VHHCHCTN VHHCHCTN BKH&CN BKH&CN BKH&CN VHHCHCTN Bé khoa häc vµ c«ng nghÖ B¸o c¸o tæng kÕt nhiÖm vô Hîp t¸c quèc tÕ theo nghÞ ®Þnh th− viÖt nam-italia (2006-2008) “Nghiªn cøu ho¸ häc vµ ho¹t tÝnh sinh häc cña mét sè c©y thuèc d©n téc ViÖt Nam nh»m t¹o s¶n phÈm thuèc cã gi¸ trÞ cao phôc vô cuéc sèng” C¬ quan chñ tr×: ViÖn Ho¸ häc c¸c Hîp chÊt thiªn nhiªn ViÖn Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam Chñ nhiÖm: TS Phan V¨n KiÖm 7300 16/4/2009 Hµ Néi - 2009 Môc lôc Trang Th«ng tin tãm t¾t vÒ ®Ò tµi 1 Danh s¸ch c¸n bé tham gia 2 PhÇn I. Tæng quan tµi liÖu 3 PhÇn II. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 27 PhÇn III. Thùc nghiÖm vµ kÕt qu¶ 35 3.
§¸nh gi¸ sµng läc ho¹t tÝnh sinh häc 51 3. Ph©n lËp c¸c ho¹t chÊt 57 3. C¸c ho¹t chÊt tõ c©y chæi xuÓ (Baeckea frutescens). C¸c ho¹t chÊt tõ c©y mì Phó Thä (Manglietia phuthoensis) 62 3.
C¸c ho¹t chÊt tõ c©y cóc gai Silybum marianum (L. C¸c ho¹t chÊt tõ c©y b¹ch th−îc Paeonia lactiflora Pall. C¸c ho¹t chÊt tõ c©y b¸ch bÖnh (Eurycoma longifolia Jack) 78 3. C¸c ho¹t chÊt tõ c©y ¤r« n−íc (Acanthus ilicifolius L.
C¸c ho¹t chÊt tõ c©y Hoµng liªn « r« Mahonia nepalensis DC. C¸c ho¹t chÊt tõ c©y m©m x«i (Rubus alceaefolius Poir. C¸c ho¹t chÊt tõ qu¶ c©y bå kÕt (Gleditschia australis Hemsl) 93 PhÇn IV. th¶o luËn vµ kÕt qu¶ 96 4.
Thu mÉu vµ ®¸nh gi¸ sµng läc ho¹t tÝnh sinh häc 96 4. X¸c ®Þnh cÊu tróc hãa häc vµ ®¸nh gi¸ htsh cña c¸c 97 hîp chÊt 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y chæi xuÓ 97 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y mì phó thä 139 4.
C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y cóc gai 178 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y b¹ch th−îc 212 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y b¸ch bÖnh 248 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y «r« n−íc 273 4.
C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y hoµng liªn «r« 290 4. c¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ c©y m©m x«i 306 4. C¸c hîp chÊt t¸ch chiÕt tõ qu¶ bå kÕt 339 4. §¸nh gi¸ ho¹t tÝnh sinh häc cña c¸c hîp chÊt 361 B¶ng tæng hîp c¸c hîp chÊt ®∙ chiÕt t¸ch 372 4.
nghiªn cøu t¹o chÕ phÈm PG1 thö nghiÖm 381 4. Nghiªn cøu an toµn vµ t¸c dông chèng viªm loÐt d¹ 388 dµy cña chÕ phÈm PG1 4. Nghiªn quy tr×nh s¶n xuÊt viªn nang pg1 402 4. Danh môc c¸c s¶n phÈm cña ®Ò tµi 415 PHÇn V.
KÕt luËn 416 Tµi liÖu tham kh¶o 420 Th«ng tin tãm t¾t vÒ nhiÖm vô 1. Tªn nhiÖm vô: Nghiªn cøu ho¸ häc vµ ho¹t tÝnh sinh häc cña mét sè c©y thuèc d©n téc ViÖt Nam nh»m t¹o s¶n phÈm thuèc cã gi¸ trÞ cao phôc vô cuéc sèng Phytochemical and Biological studies of Vietnamese plants for the development of high- value healthcare products. Thêi gian thùc hiÖn: Tõ th¸ng 4/2006 ®Õn th¸ng 11/2008) 4. C¬ quan thùc hiÖn: PhÝa ViÖt Nam: ViÖn Ho¸ häc c¸c Hîp chÊt thiªn nhiªn §Þa chØ: 18 Hoµng Quèc ViÖt, CÇu GiÊy, Hµ Néi §iÖn tho¹i: 84-4-8363375 Fax: 84-4-7564390 Email: daoco@hn.vn PhÝa Italia: Tr−êng §¹i häc tæng hîp Pisa, Italia §Þa chØ: Khoa Sinh ho¸ H÷u c¬ vµ Ho¸ D−îc, Tr−êng §¹i häc Pisa.
