Nghiên Cứu Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn Tại Phường 12, Thành Phố Vũng Tàu

Khóa luận tốt nghiệp sinh học nghiên cứu thảm thực vật ngập mặn tại phường 12, TP Vũng Tàu, góp phần bảo tồn và phát triển môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thái Từ Nghiêm
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Văn Ngọt
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Sinh Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn Tại Phường 12, Thành Phố Vũng Tàu
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu RNM trên thế giới
• 1.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu RNM ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên vùng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Về thành phần loài thực vật
• 3.2. Đánh giá hiện trạng phá rừng ngập mặn làm đầm nuôi tôm dẫn đến suy thoái hệ sinh thái rừng ngập mặn và hậu quả
• 3.3. Đề xuất giải pháp bảo vệ và sử dụng bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn ở phường 12, TP. Vũng Tàu
• PHỤ LỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vũng Tàu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn (RNM) tại phường 12, thành phố Vũng Tàu đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. RNM không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên sinh học phong phú mà còn bảo vệ bờ biển khỏi xói lở và tác động của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu về RNM tại đây giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ sinh thái này.

1.1. Đặc điểm sinh học của rừng ngập mặn

Rừng ngập mặn tại phường 12 có sự đa dạng về loài thực vật, bao gồm các loài như Đước, Mắm, và Dừa nước. Những loài này có khả năng thích nghi cao với môi trường ngập mặn, giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và cung cấp nơi cư trú cho nhiều loài động vật.

1.2. Vai trò của rừng ngập mặn trong bảo vệ môi trường

RNM có tác dụng lớn trong việc bảo vệ bờ biển, hạn chế xói lở và ngăn chặn sự xâm nhập của nước mặn vào đất liền. Ngoài ra, RNM còn giúp điều hòa khí hậu và cung cấp nguồn thực phẩm cho cộng đồng địa phương.

II. Thách thức đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vũng Tàu

Hệ sinh thái RNM tại phường 12 đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Sự phát triển đô thị hóa, khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của RNM. Việc nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của RNM cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến rừng ngập mặn

Biến đổi khí hậu gây ra hiện tượng nước biển dâng, làm tăng độ mặn của đất và ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của các loài thực vật trong RNM. Điều này dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

2.2. Tác động của hoạt động con người đến rừng ngập mặn

Hoạt động khai thác gỗ, phát triển nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản đã làm giảm diện tích RNM. Việc phá rừng để làm đầm nuôi tôm đã gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng đến môi trường sinh thái và đời sống của người dân địa phương.

III. Phương pháp nghiên cứu hệ sinh thái rừng ngập mặn

Nghiên cứu hệ sinh thái RNM tại phường 12 được thực hiện thông qua các phương pháp khảo sát hiện trạng, phân tích mẫu thực vật và đánh giá tác động của các yếu tố môi trường. Các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại của RNM và đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Khảo sát hiện trạng thực vật ngập mặn

Khảo sát hiện trạng thực vật ngập mặn bao gồm việc xác định thành phần loài, cấu trúc quần xã và đánh giá độ che phủ của RNM. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái.

3.2. Phân tích tác động môi trường đến rừng ngập mặn

Phân tích các yếu tố môi trường như độ mặn, nhiệt độ và lượng mưa giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của RNM. Những dữ liệu này là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về hệ sinh thái RNM tại phường 12 đã chỉ ra rằng việc bảo tồn và phục hồi RNM là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Các giải pháp được đề xuất bao gồm trồng cây phục hồi, quản lý bền vững tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.1. Đánh giá hiện trạng và tiềm năng phục hồi

Đánh giá hiện trạng cho thấy RNM tại phường 12 đang suy giảm về diện tích và chất lượng. Tuy nhiên, với các biện pháp phục hồi hợp lý, có thể khôi phục lại sự đa dạng sinh học và chức năng của RNM.

4.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Các giải pháp bảo tồn bao gồm việc trồng cây ngập mặn, quản lý nguồn nước và giảm thiểu ô nhiễm. Đồng thời, cần có sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái RNM.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của rừng ngập mặn

Hệ sinh thái rừng ngập mặn tại phường 12, thành phố Vũng Tàu có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững RNM, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà khoa học trong việc bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái này.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng ngập mặn

Bảo tồn RNM không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Điều này cũng góp phần vào việc phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn

