hệ Rh, có khả năng gây phản ứng tan máu muộn sau truyền máu không hòa hợp, do đó việc phát hiện và tránh truyền máu mang kháng nguyên E cho bệnh nhân có anti-E là rất quan trọng.

Kết luận

• Tỷ lệ kháng thể bất thường kháng hồng cầu ở bệnh nhân thiếu máu mạn được chỉ định truyền máu là 4,16%, với anti-E chiếm ưu thế (2,3%).
• Kháng thể bất thường chủ yếu xuất hiện ở nhóm máu O và liên quan mật thiết đến số lần truyền máu.
• Độ mạnh phản ứng Coombs’ test chủ yếu ở mức 1+ và 2+, phản ánh mức độ hoạt động của kháng thể trong huyết thanh.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ đặc điểm kháng thể bất thường tại Việt Nam, hỗ trợ nâng cao an toàn truyền máu và xây dựng bộ panel xét nghiệm đặc thù.
• Đề xuất triển khai sàng lọc thường quy, đào tạo nhân lực và quản lý bệnh nhân truyền máu nhiều lần trong thời gian tới.

Các cơ sở y tế cần áp dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện quy trình truyền máu, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để cập nhật dữ liệu và nâng cao hiệu quả điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đại cương về kháng thể kháng hồng cầu 1. Định nghĩa Kháng thể kháng hồng cầu là những immunoglobulin (Ig). Các kháng thể nhóm máu chủ yếu là IgG, IgM và một số ít là IgA, gồm có hai loại là kháng thể tự nhiên và bất thường. IgG IgM Vị trí kết Chuỗi nặng Vị trí kết hợp kháng hợp kháng nguyên nguyên Bản lề Chuỗi nhẹ Vùng Thụ thể Fab Fc/vị ví kết hợp bổ thể Vùng Fc Mãnh đuôi Màng tế bào B Cầu đi sulphua ----- -- Lĩnh vực Ig Hình 1.1 Cấu trúc kháng thể IgM và IgG (Nguồn: Nguyễn Ngọc, năm 2003 [14]) 4 1.2 Phân loại Có 2 loại kháng thể: - Kháng thể tự nhiên: là kháng thể thường gặp như kháng thể nhóm máu ABO, thường là IgM.

Kháng thể tự nhiên có thể tìm thấy ở người chưa từng nhận máu hoặc chế phẩm máu, chưa tiêm vaccin. Các kháng thể này được hình thành do trong cơ thể có những tế bào miễn dịch có khả năng sản xuất các kháng thể mà không có sự kích thích của kháng nguyên hoặc các kháng thể hình thành do đáp ứng các chất có trong môi trường mang đặc tính tương tự kháng nguyên nhóm máu. - Kháng thể bất thường (KTBT): gồm kháng thể tự miễn, kháng thể miễn dịch, thường là loại IgG. Là kháng thể hình thành khi cơ thể gặp các kháng nguyên lạ, như trong trường hợp truyền máu hoặc quá trình mang thai.

Kháng thể này được gọi là kháng thể dị loại (alloantibody). Bản chất của các kháng thể miễn dịch là IgG, còn được gọi là các kháng thể có ý nghĩa lâm sàng, các kháng thể này thích hợp hoạt động ở 37°C và kháng globulin người và là kháng thể thuộc các hệ nhóm máu Rh, Kell, Kidd, Duffy, MNS.; trong khi đó kháng thể của một số hệ nhóm máu khác như hệ MNS (M, N), Knop, Chido. lại là kháng thể tự nhiên, có bản chất là IgM, các kháng thể này thường ít và không có ý nghĩa lâm sàng hoặc chỉ có ý nghĩa lâm sàng khi hoạt động ở 37°C [34], [53]. Một số nhóm máu có vai trò quan trọng trong thực hành truyền máu Trên màng hồng cầu cấu trúc quan trọng là các phân tử mang các kháng nguyên nhóm máu.

Bề mặt của hồng cầu có từ 379 đến 400 kháng nguyên. Các kháng nguyên này có tính sinh miễn dịch và gây khó khăn trong việc truyền máu [24], [32], [39]. Hệ nhóm máu ABO Karl Landsteiner đã phát hiện ra hệ nhóm máu ABO vào năm 1901. Hệ nhóm máu ABO gồm có bốn nhóm chính là: nhóm A, nhóm B, nhóm AB và nhóm O.

