Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Tổ chức HĐTN ngoài giờ học Tiếng Việt của HS lớp 4,5 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tìm hiểu về hoạt động trải nghiệm 1. Khái niệm hoạt động trải nghiệm Trong triết học, trải nghiệm được coi là một phạm trù, đúc rút từ HĐ của con người, như một thể thống nhất giữa kiến thức, kỹ năng, tình cảm và ý chí.
Trải nghiệm cho con người khả năng ý thức khi tiếp xúc với thực tiễn, từ đó hình thành năng lực cá nhân. Các nhà nghiên cứu cho rằng: trải nghiệm là sự thống nhất giữa kinh nghiệm và kĩ năng. Trải nghiệm hiểu theo cách chung nhất chính là sự từng trải để đúc rút kinh nghiệm sống. Theo đó, trải nghiệm là sự tương tác giữa con người với thực thể khách quan, thông qua kinh nghiệm để kiểm nghiệm thực tiễn và từ thực tiễn đúc rút kinh nghiệm.
Trong tâm lí học, bắt đầu từ Vưgotsky – nhà tâm lí học, nhà khoa học, với tư tưởng cơ bản là: HĐ tâm lý (bên trong) của người, được xây dựng theo mẫu của HĐ bên ngoài. HĐbên ngoài này được tiến hành bởi công cụ, là năng lực thực tiễn mà loài người sáng tạo ra, kết tinh lại, được vật thể hoá, nhờ đó chúng tồn tại một cách khách quan đối với mỗi cá thể. Nói cách khác, những hứng thú, lợi ích, năng lực của chủ thể được đưa vào cấu trúc của HĐ bên ngoài và nhờ đó, chúng mới có thể phát triển. Việc chuyển hoá các hình thái HĐ trên cơ sở HĐ có đối tượng bên ngoài, tạo thành động lực quan trọng nhất của quá trình phát triển cho cả loài người lẫn cho cá thể.
Việc chuyển hoá ấy có thể có được, vì HĐ bên ngoài và HĐ bên trong có cùng một cơ cấu duy nhất. Quan niệm trên đây, thực ra chỉ là cách diễn đạt khác của quan điểm Mácxít: “Ý niệm chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó” [53, 38]. Trong giáo dục - đào tạo, trải nghiệm là một hệ thống kiến thức, kĩ năng mà con người tích lũy được thông qua các HĐGD bằng cách tham gia vào thực tiễn. Đó là những kiến thức học được ở bên ngoài phòng học, không chỉ bó hẹp trong nội dung của SGK mà con người học được thông qua giao tiếp, thông qua các HĐthực tiễn.
Như vậy, có thể hiểu, trải nghiệm là một vòng tuần hoàn giữa kinh nghiệm của con người và thực tiễn khách quan sinh động. Nhưng hơn cả kinh nghiệm, trải nghiệm giúp cho con người hình thành nên khả 17 năng thích nghi để tồn tại và phát triển, hay nói cách khác trải nghiệm để tích lũy các kĩ năng sống. Trải nghiệm là quá trình HĐ năng động để thu thập kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng mà trẻ nhận được bên ngoài các cơ sở giáo dục thông qua sự giao tiếp với nhau, với người lớn, hay qua những tài liệu tham khảo không được giảng dạy trong nhà trường. Vậy khái niệm trải nghiệm dùng để chỉ phương pháp làm ra kiến thức hay quy trình làm ra kiến thức chứ không phải là kiến thức thuần túy được đưa ra, kiến thức dùng để đào tạo nghề nghiệp chứ không phải là kiến thức trong sách vở.
Theo Từ điển Tiếng Việt: "Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là kinh qua thực tế nhận thấy điều nào đó là đúng. Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có" [25, tr 1020]. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: "Trải nghiệm theo nghĩa chung nhất là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức…) trong đời sống tâm lí của từng người. Theo nghĩa hẹp hơn, chuyên biệt hơn của tâm lí học, là những tín hiệu bên trong, nhờ đó nghĩa của các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý thức, chuyển thành ý riêng của cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân” [31].
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: “Trải nghiệm hay kinh nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng hoặc quan sát sự vật, sự kiện đạt được thông qua tham gia hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó” [35]. Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với từ “thử nghiệm”, thực tiễn cho thấy trải nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm. HĐTN là các HĐGD được tiến hành song song với HĐ dạy học trong nhà trường. HĐTN là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức trong giờ học và ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho HĐ dạy học.