Triển vọng phát triển bền vững RNM tại phường 12 phụ thuộc vào việc thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường, nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng các công nghệ mới trong quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của cơ quan quản lý lâm nghiệp và thủy sản, tổng diện tích đất ngập mặn ven biển nước ta đạt 606.792 ha, trong đó diện tích có rừng ngập mặn chỉ chiếm 23,5% tương đương 155.290 ha, trong khi diện tích đầm nuôi tôm nước lợ chiếm tới 37,3% với 226.075 ha. Làn sóng chuyển đổi đất rừng ngập mặn sang nuôi trồng thủy sản tự phát trong nhiều thập kỷ qua đã khiến hệ sinh thái ven bờ suy giảm nghiêm trọng về cả diện tích lẫn chất lượng. Tại thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Phường 12 sở hữu diện tích tự nhiên 3.741 ha với 1.655,41 ha đất ngập mặn, tuy nhiên diện tích rừng ngập mặn thực tế hiện chỉ còn vỏn vẹn 104,61 ha được bảo vệ nghiêm ngặt sau các đợt chặt phá làm chất đốt và đào đắp đầm tôm từ năm 1978. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá thực trạng cấu trúc, tổ thành loài và mức độ suy thoái của thảm thực vật ngập mặn dưới tác động tổng hợp của các yếu tố nhân sinh và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Luận văn hướng đến mục tiêu xác định danh lục thực vật bậc cao có mạch, phân tích đặc trưng các quần xã ưu thế và đề xuất giải pháp bảo tồn, phục hồi sinh thái bền vững. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Phường 12 trong vùng tọa độ từ 11°41 đến 11°98 vĩ độ Bắc và 7°19 đến 7°82 kinh độ Đông qua 3 đợt khảo sát thực địa trong giai đoạn từ tháng 12 đến tháng 4. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng để phục hồi độ che phủ rừng, củng cố đê biển trước biên độ triều 2,9 - 3,4 m và phục vụ định hướng quy hoạch đô thị sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân bố và sinh thái rừng ngập mặn của Chapman và Tomlinson, tập trung vào các nhân tố sinh thái giới hạn sự sinh trưởng như nền trầm tích bùn cát, chế độ thủy triều và nồng độ mặn của nước. Bên cạnh đó, đề tài kết hợp lý thuyết cấu trúc và diễn thế sinh thái thảm thực vật nhiệt đới của Richards cùng hệ thống quan điểm sinh thái thảm thực vật rừng ngập mặn Việt Nam của Phan Nguyên Hồng. Trong hệ sinh thái này, các quần xã thực vật mang đặc điểm thích nghi hình thái và sinh lý đặc thù để tồn tại trong môi trường yếm khí ngập triều. Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm khoa học cốt lõi:

• Cây ngập mặn chính thức: Nhóm loài thực vật chỉ sống và phát triển trong môi trường ngập mặn định kỳ, sở hữu hệ thống rễ thở, rễ chống hoặc hiện tượng nảy mầm sớm trên cây mẹ.
• Cây tham gia rừng ngập mặn: Nhóm loài thường mọc ở vùng rìa bãi triều cao, bờ kênh rạch hoặc vùng chuyển tiếp với nội địa, có biên độ chịu mặn rộng.
• Cấu trúc quần xã thực vật: Sự phân bố không gian theo chiều thẳng đứng của các tầng tán và mối quan hệ sinh thái giữa các loài trong sinh cảnh.
• Độ che phủ thảm thực vật: Tỷ lệ phần trăm diện tích tán lá của các loài cây che bóng trên mặt đất nền của ô tiêu chuẩn điều tra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp dữ liệu sơ cấp qua 3 đợt điều tra thực địa (Đợt 1 từ ngày 16 đến 18 tháng 12, Đợt 2 từ ngày 15 đến 19 tháng 3, và Đợt 3 từ ngày 20 đến 21 tháng 4) cùng chuỗi dữ liệu thứ cấp từ Trạm khí tượng Vũng Tàu với nhiệt độ trung bình năm 25,8°C và lượng mưa 1.352 mm.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả thiết lập 6 ô tiêu chuẩn đại diện với kích thước 20 m x 40 m (diện tích 800 m²) cho quần xã cây gỗ và 10 m x 10 m (diện tích 100 m²) cho thảm cỏ. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên phân tích ảnh vệ tinh và khảo sát thực địa dọc rạch Cửa Lấp, Bãi Nhái và các đầm tôm bỏ hoang nhằm thu thập toàn diện các kiểu sinh cảnh đặc trưng.
• Phương pháp phân tích: Đo chiều cao vút ngọn (h) bằng thước đo độ và thước dây, đo đường kính thân ngang ngực tại vị trí 1,3 m (D1.3), và xác định đường kính tán cây lúc đứng bóng. Đánh giá độ che phủ theo thang đo Braun-Blanquet gồm 4 cấp độ (Cấp 1: 5-25%, Cấp 2: 26-50%, Cấp 3: 51-75%, Cấp 4: 76-100%). Mẫu cây được xử lý vô hoạt enzym bằng nước sôi trong 10-20 giây, tẩm hóa chất chống mốc với 20 g HgCl2 trong 900 ml nước pha 100 ml cồn 96 độ và định loại theo hệ thống phân loại Brummitt của Vườn thực vật Hoàng gia Kew kết hợp bộ khóa phân loại trong Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ. Phương pháp này được lựa chọn vì tính chuẩn hóa cao, phù hợp với đặc thù thực địa sình lầy và đảm bảo độ tin cậy trong phân loại lâm học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, danh lục thực vật ngập mặn tại Phường 12 ghi nhận tổng cộng 54 loài thuộc 29 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Nhóm cây ngập mặn chính thức có 16 loài thuộc 12 họ (chiếm 29,6%), trong khi nhóm cây tham gia rừng ngập mặn chiếm ưu thế vượt trội với 38 loài thuộc 17 họ (chiếm 70,4%). Đáng chú ý, họ Đước (Rhizophoraceae) phân bố rất nghèo nàn khi chỉ có 2 loài xuất hiện là Đước đôi (Rhizophora apiculata) và Dà vôi (Ceriops tagal).

