Nghiên Cứu Hệ Thống Sinh Thái Kinh Tế-Xã Hội Tỉnh Bến Tre

Khóa luận tốt nghiệp địa lý nghiên cứu hệ thống sinh thái kinh tế xã hội tỉnh Bến Tre, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và phát triển bền vững.

• Người hướng dẫn: ThS. Trần Văn Thành
• Trường học: Trường ĐHSP TP.HCM
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Nghiên Cứu Hệ Thống Sinh Thái Kinh Tế-Xã Hội Tỉnh Bến Tre
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Địa điểm: Bến Tre

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỤC ĐÍCH YÊU CẦU - NỘI DUNG CHỦ YẾU - GIỚI HẠN ĐỀ TÀI - LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.1. MỤC ĐÍCH YÊU CẦU
• 1.2. NỘI DUNG CHỦ YẾU
• 1.3. GIỚI HẠN ĐỀ TÀI
• 1.4. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP LUẬN & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP LUẬN
• 2.1.1. Lý thuyết hệ thống sinh thái kinh tế xã hội
• 2.1.2. Một số khái niệm cơ bản có liên quan tới lý thuyết hệ sinh thái kinh tế xã hội
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM HIỆN TRẠNG VÀ TIỀM NĂNG SINH THÁI KINH TẾ
• 3.1. Vị trí, giới hạn Bến Tre trong hệ thống kinh tế xã hội ĐBSCL và Việt Nam
• 3.2. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.3. Tài nguyên đất đai
• 3.4. Tài nguyên nước
• 3.5. Tài nguyên khoáng sản
• 3.6. Tài nguyên sinh vật và sinh thái
• 3.7. Tài nguyên thuỷ sản
• 3.8. Nguồn nhân lực
• 4. CHƯƠNG 4: CẤU TRÚC HÌNH THÁI VÀ CHỨC NĂNG HỆ SINH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI
• 4.1. Cấu trúc lãnh thổ
• 4.2. Các hệ sinh thái kinh tế xã hội đô thị
• 4.3. Các hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn
• 4.4. Cấu trúc chức năng
• 5. CHƯƠNG 5: ĐÁNH GIÁ CÂN BẰNG HỆ THỐNG SINH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI
• 5.1. Cung và cầu
• 5.2. Lương thực thực phẩm
• 5.3. Dân số và môi trường
• 5.4. Đánh giá mối quan hệ tương tác giữa các hệ sinh thái kinh tế xã hội đô thị với hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn
• 5.5. Dự báo sự phát triển hệ thống sinh thái kinh tế xã hội 2000 - 2010
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hệ Thống Sinh Thái Kinh Tế Xã Hội Tỉnh Bến Tre

Tỉnh Bến Tre, nằm trong vùng đồng bằng sông Cửu Long, sở hữu một hệ thống sinh thái kinh tế-xã hội phong phú. Hệ thống này không chỉ bao gồm các yếu tố tự nhiên mà còn phản ánh sự tương tác giữa con người và môi trường. Việc nghiên cứu hệ thống này giúp hiểu rõ hơn về tiềm năng phát triển bền vững của tỉnh.

1.1. Đặc Điểm Tự Nhiên Của Tỉnh Bến Tre

Bến Tre có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hệ thống sông ngòi dày đặc. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, bao gồm đất đai màu mỡ và nguồn nước dồi dào, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp và thủy sản.

1.2. Vai Trò Của Con Người Trong Hệ Thống

Con người đóng vai trò quan trọng trong việc khai thác và quản lý tài nguyên. Sự phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh phụ thuộc vào cách thức mà con người tương tác với môi trường tự nhiên.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Phát Triển Kinh Tế Xã Hội Tỉnh Bến Tre

Mặc dù Bến Tre có nhiều tiềm năng, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển bền vững. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không bền vững và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Và Tác Động Đến Hệ Sinh Thái

Ô nhiễm từ hoạt động sản xuất và sinh hoạt đang làm suy giảm chất lượng môi trường. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn đến sự phát triển bền vững của hệ sinh thái.

2.2. Khai Thác Tài Nguyên Không Bền Vững

Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên mà không có kế hoạch hợp lý dẫn đến cạn kiệt tài nguyên. Điều này đòi hỏi cần có các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả hơn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hệ Thống Sinh Thái Kinh Tế Xã Hội

Nghiên cứu hệ thống sinh thái kinh tế-xã hội tại Bến Tre cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp đưa ra những giải pháp hiệu quả.