Via Bonanno, 33, I-56126 Pisa, Italy Tel: 0039-050-44074 Fax: 0039-050-43321 Email: biorg@farm. Chñ nhiÖm §Ò tµi: PhÝa ViÖt Nam: 1. TS Phan V¨n KiÖm ViÖn Ho¸ häc c¸c Hîp chÊt thiªn nhiªn ViÖn Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam PhÝa Italia: 1. ALESSANDRA BRACa Department of Bio-Organic Chemistry and Bio-pharmaceutics, Pisa University 6.
Môc tiªu cña ®Ò tµi: - §¸nh gi¸ ®−îc tiÒm n¨ng cña mét sè c©y thuèc d©n téc ViÖt Nam theo h−íng ho¹t tÝnh chèng oxi ho¸, g©y ®éc tÕ bµo vµ kh¸ng sinh th«ng qua sµng läc ho¹t tÝnh sinh häc. - T×m kiÕm ®−îc mét sè hîp chÊt cã ho¹t tÝnh sinh häc cao theo m« h×nh nghiªn cøu ho¸ häc theo ®Þnh h−íng ho¹t tÝnh sinh häc nh»m t¹o chÕ phÈm thuèc ch÷a bÖnh phôc vô cuéc sèng. - §µo t¹o c¸n bé trong lÜnh vùc ho¸ hîp chÊt thiªn nhiªn. Danh s¸ch c¸n bé tham gia Häc hµm STT Hä vµ tªn häc vÞ C¬ quan Chuyªn m«n 1 Ch©u V¨n Minh GS TS ViÖn HCTN 2 Lª Mai H−¬ng TS ViÖn HCTN 3 Phan V¨n KiÖm TS ViÖn HCTN 4 Vò M¹nh Hïng TS Häc viÖn Qu©n Y 5 NguyÔn Hoµi Nam NCS ViÖn HCTN 6 NguyÔn Xu©n C−êng CN ViÖn HCTN 7 NguyÔn ThÞ Hång V©n NCS ViÖn HCTN 8 NguyÔn H¶i §¨ng Th.S ViÖn HCTN 9 V−¬ng V¨n Tr−êng ThS §H KHTN 10 TrÇn Hång Hµ CN ViÖn HCTN 11 Mai Ngäc Toµn Th.S ViÖn HCTN 14 TrÇn Hång Quang ThS ViÖn HCTN 15 TrÇn Anh TuÊn ThS ViÖn HCTN 17 NguyÔn TiÕn §¹t TS ViÖn HCTN 18 Mai §×nh TrÞ NCS ViÖn HCTN 19 TrÞnh ThÞ §iÖp TS ViÖn D−îc LiÖu 20 TrÇn Huy Th¸i TS ViÖn STTNSV 21 Ph¹m H¶i YÕn ThS ViÖn HCTN 22 NguyÔn H÷u Tïng ThS ViÖn HCTN 23 NguyÔn Xu©n NhiÖm ThS ViÖn HCTN 24 Ph¹m Minh DiÖp CN ViÖn HCTN 2 PhÇn I.
Tæng quan tµi liÖu Tr¶i suèt lÞch sö nh©n lo¹i, thùc vËt, ®éng vËt vµ vi sinh vËt trªn ®Êt liÒn còng nh− d−íi biÓn ®· trë thµnh mét nguån kh«ng thÓ thiÕu cña c¸c s¶n phÈm tù nhiªn sö dông lµm thuèc. Mét phÇn quan träng cña c¸c s¶n phÈm b¾t nguån tõ con ®−êng trao ®æi thø cÊp cã vai trß nh− lµ c¸c t¸c nh©n b¶o vÖ chèng l¹i c¸c con ®−êng g©y bÖnh (nh− c«n trïng, nÊm hay vi khuÈn) hay c¸c ph©n tö ®iÒu tiÕt sù ph¸t triÓn (c¸c hîp chÊt d¹ng hoocm«n kÝch thÝch hay k×m h·m sù ph©n chia tÕ bµo vµ sù ph¸t triÓn h×nh th¸i). T¸c dông ch÷a bÖnh cña c©y cá lµ do c¸c hîp chÊt tù nhiªn cã ë trong chóng quyÕt ®Þnh. Do ®ã, nãi tíi nguån tµi nguyªn thùc vËt lµm thuèc phong phó trªn ®Êt n−íc ta còng lµ nãi tíi kh¶ n¨ng sinh tæng hîp, chuyÓn hãa vµ tÝch lòy c¸c hîp chÊt tù nhiªn cã ho¹t tÝnh sinh häc cña nguån gen thùc vËt.