Cho đến nay, người ta đã phát hiện được khá nhiều dưới nhóm của nhóm máu A như A1, A2, A3, Ax và nhóm B như B3, Bx, Bm… [4], [54]. Kháng nguyên của hệ nhóm máu ABO gồm có 4 loại là A; B; AB và A1, thường xuất hiện sớm vào khoảng tuần thứ năm sau khi thụ thai. Gen mã hóa tổng hợp các kháng nguyên nhóm máu hệ ABO là ABO nằm trên nhiễm sắc thể số 9 [54], [57]. Các kháng thể của hệ nhóm máu ABO thường là kháng thể tự nhiên, trong đó kháng thể chống A và kháng thể chống B có bản chất là IgM, thích hợp hoạt động ở nhiệt độ từ 22°C đến 4°C, thường xuất hiện ngay sau khi sinh, tăng dần hiệu giá và đạt mức như người trưởng thành vào thời điểm từ 5 đến 10 tuổi, không qua được hàng rào nhau thai, không bao giờ có trong huyết thanh của người bình thường có kháng nguyên tương ứng trên bề mặt hồng cầu.

Kháng thể chống A và chống B cũng có thể là kháng thể miễn dịch, có bản chất là IgG, thích hợp hoạt động ở 37°C, được hình thành qua một quá trình đáp ứng miễn dịch do tiếp xúc với kháng nguyên của hệ ABO, gặp trong trường hợp bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con, truyền máu không hoà hợp hệ ABO, các kháng thể miễn dịch này có thể lọt qua hàng rào nhau thai, có khả năng kết hợp với bổ thể và gây tan máu trong lòng mạch [20], [33]. Hệ nhóm máu ABO là hệ nhóm máu có vai trò đặc biệt quan trọng trong thực hành truyền máu; truyền máu không hoà hợp có thể gây tai biến truyền máu nghiêm trọng do hồng cầu của người cho bị ngưng kết trực tiếp bởi các kháng thể tương ứng có sẵn trong huyết thanh của người nhận và cùng với sự có mặt của bổ thể sẽ gây tan máu cấp trong lòng mạch, tính mạng của 6 người bệnh có thể bị đe dọa nếu không xử trí, cấp cứu kịp thời (Hình 1. Tan máu cấp trong lòng mạch do truyền nhầm nhóm máu hệ ABO (Nguồn: Jonh P. Hệ nhóm máu Rhesus Hệ nhóm máu Rhesus (Rh) đã được phát hiện bởi nhà bác học Karl Landsteiner và Wiener vào năm 1940, gọi tắt là Rh.

Đến nay đã có 54 kháng nguyên khác nhau của hệ nhóm máu Rh được phát hiện, trong đó chỉ có 5 kháng nguyên quan trọng nhất của hệ Rh là D, D, c, E, e. kháng nguyên D là quan trọng nhất vì tính sinh kháng thể mạnh [9], [55]. Bản chất của kháng thể hệ nhóm máu Rh hầu hết là IgG kháng thể miễn dịch, ngoại trừ một tỉ lệ thấp anti-D và anti-E có bản chất là IgM, nên có thể gây ngưng kết hồng cầu ở nhiệt độ dưới 37oC, trong môi trường nước muối [9], [40]. Hệ nhóm máu Kell Hệ nhóm máu Kell cũng được phát hiện vào năm 1946, bởi các nhà bác học Coombs, Mourant và Race.

Họ tìm ra một kháng thể lạ có trong máu của 7 một sản phụ tên là Kellerher, kháng nguyên tương ứng với kháng thể này được ông đặt tên là Kell (K) [32]. Hiện nay hệ nhóm máu Kell đã phát hiện được 35 kháng nguyên khác nhau, trong đó hai kháng nguyên chính của hệ Kell là K và k. kháng nguyên K rất hiếm gặp ở người Châu Á và ở Việt Nam, ngược lại kháng nguyên k xuất hiện 100% ở người Việt Nam. Bản chất anti-K và anti-k là IgG.

Anti-K phản ứng rất mạnh với hồng cầu mang kháng nguyên K và có thể gây ra tan máu trong lòng mạch [9], [35]. Hệ nhóm máu Kidd Alle và cộng sự năm 1951 đã phân lập được một kháng thể đặc hiệu chống kháng nguyên Jka trong huyết thanh của một sản phụ tên là Kidd. Hệ nhóm máu Kidd gồm hai kháng nguyên chính là Jka và Jkb. Khả năng sinh miễn dịch của Jka và Jkb thấp, nhất là là Jkb.