3.1. Phương Pháp Tổng Hợp Đánh Giá

Phương pháp này cho phép đánh giá tổng thể các yếu tố trong hệ thống sinh thái, từ tài nguyên thiên nhiên đến các yếu tố kinh tế và xã hội.

3.2. Phương Pháp Mô Phỏng

Mô phỏng giúp dự đoán các kịch bản phát triển khác nhau, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp cho việc quản lý và phát triển bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Hệ Thống Sinh Thái

Kết quả nghiên cứu về hệ thống sinh thái kinh tế-xã hội có thể được ứng dụng vào thực tiễn để cải thiện chất lượng cuộc sống và bảo vệ môi trường. Các chính sách phát triển cần dựa trên các nghiên cứu này.

4.1. Chính Sách Phát Triển Bền Vững

Các chính sách cần hướng đến việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế bền vững, đảm bảo lợi ích cho cả hiện tại và tương lai.

4.2. Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả sẽ giúp duy trì sự cân bằng trong hệ sinh thái, từ đó hỗ trợ phát triển kinh tế-xã hội.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Hệ Thống Sinh Thái Kinh Tế Xã Hội Tỉnh Bến Tre

Nghiên cứu hệ thống sinh thái kinh tế-xã hội tại Bến Tre không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hiện trạng mà còn định hướng cho sự phát triển bền vững trong tương lai. Cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các chính sách phát triển và bảo vệ môi trường tại Bến Tre.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp mới để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh Bến Tre trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các thách thức toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nằm ở hạ lưu châu thổ sông Mê Kông, tỉnh Bến Tre sở hữu diện tích tự nhiên 2.287 km² (tương đương 231.503 ha) cùng dải bờ biển dài với vùng lãnh hải rộng lớn. Với quy mô dân số năm 2000 đạt khoảng 1.354.000 người, mật độ dân số của tỉnh lên tới 574 người/km², cao gấp 1,4 lần mức bình quân chung của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Về mặt địa lý tự nhiên, địa bàn tỉnh được kiến tạo từ ba dải cù lao trù phú gồm cù lao Minh, cù lao Bảo và cù lao An Hóa, nằm kẹp giữa 4 cửa sông lớn là Cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông và Cổ Chiên.

Mặc dù có lợi thế tự nhiên dồi dào về tài nguyên đất phù sa và hệ thống sông rạch thủy văn phong phú, địa bàn lại đối mặt với nhiều rào cản nội tại như hiện tượng xâm nhập mặn kéo dài từ 2 đến 8 tháng trong năm, mạng lưới giao thông đường bộ bị chia cắt và tỷ lệ đô thị hóa chỉ đạt 9,13% vào năm 2000. Đề tài tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế nhanh và bảo tồn cân bằng sinh thái trên một lãnh thổ cù lao nhạy cảm môi trường.

Mục tiêu cốt lõi của công trình là vận dụng lý thuyết hệ thống sinh thái kinh tế - xã hội để khảo sát, phân tích toàn diện hiện trạng tài nguyên, cấu trúc không gian lãnh thổ và các chức năng vận hành, từ đó dự báo xu thế phát triển bền vững cho tỉnh trong giai đoạn 2000 - 2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp luận cứ khoa học định hình quy hoạch phân vùng 173.463 ha đất nông nghiệp, hài hòa lợi ích sinh kế cho hơn 807.271 lao động tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp đa ngành giữa địa lý học tổng hợp, sinh thái cảnh quan và kinh tế môi trường, trọng tâm là lý thuyết hệ thống sinh thái kinh tế của Nguyễn Đắc Hy và nguyên lý sinh thái học nền tảng của Eugene Odum. Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu sâu sắc quan điểm phát triển bền vững và kinh tế sinh thái học của Herman Daly và John Cobb – những học giả tiên phong đề xuất việc lượng hóa tổn thất tài nguyên và chỉ số phúc lợi kinh tế bền vững thay thế cho tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Đồng thời, mô hình cấu trúc hệ sinh thái nông nghiệp nông thôn nhiệt đới gió mùa của Đào Thế Tuấn và Trần Văn Thành cũng được kế thừa trực tiếp.

