Chương IT 1. Một số vấn để chung! Trong hội thoại, hdu hết các phát ngôn đều mang ý nghĩa hàm ẩn vì nếu không có ý nghia hàm dn thì hội thoại sẽ trở nên tẻ nhạt, buổa chán. Rất ít khi phát ngôn mang toàn nghĩa tường minh một cách đơn điệu ngoại trừ các văn bản khoa hoc, pháp lý, các bài giảng ở nhà trường, các báo cáo công việc.bởi vì các văn bản này hướng tới mục đích thông báo là chủ yếu còn văn học thì ngoài chức năng thông báo nó còn mang chức năng giải trí. Do đó, hội thoại trong các tác phẩm văn học thường chứa đựng ý nghĩa hàm ấn.
Nghĩa hàm ẩn trong phát ngôn buộc người nghe phải suy nghĩ, dim tòi câu trả lời thích hợp để đáp lại đúng với ý định của người nói một cách khéo léo. Ngoài chức năng tư đuy này, nghĩa hàm dn còn mang chức năng thẩm mỹ bởi chính nó góp phẩn tạo nên giá trị thẩm i mỹ cho tác phẩm qua cách điễn đạt khéo léo, tinh tế, sầu sắc của nhà văn. Vì vậy roà các nhà văn đã sử dụng ý nghĩa hàm ẩn như một thủ pháp nghệ thuật để khắc họa tính cách nhân vật và din đất cốt truyện. Nam Cao không là trường hợp | ngoại lệ.
Ông đã sử đụng triệt để thủ pháp nghệ thuật này trong các tác phẩm của mình. Hầu hết, các phát ngôn trong hội thoại ở các truyện ngắn của ông đều chứa đựng ý nghĩa hàm ẩn. Tuy ý nghĩa hàm ẩn chỉ là một trong những lĩnh vực của hội thoại nhưng không vì thế mà nó trở nền đơn giản. Ý nghĩa hàm ẩn gồm hai loại : hàm ẩn ngôn ngữ và hàm ẩn ngữ cảnh.
Hàm Ấn ngôn ngữ hiểu đơn giản là ý nghĩa hàm ẩn được suy ra từ các từ, các ngữ hay có thể từ cả một phát ngôn. Trong nghia ham Ấn ngôn ngữ cũng có tiển giả định ngôn ngữ và hàm ý ngôn ngữ. Theo Đỗ Hữu Châu và Cao Xuân Hạo, “Tiển giả định ngôn ngữ là nội dung aghia của những câu đi trước câu xét trong văn bản hay trong hội thoại (những câu này có thé có mặt một cách hiển ngôn hay chỉ được giả định)” còn “hàm ý ngôn ngữ là các ý không được nói thing ra, nhưng có chứa đựng sẵn trong nghĩa nguyên văn của VD: —Ái chà ! Đứa nào cẩm roi đứng trên kia ? — Hư ng Bich đấy. —B xúc c đii ấy à ? Ai khiến nó.
gif h — Đừng có láo ! Ông Hướng đấy | — Hurting cái con khỉ ! Chưa làm rượu đã vác mặt ra đình | Bộ thằng tổ có chào nó là ông Hương. (“Mua Danh” _ tr 197) Hội thoại trên xoay quanh vấn để Bich làm Hương trưởng. Nhưng tại sao lại có người không thừa nhận điểu này ? Tiển giả định ở đây chính là nghĩa của từ “Hương trưởng” đã bị người nói giấu đi, không nói ra một cách tường minh nhưng trong thâm tâm người nói biết rằng người nghe đã biết điểu đó. “Hương trường “ là người trông coi tuần phòng ở một làng vào thời phong kiến và theo lệ & Hội Thoại Trong Một Số Truyện Ngấn Của Nam Cao.Trang 9 & a làng thì trước khi ra nhận chức, người đó phải khao cả làng một bữa.
tién giả định này, chúng ta mới hiểu tại sao Bịch không được mọi người công Ì nhận. Chỉ vì anh không có tiền để làm theo lệ làng. Hàm ý trong phát ngôn cuối | cùng thể hiện khá rõ thái độ khinh thường của người nói :Tôi không coi nó là | hương trưởng. Ví đụ trên cho chúng ta thấy : tié giả định và hàm ý đều được suy ra từ phất ngôn cuối cùng, trong đó xoay quanh một từ then chốt :hương trưởng.