§· cã mét thêi, c¸c s¶n phÈm hãa d−îc chiÕm −u thÕ trªn thÞ tr−êng. Cßn c¸c c©y thuèc, bµi thuèc d©n téc cã lóc chØ ®−îc quan t©m rÊt Ýt hoÆc gÇn nh− kh«ng ®−îc coi träng. Tuy nhiªn, sau nhiÒu n¨m sö dông, mét sè s¶n phÈm thuèc cã nguån gèc tæng hîp ®· béc lé nh÷ng nh−îc ®iÓm nh− g©y ra nh÷ng tai biÕn hoÆc c¸c t¸c dông phô cã h¹i vÒ l©u dµi. ®èi víi søc kháe con ng−êi mµ ph¶i sau hµng chôc n¨m míi ph¸t hiÖn ra.
Ngµy nay, c¸c hîp chÊt cã nguån gèc thiªn nhiªn ®−îc dïng lµm thuèc ch÷a bÖnh ®· vµ ®ang ®−îc c¸c nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n−íc quan t©m do tÝnh Ýt ®éc vµ kh¶ n¨ng dung n¹p tèt cña chóng víi c¬ thÓ sèng. C¸c hîp chÊt thiªn nhiªn tõ thùc vËt còng nh− c¸c sinh vËt kh¸c rÊt phong phó vÒ mÆt cÊu tróc hãa häc vµ thÓ hiÖn nhiÒu ho¹t tÝnh ®¸ng quan t©m nh−: kh¸ng sinh, kh¸ng viªm, chèng «xy hãa, chèng ung th−, k×m h·m HIV, ®iÒu hßa miÔn dÞch, chèng sèt rÐt. §©y lµ nguån nguyªn liÖu lý t−ëng ®Ó nghiªn cøu, ph¸t triÓn c¸c d−îc phÈm, thuèc míi ch÷a c¸c bÖnh hiÓm nghÌo, c¸c chÊt b¶o qu¶n thùc phÈm. Theo ®¸nh gi¸ cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi (WHO) th× cã tíi 80% d©n sè thÕ giíi sö dông c©y thuèc cho viÖc ch¨m sãc søc kháe ban ®Çu.
NhiÒu tµi liÖu ®· cho r»ng, 80-90% d©n sè vïng n«ng th«n cña c¸c n−íc nghÌo, c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn lÊy c©y cá lµ nguån thuèc ch÷a bÖnh chñ yÕu. Theo dù ®o¸n, d©n sè thÕ giíi sÏ ®¹t 10 tû ng−êi vµo nöa cuèi thÕ kû 21. Víi sù gia t¨ng d©n sè khæng lå, nhu cÇu sö dông hiÖu qu¶ c¸c ph−¬ng ph¸p ch¨m sãc søc kháe céng ®ång ngµy cµng lµ mét th¸ch thøc lín ®èi víi nh©n lo¹i. Cïng víi sù c¹n kiÖt cña c¸c nhiªn liÖu tù nhiªn nh− than ®¸, dÇu má, viÖc sö dông c¸c d−îc phÈm tæng hîp còng sÏ gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n.
Bªn c¹nh ®ã, viÖc ph¸t sinh c¸c lo¹i bÖnh míi còng nh− sù kh¸ng thuèc cña c¸c nh©n tè viªm nhiÔm còng lµ mét th¸ch thøc lín cÇn gi¶i quyÕt. H−íng ®i phï hîp gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò trªn cã lÏ lµ ph¸t triÓn c¸c d−îc phÈm míi cã nguån gèc thùc - ®éng vËt phôc vô cho viÖc ch¨m sãc søc kháe vµ kÐo dµi tuæi thä con ng−êi. Theo c¸c tµi liÖu thèng kª hiÖn nay, cã tíi trªn 50% c¸c lo¹i thuèc ®· vµ ®ang ®−îc sö dông trªn thÕ giíi cã nguån gèc tõ thùc vËt. RÊt nhiÒu biÖt d−îc ë c¸c n−íc c«ng nghiÖp ®Òu ph¶i nhËp nguyªn liÖu thùc vËt tõ c¸c n−íc nhiÖt ®íi [5].