Hệ thống lý thuyết này vận hành dựa trên 4 khái niệm trụ cột:

• Hệ thống sinh thái kinh tế - xã hội: Hệ thống chức năng khách quan phản ánh mối quan hệ tương tác hai chiều giữa các yếu tố môi trường tự nhiên, kỹ thuật và xã hội theo phương thức sản xuất nhất định nhằm thỏa mãn nhu cầu con người.
• Cấu trúc không gian sinh thái lãnh thổ: Sự phân hóa của địa bàn thành các tiểu vùng sinh thái nông thôn và đô thị đồng nhất về đặc tính tài nguyên đất, nước và phương thức canh tác.
• Chu trình sinh - địa - hóa và dòng vật chất năng lượng: Quá trình trao đổi chất giữa hệ sinh thái nông nghiệp, môi trường tự nhiên và khu vực công nghiệp đô thị.
• Cân bằng động sinh thái: Trạng thái phát triển kinh tế ổn định mà không vượt quá ngưỡng chịu tải và khả năng tự tái tạo của các hệ sinh thái tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ Niên giám thống kê tỉnh Bến Tre giai đoạn 1990 - 2000, các báo cáo quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre, Sở Khoa học Công nghệ & Môi trường cùng Sở Kế hoạch & Đầu tư. Quy mô khảo sát bao quát toàn bộ 8 đơn vị hành chính cấp huyện, thị xã với 164 xã, phường, thị trấn trên chuỗi thời gian 10 năm liên tục từ 1990 đến 2000, có tính đến các mốc lịch sử từ năm 1930 và dự báo đến năm 2010. Phương pháp chọn mẫu dữ liệu dựa trên nguyên tắc thống kê toàn bộ các chỉ tiêu kinh tế quốc dân kết hợp chọn mẫu điển hình cho từng dạng sinh thái cồn cát, đồng bổi, đất trũng phèn và bãi triều ngập mặn.

Về kỹ thuật phân tích, tác giả kết hợp phương pháp tổng hợp so sánh địa lý với phương pháp bản đồ hiện đại. Cụ thể, kỹ thuật chồng xếp các bản đồ chuyên đề đơn tính như thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn ở tỷ lệ 1/25.000 và 1/100.000 được triển khai để khoanh vùng các đơn vị sinh thái cảnh quan đồng nhất. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì hệ thống sinh thái kinh tế tỉnh Bến Tre có độ phức tạp cao, phân hóa sâu sắc theo mức độ mặn - ngọt của nguồn nước mặt, đòi hỏi phải mô phỏng trừu tượng hóa các dòng luân chuyển vật chất và năng lượng để đưa ra nhận định chính xác nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phân lập rõ nét cấu trúc lãnh thổ của tỉnh Bến Tre thành hai hệ sinh thái lớn gồm hệ sinh thái đô thị và hệ sinh thái nông thôn. Hệ sinh thái đô thị bao gồm 1 đô thị loại 4 là thị xã Bến Tre (diện tích 6.575 ha) cùng 7 thị trấn huyện lỵ (đô thị loại 5), quy tụ 124.021 cư dân, chiếm tỷ lệ đô thị hóa 9,75%. Ngược lại, hệ sinh thái nông thôn chiếm tỷ trọng áp đảo với 90,25% dân số toàn tỉnh, giữ vai trò sản xuất sơ cấp cung ứng toàn bộ lương thực, thực phẩm cho vùng đô thị.

Thứ hai, hệ sinh thái nông thôn được phân hóa thành 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp rõ rệt dựa trên chế độ nước mặt và đặc tính thổ nhưỡng:

• Vùng ngọt (Vùng I - Huyện Chợ Lách và tây Châu Thành): Biên độ triều 1,2 - 1,8m, nước ngọt quanh năm, đất phù sa cổ màu mỡ, chiếm 25% diện tích cây ăn trái toàn tỉnh kết hợp nuôi thủy sản nước ngọt.
• Vùng lợ (Vùng II - Gồm Châu Thành, Mỏ Cày, Giồng Trôm): Nước nhiễm mặn từ 2 đến 8 tháng/năm, chia thành tiểu vùng lợ ngắn hạn và lợ dài hạn, sở hữu vùng chuyên canh dừa chiếm trên 33% diện tích dừa toàn tỉnh, xen canh mía và lúa.
• Vùng mặn (Vùng III - Ba Tri, Bình Đại, Thạnh Phú): Nhiễm mặn trên 8 tháng đến quanh năm, biên độ triều cao 2,5 - 3,5m, phân hóa thành tiểu vùng đồng bằng mặn có thể dẫn ngọt trồng lúa và tiểu vùng bãi triều ngập mặn quanh năm chuyên phát triển lâm - ngư nghiệp kết hợp.