Từ tiến giả định _ tức nghĩa của từ này _ và oghia tường minh của phát agda, chúng ta đã suy ra được hàm ý. Tuy nhiên không phải là hàm ấn ngôn ngữ nào cũng đều được suy ra từ một từ, hoặc một ngữ như ví dy trên mà nó có thể dàn trải trong một phát ngôn. Do đó trong hàm ẩn ngôn ngữ, chúng tôi sẽ lần lượt đi vào khảo sát :hàm ẩn trong từ và hàm ấn trong câu. Hàm ẩn trong từ : VD: Giang đứng phat lên, chìa tay ra, cúi mình trước mặt Du.
— Du khá thật, đúng là tri kỷ của "ngu đệ” vậy. (“Nhỏ Nhen” _ tr71) Phát ngôn của nhân vật Giang sẽ tối nghĩa nếu như người nghe _ Da, không hiểu được “tí kỷ” là gì Như vậy, để nói được câu này, Giang định rằng Du đã biết trước ý nghĩa của từ “trí kỷ”, có như vậy thì Giang thể thông báo cho Du điểu mình định nói. Đó cũng chính là tiền giả định của ngôn. “Tri kỷ” là từ dùng để gọi người bạn rất thân và rất hiển mình.
Từ tiễn định này, chúng ta hiểu được hàm ý của Giang trong phát ngôn trên, đó là thái độ kính phục: Tôi thật sự khẩm phục anh, chỉ có anh là người hiểu tôi rõ nhất. VD: | Mỗi lần hắn đi khỏi, những người đàn bà n guýt theo, chim mé ra và lắm bẩm : — Giống mỡ có khác | Không trách được người ta gọi là đổ mo ! Trông ghét quá | (“Tư Cách M&” _ tr244) SERTRALINE GS EES LIONS # Hội Thoại Trong Mội Số Truyện Ngấn Của Nam Cao.Trang 10 & Ở đây chúng ta thấy ngay nhân vật “hắn” làm nghề mo bởi danh từ này được lặp đi lặp lại Thế nhưng đầy không phải là myc đích của phát ngôn mà cái chính là thái độ của người nói được hàm ẩn trong từ ngữ của của phát ngôn. Để hiểu được điều đó, chúng ta phải suy ra được tiền giả định của từ “md” là gì ? Md là từ chỉ người thuộc hạng cuối cùng ở trong làng theo t6a tỉ ngầy xưa — người giữ việc đánh mỡ đi rao tin tức , ménh lệnh cho dan làng biết. Như vậy, “mỡ” là danh từ chỉ một nghề nghiệp, vậy tại sao phát ngôn trên lại nói “giống md”, “đổ mỡ” ? Với cách sử dụng từ như vậy, Nam Cao để cho người nói bộc lộ thái độ khinh bỉ đối với nhân vật “m6”: Hắn thật là vô liêm sỉ.
Chi qua hai ví đụ trên, chúng ta thấy chỉ với cách sử dung ý nghĩa hàm ẩn ngôn ngữ trong hội thoại, Nam Cao đã lột tả được phẩn nào tính cách của nhân vật mà không cdo miêu tả. Ở ví dụ trên, với cách ding từ hết sức văn chương, Giang hiện rõ là một anh học trò thiên về sách vở. Còn ở ví đụ đưới, hiện rõ lên trên bể mặt phát ngôn trong thái độ của người nói là một tên mỡ đáng ghét, đáng khinh, tro trén. Thế nhưng, có đọc đến cuối tác phẩm thì chúng ta mới bật ngửa ra bởi chính những người thốt ra lời khinh miệt đó lại chính là những nguyên nhân hình thành nên một tên md với một tư cách xấu xa như vậy.