Th¶o d−îc ngµy nay ®−îc sö dông chñ yÕu ë 2 d¹ng: Mét lµ trong hçn hîp c¸c thµnh phÇn kh¸c nhau (hçn hîp tinh dÇu, dÞch chiÕt, dÞch c«, ch−ng cÊt…) vµ hai lµ c¸c ho¹t chÊt ®¬n lÎ. C¸c ho¹t chÊt ®¬n lÎ ®−îc cho lµ c¸c thµnh phÇn cã ho¹t tÝnh chÝnh trong th¶o d−îc, chóng thÓ hiÖn ho¹t tÝnh rÊt cao, ®Æc hiÖu, yªu cÇu liÒu dïng vµ c¸ch sö dông chÝnh x¸c. Ng−îc l¹i, viÖc sö dông c¸c dÞch chiÕt, hçn hîp th−êng ®−îc ¸p dông cho c¸c th¶o d−îc thÓ hiÖn d−îc tÝnh thÊp hoÆc ho¹t chÊt chñ yÕu cña chóng ch−a ®−îc ph¸t hiÖn. NhiÒu ho¹t chÊt tõ c©y cá ®· vµ ®ang ®−îc øng dông lµ mÆt hµng lµm thuèc vµ ®−îc quan t©m s¶n xuÊt ë nhiÒu n−íc nh− reserpin tõ c©y ba g¹c (Rawolfia serpantina (L.), vinblastin tõ c©y dõa c¹n (Catharathus roseus (L.), quinidin, quinin tõ c©y canh ki na (Cinchona spp.), diosgenin tõ c©y cñ mµi (Dioscorea deltoidea Wall.
GÇn ®©y, nhiÒu ho¹t chÊt sinh häc cã t¸c dông ch÷a trÞ c¸c bÖnh hiÓm nghÌo (chèng ung th−, chèng HIV, t¨ng c−êng hÖ miÔn dÞch cña c¬ thÓ.) ®· ®−îc ph¸t hiÖn tõ c©y cá nh− taxol, 10-deacetyl baccatin tõ loµi th«ng ®á (Taxus spp.), cepharanthin tõ b×nh v«i hoa ®Çu (Stephania cepharantha Hayata), (+)-calanoid A vµ (-)-calanoid B tõ c¸c loµi mï u (Calophyllum lanigerum Miq.), baicalin tõ c©y thuÉn baican 3 (Scutellaria baicalensis Georgi), c¸c nhãm ent-labdan, diterpene glucoside, dehydroandrographolid succinic acid monoester vµ c¸c dÉn xuÊt tõ loµi xuyªn t©m liªn (Andrographis paniculata (Burm.) Wallich ex Nees), alternanthin, α-spinasterol, β- spinasterol. tõ mét loµi trong chi rau rÖu (Alternanthera spp.), c¸c nhãm chÊt curcumin tõ chi nghÖ (Curcuma L.), hîp chÊt trichosanthin tõ loµi qua l©u (Trichosanthes kirilowii Maxim) vµ rÊt nhiÒu hîp chÊt thiªn nhiªn kh¸c cã trong nhiÒu loµi thùc vËt [5]. L·nh thæ ViÖt Nam n»m trong vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa. Cã tíi 3/4 diÖn tÝch cña c¶ n−íc lµ rõng nói trïng ®iÖp, ®Þa h×nh chia c¾t nªn ®iÒu kiÖn khÝ hËu còng rÊt ®a d¹ng, cã nhiÒu tiÓu vïng khÝ hËu kh¸ ®Æc tr−ng.
§Êt ®ai cña c¶ n−íc ®Òu thÓ hiÖn tÝnh chÊt nhiÖt ®íi Èm ®iÓn h×nh, rÊt phøc t¹p, rÊt ®a d¹ng vÒ lo¹i h×nh, vÒ ph©n bè vµ vÒ chÊt l−îng.