Thứ ba, cơ cấu sử dụng đất có sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng khai thác lợi thế sinh thái. Đến năm 2000, tổng diện tích đất nông nghiệp đạt 173.463 ha (chiếm 74,9% diện tích tự nhiên, tăng hơn 17.800 ha so với năm 1990). Đất lúa giảm dần từ 88.462 ha để nhường chỗ cho cây mía (8.943 ha), cây ăn trái và đất nuôi trồng thủy sản (tăng trên 2.000 ha). Đất lâm nghiệp ven biển tăng đạt 2.163 ha rừng phòng hộ, trong khi quỹ đất bằng chưa sử dụng thu hẹp chỉ còn khoảng 1,2% diện tích.

Thứ tư, phân tích chức năng vận hành cho thấy năng lực đồng hóa đạt kết quả ấn tượng: sản lượng lúa đạt 357.263 tấn, mía đạt 798.912 tấn, sản lượng dừa đạt 231,66 triệu trái, cây ăn trái đạt 308.000 tấn và giá trị công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp đạt 1.200 tỷ đồng. Tuy nhiên, hệ tích lũy nhân lực còn bộc lộ điểm nghẽn nghiêm trọng: trong tổng số 807.271 người thuộc độ tuổi lao động (chiếm 67,03% dân số), tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật chỉ đạt 7,36%, dẫn đến tình trạng xuất cư tìm việc làm ở lao động trẻ dưới 30 tuổi.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh sự chi phối sâu sắc của quy luật địa đới và phi địa đới lên bức tranh kinh tế - xã hội Bến Tre. Việc xâm nhập mặn diễn biến phức tạp không chỉ do tác động của chế độ bán nhật triều Biển Đông mà còn chịu ảnh hưởng tiêu cực từ việc điều tiết nguồn nước phía thượng lưu sông Mê Kông và việc vận hành các công trình thoát lũ ra biển Tây. Kết quả phân vùng này hoàn toàn tương thích và bổ trợ cho các nghiên cứu tổng thể lưu vực sông của Ủy ban Mê Kông cũng như chương trình nghiên cứu 60B vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Khi đối chiếu dữ liệu giữa các giai đoạn, các mối quan hệ tương tác này được minh họa sinh động thông qua biểu đồ chuyển dịch cơ cấu GDP tỉnh Bến Tre giai đoạn 1990 - 2000 và sơ đồ cấu trúc phân vùng chức năng 3 dải sinh thái. Đô thị đóng vai trò là hệ cung cấp vật tư công nghiệp, giống, phân bón và dịch vụ giáo dục - y tế, đồng thời là hệ đào thải các áp lực môi trường ngược lại vùng nông thôn. Sự thiếu hụt trầm trọng nguồn nước ngầm ngọt (vốn chỉ tập trung ở phía bắc Châu Thành) và tình trạng ô nhiễm nước mặt do chất thải sinh hoạt, công nghiệp chưa qua xử lý đang là lực cản lớn nhất đe dọa sự cân bằng bền vững của toàn hệ thống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hạ tầng thủy lợi kiểm soát mặn và ngọt hóa: Tập trung hoàn thành đại công trình cống đập Ba Lai và hệ thống đê bao ngăn mặn đồng bộ, nhằm bảo đảm nguồn nước tưới ổn định cho hơn 66.000 ha đất phù sa tại vùng ngọt và lợ ngắn hạn trước năm 2008. Cơ quan chịu trách nhiệm thực hiện chính là Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
2. Tái cơ cấu mô hình nông - lâm - thủy sản theo tiểu vùng sinh thái: Chuyển đổi linh hoạt các diện tích trồng lúa năng suất thấp bị nhiễm mặn sang mô hình tôm - lúa, rừng - tôm sinh thái tại 3 huyện ven biển Ba Tri, Bình Đại, Thạnh Phú; phấn đấu mở rộng diện tích nuôi trồng thủy sản lên trên 35.000 ha vào năm 2010. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn giữ vai trò chủ trì điều phối chuyên môn.
3. Đẩy mạnh nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và giải quyết việc làm: Nâng tỷ lệ lao động nông thôn qua đào tạo nghề từ 7,36% lên mức 20 - 25% trong giai đoạn 2005 - 2010; mở rộng các cơ sở chế biến dừa, chế biến thủy hải sản xuất khẩu tại chỗ nhằm giải quyết việc làm cho 22.000 lao động tăng thêm mỗi năm, hạn chế làn sóng di cư tự do. Đơn vị phụ trách triển khai là Sở Lao động - Thương binh và Xã hội kết hợp Sở Giáo dục và Đào tạo.
4. Tăng cường quản lý môi trường và kiểm soát dòng thải sinh thái: Đầu tư xây dựng 100% bãi xử lý chất thải rắn đạt chuẩn kỹ thuật tại thị xã Bến Tre và các thị trấn; vận động trên 80% hộ chăn nuôi nông thôn xây dựng hầm khí sinh học biogas và công trình vệ sinh tự hoại trước năm 2010. Cơ quan chịu trách nhiệm giám sát là Sở Tài nguyên và Môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và chuyên viên quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội: Tiếp cận khung phân vùng sinh thái đô thị và nông thôn 3 cấp để áp dụng vào việc xây dựng đồ án quy hoạch tổng thể, bố trí không gian sản xuất cho các huyện ven biển Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Địa lý, Khoa học Môi trường: Khai thác phương pháp luận hệ thống sinh thái kinh tế và kỹ thuật tích hợp bản đồ chuyên đề phục vụ nghiên cứu học thuật và giảng dạy chuyên sâu tại các trường đại học sư phạm, tự nhiên.
3. Doanh nghiệp đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và thủy sản: Nhận diện chính xác lợi thế thổ nhưỡng của từng tiểu vùng để định vị chiến lược xây dựng vùng nguyên liệu dừa, vườn cây ăn trái đặc sản hoặc hệ thống trang trại nuôi trồng thủy sản nước lợ xuất khẩu.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan quản lý tài nguyên môi trường: Tham khảo cơ sở dữ liệu hiện trạng tài nguyên nước, đất và rừng phòng hộ ngập mặn để thiết kế các dự án thích ứng biến đổi khí hậu, phòng chống xâm nhập mặn hiệu quả cho cộng đồng cư dân cù lao.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn phân chia hệ sinh thái nông thôn Bến Tre thành các tiểu vùng nào?