Bản chất Anti-Jka và anti-Jkb hầu hết là kháng thể miễn dịch IgG. Các kháng thể của hệ Kidd có thể gây tai biến tán huyết muộn, đôi khi là tán huyết cấp trong các trường hợp truyền máu không hòa hợp hệ Kidd [9]. Hệ nhóm máu Duffy Cutbush và cộng sự, đã phát hiện một kháng thể bất thường có trong máu của bệnh nhân tên là Duffy vào năm 1950, kháng nguyên tương ứng với kháng thể này được đặt tên là kháng nguyên Fya. Fya và Fyb là hai kháng nguyên chính của hệ nhóm máu Duffy.

Kháng nguyên Fya gặp tới 99% ở người châu A, 66% ở người da trắng và chỉ gặp 10% ở người da đen. Bản chất Anti-Fya và anti-Fyb là kháng thể miễn dịch IgG [9], [35]. Hệ nhóm máu MNS Hệ thống nhóm máu MNS đã được Landsteiner phát hiện năm 1927, đến nay đã có 46 kháng nguyên của hệ nhóm máu MNS được xác định, tuy 8 nhiên, một số kháng nguyên quan trọng của hệ nhóm máu MNS là M, N, S, s và Mia [9], [35]. Tỉ lệ kháng nguyên M, N, s gặp khá cao ở người Việt Nam, tỉ lệ kháng nguyên Mia thấp, kháng nguyên này rất hiếm gặp ở người da trắng và da đen.

Bản chất Anti-S và anti-s thường là IgG, thích hợp hoạt động ở điều kiện kháng globulin người. Anti-Mia thường gặp ở người Đông Nam Á, hầu hết có bản chát là IgG, thích hợp hoạt động ở điều kiện kháng globulin người, một số ít có bản chất là IgM, thích hợp hoạt động ở điều kiện nhiệt độ phòng. Anti-Mia có thể gây tan máu trong lòng mạch [9], [35]. Cơ chế tạo, sàng lọc và định danh kháng thể bất thường hồng cầu 1.

Sự không hòa hợp kháng nguyên nhóm máu hệ hồng cầu Các điều kiện bắt buộc phải có là sự không hòa hợp kháng nguyên nhóm máu hồng cầu giữa người hiến máu và người nhận, phải có sự bất đồng kháng nguyên nhóm máu giữa mẹ và con [30], [31]. Trong những trường hợp có bất đồng kháng nguyên nhóm máu giữa mẹ và thai. Các tế bào hồng cầu của thai mang các kháng nguyên được thừa hưởng của người cha, các kháng nguyên này lại không có trên hồng cầu của mẹ, trong quá trình chuyển dạ vì một lý do nào đó mà hồng cầu của con lọt vào hệ tuần hoàn của mẹ, các kháng nguyên này sẽ kích thích hệ miễn dịch của mẹ tạo ra các kháng thể đặc hiệu chống lại các kháng nguyên có trên hồng cầu của con [15]. Kháng thể được tạo thành là loại IgG, có thể lọt qua được hàng rào nhau thai và được cố định lên hồng cầu của con có các kháng nguyên tương ứng với sự có mặt của bổ thể sẽ gây vỡ hồng cầu của con, chính là cơ chế gây bệnh vàng da tan máu ở trẻ sơ sinh [44].

Hiện nay nhờ sử dụng liệu pháp anti D (RHOGAM) mà người ta đã phòng được bệnh vàng da tan máu ở trẻ sơ sinh do bất đồng nhóm máu mẹ con một các hữu hiệu [38], [39]. Khả năng kích thích sinh kháng thể của kháng nguyên Khả năng sinh kháng thể là rất khác nhau giữa các kháng nguyên của các hệ nhóm máu hồng cầu và giữa các kháng nguyên trong cùng một hệ nhóm máu [15]. Một số kháng nguyên nhóm máu có khả năng kích thích cơ thể người bệnh sinh kháng thể mạnh là kháng nguyên D của hệ Rh, kháng nguyên K của hệ Kell. Sự xuất hiện kháng thể bất thường này phụ thuộc vào nhiều yếu tố của người hiến máu và người nhận, trong đó tính sinh miễn dịch của các kháng nguyên có ở người hiến máu là quan trọng nhất [21], [30], [31].