Nam Cao đã rất xuất sắc khi đác kết một câu :”Hỡi ôi | Thì ra lòng khinh trọng của chúng ta có dnb hưởng đến cái nhân cách của người khác nhiễu lắm; nhiễu người không biết gìlà - tự trọng , chỉ vì không được ai trọng cả, làm nhục người là một cách rất điệu để khiến người sinh dé tiện. Đây chính là thông điệp tác giả muốn gửi tới cho người đọc. tk YD: bảo : Bich chép miệng, — Biết vậy thì hôm nọ nghe ông cựu, làm hương trưởng đi cho rồi. — Rythé! — Khốa nỗi, sáu bảy trăm đồng bạc một lúc, chưa bán ông Hà Bá cho ai | được (“Mua Danh”, tr 195) L —=<======ễ=--------~--._ Mới nghe qua, chúng ta thấy buôn cười bởi tién giả định — nghĩa của từ |TR “Hà BA” - ai cũng biết Hà Bá thường ding để chỉ một nhân vật không có thật ở dưới sông và thường được mọi người dùng theo nghĩa xấu.
Trong khẩu ngữ, chúng ta thường nghe thấy danh từ này trong những lời chửi nla như :”Đổ hà bá”. Như vậy, việc anh Bich đòi bán hà bá để kiếm tiên là một chuyện hết sức phi lý. Nhưng chính từ cái phi lý ấy mà chúng ta hiểu được hàm ý trong phát ngôn của anh, đó chính là sự thất vọng, bế tấc : không thể kiếm được một số tiển lớn như vậy. Ham ẩn trong từ rất dễ nhận biết và trường được nhà văn sử dung bởi nó khiến cho cầu văn ngắn gọn, súc tích, gầy Ấn tượng mạnh.
Tuy vậy, bên cạnh đó vẫn xuất hiện nhiễu ý nghĩa hàm ẩn trong câu. 2„Hàm ẩn trong câu: Khác với hàm ấu trong từ — là ý nghĩa hàm ẩn tập trung, chứa đựng trong một từ then chốt, quan trọng; hàm Ấn trong câu đàn trải hon, khó nhận biết hơn. Đôi khi người ta lắm lẫn hàm ẩn trong cầu và hàm ẩn ngữ cảnh bởi chánh sự đàn trải 46, Tuy nhiên, nếu hàm ấn ngữ cảnh muốn hiểu phải đựa vào Gah huống phát ngôn thì hàm ấn trong câu chỉ việc suy ra từ trong phát ngôn đó. VD: J Chúng ta thương nghe câu cửa miệng dân gian: "Đời người là một kiếp khổ đau”.
Ở đây, Nam Cao đã sử dung ý này để làm tiễn giá định cho đoạn hội thoại trên. Từ đó, ta dễ dàng nhận thấy hàm ý trong phát ngôn của người đáp, đó là sự an ủi, động viên: Cụ đừng bude nữa. Cầu hỏi ở phát ngôn đáp không nhằm ý hỏi mà nhằm khẳng định: Tôi cũng khổ như cụ, để từ đó nhấn mạnh ý an ủi: Ai cũng khổ, không chỉ mình cụ đâu. Như vậy, ở đoạn hội thoại nầy, ý nghĩa hàm fo không chỉ chứa đựng trong nghĩa của phát ngôn mà nó còn nằm trong hình thức của phát ngôn VD: Bố Dẫn thở dài bảo rằng: — Co cực này, nến còn ở nhà, rồi đến chết đói cả lũ mà thôi.
Bây giờ mà còn thế, đến tháng hai, tháng ba này còn khổ đến đâu? Bố con mình có thân thì phải liệu dẫn đi. Cũng chẳng còn mấy ngày nữa mà đã hết năm, thôi thì ta cũng cố mà chịu vậy, qua giêng rồi sẽ tính. — Thầy bảo : cdn tính thế nào? Nhà mình chỉ có cấp làm thuê. Thời vụ lại hết rồi.
Qua giêng, con chắc mười ngày nghỉ chưa chắc có một ngày có việc. — Ay thế mình mới lại càng cẩn phải tính. Nếu có việc thì còn phải lo gì nữa? Chẳng được com thì cũng được cháo, miễn là không chết ld. Nhưng không có việc!.
Cho nên tao định lên rừng một chuyến. — Bo ôi ! — Việc gì mà “eo ôi”. Bây giờ người ta đi như đi chợ.