Luận văn phân chia nông thôn Bến Tre thành 3 vùng: Vùng I (vùng ngọt huyện Chợ Lách) chuyên canh cây ăn trái; Vùng II (vùng lợ Châu Thành - Mỏ Cày - Giồng Trôm) chuyên dừa và mía; Vùng III (vùng mặn Ba Tri - Bình Đại - Thạnh Phú) chuyên nuôi trồng thủy sản và rừng ngập mặn.

Cơ cấu dân số và nguồn lao động của Bến Tre giai đoạn nghiên cứu có đặc điểm gì?

Năm 2000, dân số Bến Tre đạt 1,354 triệu người, sống chủ yếu ở nông thôn (90,88%). Nguồn lao động dồi dào với 807.271 người trong độ tuổi lao động, tuy nhiên chất lượng chuyên môn còn thấp khi tỷ lệ lao động qua đào tạo mới đạt khoảng 7,36%.

Khung 5 phân hệ chức năng trong phân tích hệ thống gồm những gì?

Hệ thống sinh thái kinh tế Bến Tre được mô phỏng qua 5 phân hệ: Hệ cung cấp (ngân sách, điện, giáo dục, y tế); Hệ hô hấp (khí hậu, cây xanh, khả năng tiếp nhận chất thải); Hệ đồng hóa (sản xuất nông - công nghiệp); Hệ tích lũy (đất đai, dân số, tài nguyên); và Hệ đào thải (xử lý ô nhiễm, đào thải kinh tế, giải quyết tệ nạn).

Vấn đề thách thức môi trường lớn nhất đối với hệ thống sinh thái Bến Tre là gì?

Thách thức nghiêm trọng nhất là tình trạng xâm nhập mặn diện rộng từ 2 đến 8 tháng trong năm, kéo sâu vào nội đồng làm suy giảm nước ngọt sinh hoạt và sản xuất, kết hợp áp lực ô nhiễm nguồn nước mặt do thiếu hạ tầng xử lý chất thải sinh hoạt, công nghiệp.