Đối tượng để trải nghiệm nằm trong thực tiễn, qua trải nghiệm thực tiễn, HS có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định. Căn cứ vào yêu cầu đổi mới giáo dục, HĐTN được Trần Văn Tính trong bài giảng “Kĩ năng xây dựng và tổ chức HĐTNST trong trường trung học” định nghĩa như sau: HĐTN là HĐGD, trong đó, từng cá nhân HS được trực tiếp HĐ thực tiễn trong môi 18 trường nhà trường cũng như môi trường gia đình và xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, nhân cách, các năng lực…, từ đó tích lũy kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình.[26] Theo Ngô Thị Tuyên: “HĐTN trong nhà trường cần được hiểu là HĐ có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của HS, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường. Đối tượng để trải nghiệm nằm trong thực tiễn. Qua trải nghiệm thực tiễn, người học có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định.
Sự sáng tạo sẽ có được khi phải giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn phải vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có để giải quyết vấn đề, ứng dụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có, hoặc nhận biết được vấn đề trong các tình huống tương tự, độc lập nhận ra chức năng mới của đối tượng, tìm kiếm và phân tích được các yếu tố của đối tượng trong các mối tương quan của nó, hay độc lập tìm kiếm ra giải pháp thay thế và kết hợp được các phương pháp đã biết để đưa ra hướng giải quyết mới cho một vấn đề. Bản chất của hoạt dộng trải nghiệm Bản chất của HĐTN hiểu đơn giản nhất là những gì con người đã từng kinh qua thực tế, là những gì chúng ta sống trong thực tại, trao đổi thông tin với thực tại, nhờ đó chúng ta thu được những kiến thức và kinh nghiệm sống. Trải nghiệm mang lại cho con người những kinh nghiệm phong phú, là quá trình tích lũy kinh nghiệm, giúp con người hình thành vốn kinh nghiệm, vốn sống, hình thành phẩm chất và năng lực. Trong dạy học HĐTN là quá trình HĐ thống nhất giữa GV và HS.
Trong đó, GV giữ vai trò hướng dẫn, tổ chức, điều khiển HĐ học của HS nhằm làm cho HS tự giác nắm vững hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành và phát triển được năng lực nhận thức, năng lực hoạt động. Về cơ bản HĐTN là quá trình nhận thức của HS dưới sự tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, hỗ trợ của GV, HS tích cực chiếm lĩnh tri thức bằng HĐ học tập của mình, nhận thức hiện thực khách quan được các thế hệ trước tích lũy thành kinh nghiệm lịch sử - xã hội. HĐTN tiến hành trên vốn kinh nghiệm và việc sử dụng các giác quan của người học vào tích lũy và phản hồi thông qua những kiến thức và hiểu biết mà người học tiếp thu được từ những trải nghiệm thực tế. Trong quá trình tổ chức HĐTN, GV chính là người tạo ra môi 19 trường học tập để HS tham gia trải nghiệm nhằm tìm ra kiến thức, hình thành những kỹ năng, hoạt động.
HĐTN là HĐ lấy HS làm trung tâm, tất cả HS đều trải nghiệm theo một tiến trình cụ thể, trong khi trải nghiệm, HS huy động tối đa kinh nghiệm có sẵn, cùng với các giác quan để quan sát, cảm nhận về sự vật, hiện tượng từ đó phát huy khả năng làm việc tự lập, làm việc nhóm, tư duy sáng tạo, biết so sánh, phân tích, đánh giá các sự vật, hiện tượng dựa trên sự trải nghiệm của bản thân. HĐTN là quá trình học tập trung vào các giác quan, kinh nghiệm và sự sáng tạo của người học, vì vậy tiến hành HĐTN, GV là người tiên phong trong quá trình đưa HĐTN vào thực tiễn giáo dục. HĐTN là quá trình học tập dựa vào kinh nghiệm để sáng tạo, ý tưởng được hình thành và tái hình thành thông qua kinh nghiệm, kiến thức liên tục bắt nguồn và thử nghiệm trong những kinh nghiệm của người học. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình tổ chức HĐTN, bởi tất cả những gì học tập trước đó sẽ được tái học tập trong thực tiễn, HS tham gia vào mọi HĐTN đều ít nhiều có ý thức về chủ đề, nội dung học tập; công việc của GV không chỉ là đưa ra những ý tưởng mới, mà còn biết tổ chức cho HS tích cực chủ động trong mọi HĐ đạt hiệu quả cao.
Quá trình dạy học như vậy tạo cơ hội cho HS trải nghiệm thực tiễn để tích lũy các kinh nghiệm, từ đó khái quát thành hiểu biết của riêng mình, đây chính là sự sáng tạo của bản thân HS. HĐTN có khả năng huy động sự tham gia tích cực của HS ở tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế HĐ đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả HĐ phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa tuổi và khả năng của mình; tạo cơ hội cho các em được trải nghiệm, được khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả HĐ của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè… Việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích nắm bắt thực trạng và điều chỉnh HĐ học của HS mà còn để điều chỉnh HĐ dạy của GV.