Xu hướng chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp của tỉnh diễn ra như thế nào?

Từ năm 1990 đến năm 2000, đất nông nghiệp tăng hơn 17.800 ha, đạt 173.463 ha. Trong đó, diện tích đất lúa giảm dần để chuyển đổi mạnh sang các loại đất trồng cây ăn trái, đất trồng mía (8.943 ha) và đất chuyên nuôi trồng thủy sản có giá trị kinh tế cao hơn.

Kết luận

• Đề tài đã xây dựng thành công bức tranh toàn diện về hệ thống sinh thái kinh tế - xã hội tỉnh Bến Tre trên cơ sở phương pháp luận địa lý học hiện đại và lý thuyết hệ thống sinh thái kinh tế.
• Khẳng định tính tất yếu của việc phân chia lãnh thổ thành 3 tiểu vùng nông nghiệp đặc thù (ngọt, lợ, mặn) cùng 1 trung tâm đô thị để tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực tự nhiên.
• Chỉ rõ thực trạng chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất tích cực với 173.463 ha đất nông nghiệp, song cảnh báo áp lực lớn từ hạn mặn và hạn chế về chất lượng lao động (chỉ 7,36% qua đào tạo).
• Thiết lập định hướng chiến lược đến năm 2010 tập trung vào công trình thủy lợi ngọt hóa Ba Lai, phát triển công nghiệp chế biến tại chỗ và kiểm soát chất thải bảo vệ môi trường cù lao.
• Đây là tài liệu tham khảo học thuật có giá trị thực tiễn cao, giúp các nhà hoạch định chính sách và nhà nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện các mô hình phát triển kinh tế bền vững cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương Il PHƯƠNG PHÁP LUẬN & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU “Thay Éx#au dda "Th. Cẩn Van ‘Thank 15 2.1 PHƯƠNG PHÁP LUẬN 2.1 Lý thuyết hệ thống sinh thái kinh tế xã hội 2.1 Một số khái niệm cơ bản có liên quan tới lý thuyết hệ sinh thái kinh tế xã hội Cho đến nay nhiều khái niệm cơ bản có liên quan đến lý thuyết hệ sinh thái kinh tế xã hội theo các quan điểm khác nhau đã được đưa ra. Nhưng hiện nay trong chúng đều hàm chứa vấn để tự nhiên và con người, sinh thái và môi trường, kinh tế và môi trường, suy thoái và cân bằng sinh thái .các khái niệm đó chúng tôi trình bày ở phan phụ lục.2 Hệ sinh thái kinh tế xã hội + Định nghĩa Nghiên cứu hệ sinh thái kinh tế xã hội là nghiên cứu về hiện trạng, cấu trúc và chức năng tiểm năng, xu thế phát triển của hệ và mối quan hệ giữa các yếu tố tài nguyên với những yếu tố kỹ thuật và môi trường xã hội của hệ. Theo Nguyễn Đắc Hy: hệ sinh thái kinh tế là một hệ thống chức năng khách quan về những quan hệ giữa các yếu tố môi trường vật lý, sinh học và kỹ thuật theo phương thức sản xuất do một xã hội tiến hành để thỏa mãn nhu cầu của mình.

“+ Định nghĩa trên biểu thị tính chất sau : * Tính chất biện chúng : Một hệ thống khách quan vận động trong không gian và thới gian. Sự hợp lý của cấu trúc và chu trình cùng với cơ chế của nó cho hệ thống hoạt động theo các quy luật vận động và phát triển. "_ Tính tương tác hay mốt quan hệ: Đây là đặc trưng tính hệ thống và chức năng của hệ sinh thái kinh tế về những quan hệ giữa các yếu tố môi trường vật lý, sinh vật và kỹ thuật để thể hiện cấu trúc tiêu thụ từ các yếu tố : môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo theo phương thức sản xuất do một xã hội tiến hành để thể hiện hệ thống cơ quan quản lý (cơ chế sinh học và cơ chế kinh tếxã hội) để điều khiển hoạt động hệ thống. "Tính hệ quả: Thỏa mãn nhu cầu của mình đã thể hiện mục tiêu và hiệu quả hoạt động của hệ thống, hiệu quả sinh thái và hiệu quả kinh tế thể hiện hệ thống các chỉ tiêu sinh thái và kinh tế quốc doanh tính theo đầu người.

Con người là mẫu số tổng hợp của mọi chỉ tiêu sinh thái và kinh tế của hệ thống. Hiệu quả hoạt động của hệ thống theo các chỉ tiêu sinh thái và kinh tế còn được đánh giá ở mức độ sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Pee ee SUH:đao Thi Ha * Tính hệ thống: Trong hệ thống các hệ chức năng thực hiện các quy luật sinh học và quy luật kinh tế. Bất cứ một vùng lãnh thổ nào, trên phạm vi một huyện, tỉnh, thành phố, quốc gia và thế giới đều có sự tổn tại và ràng buộc giữa hai hệ thống kinh tế xã hội và kinh tế môi trường.

"_ Hệ kinh tế xã hội bao gồm các thành phần: sản xuất, lưu thông, phân phối, tiêu dùng tích lũy và các thành phần chi phí sản xuất. tạo nên một dòng nguyên liệu, năng lượng chế phẩm hàng hóa, phế thải, lưu thông giữa các phân tử cấu thành hệ thống. "Hệ thống môi trường bao gồm : Môi trường tự nhiên, môi trường nhân tạo và môi trường xã hội , trong đó môi trường trường tự nhiên là các yếu tố môi trường vật lý, sinh học, động thực vật và con người, môi trường trường xã hội bao gồm: các nhân tố tạo nên và chịu sự chỉ phối của con người. Hệ thống môi trường trên cùng tổn tại, xen lẫn, tương tác với nhau và tạo nên môi trường nhân tạo.

Đây có thể xem như kết quả của sự tích lũy mọi hoạt động tích cực hoặc tiêu cực của con người trong quá trình phát triển và môi trường tự nhiên là nơi cung cấp tài nguyên cho hệ kinh tế đồng thời tiếp nhận chất thải từ hệ này. Vấn để kinh tế sinh thái thuộc phạm trù mục tiêu của hệ thống tự nhiên xã hội, đó là hệ thống các hoạt động kinh tế xã hội hội của con người trong không gian theo thời gian với việc sử dụng tài nguyên và phát triển môi trường theo các mục tiêu kinh tế sinh thái. Đây là quá trình con người tác động vào đối tượng tài nguyên thiên nhiên trên các vùng, lãnh thổ bằng thiết kế và xây dựng các hệ thống sinh thái kinh tế hay thiết kế môi trường nhân tạo. Do đó hệ thống sinh thái kinh tế là một hệ thống tập hợp trong không gian các hệ thống sinh thái sinh học như: hệ trồng trọt, chăn nuôi và hoạt động của con người theo các quy luât sinh học, hệ thống hoạt động theo các quy luật sản xuất kinh doanh, Chúng quan hệ ràng buộc trong hệ thống chung “Hệ sinh thái kinh tế“.

Vì vậy trong mỗi hoạt động bao gồm hai mặt sinh học và kinh tế trong một hàm mục tiêu nên cấu trúc phức và hoạt động của hệ thống được thực hiện trong các chu trình công nghệ để trao đổi vật chất và năng lượng. " Tinh chức năng: Hệ sinh thái kinh tế xã hội thể hiện những chức năng cơ bản như : chức năng môi trường hợp lí (là hệ thống không sống), chức năng sinh học bao gồm các tổ chức sống và chức năng kinh tế (là các hệ sản xuất và các hệ không sản xuất). Trong hệ sinh Khas luan tt nghit SUT:Can Th cHa thái kinh tế xã hội cấu trúc va chức năng của hệ thực hiện tổng hợp qua các hệ : cung cấp, tích lũy , sản xuất hay đồng hóa và đào thải. * Tinh chức năng của hệ phụ thuộc vào quy mô của hệ: quy mô nhỏ tính phức tạp không nhiều thì các hệ chức năng có thể giảm yếu tố tương tac hay chức năng của nó thậm chí cả hệ chức năng.

Trong các hệ chức năng có các thành phan, trong các thành phần có các nhóm yếu tố, trong các nhóm yếu tế có tham số, sự hoạt động của hai hệ sinh học và hệ thống kinh tế chịu ảnh hưởng của các chính sách và cơ chế kinh tế của nhà nước, chúng sản sinh ra của cải vật chất cho xã hội thông qua các hệ chức năng trong các chu trình của một hệ thống nhất. + Phân loại hệ sinh thái kinh tế xã hội : Trong sinh quyển có ba hệ sinh thái chủ yếu các hệ sinh thái kinh tế tự nhiên như : rừng, đông bằng, sông, hd, biển, đầm lây. Các hệ sinh thái đô thị bao gồm: các thành phố và khu công nghiệp. Các hệ sinh thái nông nghiệp và chúng có sự trao đổi năng lượng và vật chất nhất định.

Xét theo quy mô, cấu trúc chức năng hệ sinh thái kinh tế xã hội có hai loại: hệ sinh thái kinh tế xã hội đô thị và hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn .3 Hệ sinh thái xã hội đô thị Đây là hệ bao gồm các đô thị lớn, thị xã, thị trấn, khu công nghiệp và các điểm quần cư theo kiểu sống đô thị. Theo Nguyễn Dac Hy: hệ sinh thái kinh tế đô thị được định nghĩa như sau: “Hệ thống sinh thái kinh tế đô thị có liên quan để tạo ra sản phẩm cung cấp cho xã hội (sản phẩm thông tin và sản phẩm vật chất). Là một hệ sinh thái nhân tạo trên cơ sở tổ chức một cơ sở quốc doanh hệ sinh thái kinh tế đô thị có liên quan đến quần cư và loài người. Ở đây quan hệ giữa con người và sản xuất tự nhiên và quan hệ giữa môi trường và phát triển kinh tế xã hội”.

Hệ sinh thái kinh tế xã hội đô thị bao gồm các hệ phụ và các phân hệ như sau : * Cac hệ phụ thuộc khu vực sản xuất vat chất $ Hệ công nghiệp. +$ Hệ giao thông vận tải, bưu điện. ® Hệ lưu thông phân phối thương nghiệp, cung ứng vật tư. @ Hệ nông- lâm.

@ Hệ xây dựng cơ ban. * Các hệ thuộc khu vực không sản xuất vật chất : $ Hệ y tế. Ũ Hệ giáo dục. Thdy huoag dda: THES.

Cân Van Thank 18 ỨC. z1Ve: 0120) SUT:Can Th He Hệ hoạt động hiệu quả khi kết hợp hiệu quả phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, giữ cân bằng sinh thái trong quá trình đô thị hóa. Và hệ thống hoạt động được là nhờ vào năng lượng lương thực, thực phẩm từ thị trường hay các hệ sinh thái kinh tế nông thôn. Quá trình đô thị quá là quá trình tăng dân số thành thị (t¢ nhiên và co giới).

Do đó việc sản xuất và tiêu thụ sử dung tài nguyên va di nhiên chất thải lỏng ran, khí độc của các hoạt động sản xuất và sinh hoạt đưa vào môi trường sống của con người cũng tăng theo. Vì vậy việc quy hoạch phát triển đô thị phải dựa trên cơ sở xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội, chiến lược sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường, xây dựng kế hoạch hóa theo mục tiêu đã định cùng với chính sách biện pháp, luật pháp và cơ chế quản lý kinh tế nói chung. Đặc biệt tổ chức quan lý và điểu khiển hệ thống theo đúng quy trình thiết kế đô thị và quy chế quan lý đô thị, 2.4 Hệ sinh thái kinh tếxã hội nông thôn Theo Trần Văn Thành : hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn được định nghĩa như sau “Hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn là một hệ cấu trúc chức năng vận động trong không gian và thời gian theo các quy luật sinh học kinh tế, xã hội qua sự trao đổi vật chất và năng lượng giữa nội hệ và ngoại hệ, phát triển lâu bền theo phương pháp sản xuất do xã hội nông thôn tiến hành nhằm théa mãn nhu cầu về vật chất và tinh thân của con người". Định nghĩa được thể hiện qua mô hình cấu trúc hệ sinh thái kinh tế xã hội nông thôn đây là một hệ có cấu trúc khác hẳn với hệ sinh thái kinh tế xã hội đô thị.

Về cấu trúc hình thái hệ này bao gồm: hệ môi trường và hệ kinh tế xã hội trong mối quan hệ tương tác nhau. ¢ Hé môi trường: cung cấp tài nguyên như nước, đất, năng lượng, động thực vật cho hệ kinh tế sinh thái xã hội đồng thời nhận chất thải và chịu ảnh hhưởng của những tác động tiêu cực từ hệ kinh tế xã hội.