Thứ hai, nghiên cứu xác định được cấu trúc của các quần xã thực vật tiêu biểu:

• Quần xã Mắm trắng (Avicennia alba): Phân bố trên diện tích khoảng 20 ha bãi bồi bùn mềm lún 30-40 cm, mật độ đạt 31 cây Mắm trắng trong ô tiêu chuẩn, độ che phủ tán đạt 44,73% và tổng độ che phủ thảm thực vật đạt 45,66% (xếp mức độ 3).
• Quần xã Mắm biển (Avicennia marina) và Bần trắng (Sonneratia alba): Tái sinh tự nhiên trên diện tích 10 ha nền cát lún 10-15 cm, gồm 20 cây Mắm biển ưu thế với độ che phủ 20,39%, kết hợp Bần trắng 3,16% và Đước đôi 0,38%, tạo tổng độ che phủ quần xã đạt 25,9%.
• Quần xã Đước đôi, Quần xã Cóc trắng (Lumnitzera racemosa) xen Chà là (Phoenix paludosa), và quần xã thảm cỏ tiên phong trên các đầm tôm bỏ hoang.

Thứ ba, nồng độ mặn của nguồn nước duy trì ở mức rất cao, dao động từ 34‰ đến 36‰ tại tất cả các điểm đo như Bãi Nhái (35‰), Cầu Cỏ May (34‰), đầm tôm bỏ hoang (36‰) và rạch Cửa Lấp (36‰) trong cả mùa mưa lẫn mùa khô. Do độ mặn cao, loài Bần chua (Sonneratia caseolaris) hoàn toàn vắng bóng và Dừa nước (Nypa fruticans) chỉ còn lại vài cá thể còi cọc.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm thành phần loài tại Phường 12 thể hiện rõ khi so sánh với Rừng ngập mặn Cần Giờ (nơi có 33 loài chính thức thuộc 15 họ và 42 loài tham gia thuộc 24 họ). Nguyên nhân trực tiếp là do nồng độ mặn nước mặt quanh năm quá cao (34-36‰), vượt ngưỡng thích hợp cho các loài ưa nước lợ tái sinh tự nhiên. Bên cạnh đó, việc chia cắt sinh cảnh do đào đắp đầm tôm khiến nền đất bị hoang hóa, độ ẩm mùa khô giảm sâu trong 6 tháng ít mưa.

Dữ liệu lâm học của luận văn có thể được trình bày sinh động qua biểu đồ phân bố chiều cao cây từ 1 m đến 9 m, biểu đồ tần số đường kính thân đạt 7-12 cm ở loài Mắm trắng, và bảng phẫu diện rừng 5 tầng theo phương pháp vẽ tỷ lệ 1/200. Các kết quả này chứng minh rằng thảm thực vật ngập mặn ở Phường 12 đóng vai trò là đai rừng phòng hộ xung yếu, giúp giảm thiểu sóng gió và giữ đất bồi trước áp lực triều cường ven biển.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực địa, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm nhằm bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn tại địa phương:

• Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 104,61 ha rừng tự nhiên hiện hữu: Thiết lập mốc ranh giới bảo tồn, ngăn chặn triệt để hành vi phá rừng làm đầm tôm, duy trì độ che phủ tán cây trên 75% trong giai đoạn 2024 - 2026. Đơn vị chủ trì thực hiện là Ủy ban nhân dân thành phố Vũng Tàu phối hợp Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
• Phục hồi sinh thái thủy văn trên 200 ha đầm nuôi tôm bỏ hoang: Mở thông cống rãnh bờ bao để khơi thông dòng triều, hạ độ mặn tích tụ dưới 30‰; triển khai trồng dặm các loài cây tiên phong chịu mặn cao gồm Mắm trắng (Avicennia alba) và Bần trắng (Sonneratia alba) nhằm đạt tỷ lệ cây sống trên 80% giai đoạn 2025 - 2028 dưới sự chỉ đạo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Làm giàu rừng bằng các loài cây bản địa có giá trị cao: Trồng bổ sung Đước đôi (Rhizophora apiculata), Dà vôi (Ceriops tagal) và Cóc trắng (Lumnitzera racemosa) trên diện tích 50 ha đất bùn chặt ven rạch Cửa Lấp từ năm 2026 đến 2030, do Ban Quản lý rừng phòng hộ chủ trì phối hợp cùng các viện nghiên cứu lâm nghiệp.
• Chuyển đổi mô hình sinh kế sang lâm ngư kết hợp và du lịch sinh thái: Hỗ trợ 100% hộ dân ven rừng áp dụng mô hình nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng, tích hợp phát triển tuyến du lịch sinh thái cảnh quan Bãi Nhái từ nay đến năm 2027 do Sở Du lịch phối hợp chính quyền Phường 12 triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và lâm nghiệp: Cung cấp số liệu hiện trạng thảm thực vật và diện tích đất ngập mặn 1.655,41 ha phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất, phân định đai rừng phòng hộ xung yếu và bảo vệ đê điều thành phố Vũng Tàu.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Thực vật học, Sinh thái học: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác về cấu trúc quần xã, đặc tính hình thái thích nghi và thành phần 54 loài thực vật tại dải ven biển chịu độ mặn cao ở vùng Đông Nam Bộ.
• Sinh viên và học viên cao học ngành Sinh học, Khoa học Môi trường: Ứng dụng quy trình điều tra dã ngoại, phương pháp lập 6 ô tiêu chuẩn và kỹ thuật xử lý tiêu bản thực vật tẩm dung dịch 20 g HgCl2 phục vụ các kỳ thực tập thiên nhiên.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên và doanh nghiệp du lịch sinh thái: Tham khảo cấu trúc các quần xã Mắm và Bần để thiết kế các dự án trồng rừng ngập mặn bù đắp carbon và xây dựng tour du lịch trải nghiệm tại Bãi Nhái.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật ngập mặn tại Phường 12 có những đặc trưng phân loại nào đáng chú ý?

Nghiên cứu đã định loại được 54 loài thực vật có mạch thuộc 29 họ, gồm 16 loài cây ngập mặn chính thức và 38 loài tham gia. Điểm đặc trưng là sự nghèo nàn của họ Đước khi chỉ ghi nhận 2 loài là Đước đôi và Dà vôi do chịu ảnh hưởng từ lịch sử tàn phá rừng.

Vì sao các loài thực vật ưa nước lợ như Bần chua và Dừa nước hầu như vắng bóng tại đây?

Quan trắc thực tế cho thấy nồng độ mặn của nước mặt tại Phường 12 duy trì ở mức cao từ 34‰ đến 36‰ trong cả mùa mưa lẫn mùa khô. Nồng độ mặn này vượt quá ngưỡng sinh thái chịu đựng (10-15‰) của Bần chua, khiến loài này không thể tái sinh và Dừa nước chỉ còn vài cá thể còi cọc.

Phương pháp xác định độ che phủ và cấu trúc lâm học trong luận văn được thực hiện như thế nào?

Tác giả đã thiết lập 6 ô tiêu chuẩn kích thước 20 m x 40 m (800 m²) cho quần xã cây gỗ và 10 m x 10 m cho thảm cỏ. Các chỉ tiêu đo đếm gồm chiều cao cây, đường kính thân ngang ngực 1,3 m, đường kính tán và đánh giá độ che phủ theo 4 cấp độ của thang đo Braun-Blanquet.

Hoạt động đào đắp đầm nuôi tôm đã tác động tiêu cực như thế nào đến hệ sinh thái?

Việc chuyển đổi đầm tôm ồ ạt đã làm thu hẹp diện tích rừng tự nhiên từ hàng trăm hecta xuống còn 104,61 ha. Khi các đầm tôm bị bỏ hoang, nền đất bị trơ trọi, phèn hóa và mất khả năng tái sinh tự nhiên, làm gia tăng nguy cơ xói lở bờ rạch Cửa Lấp trước biên độ triều 2,9 - 3,4 m.

Những loài cây nào đóng vai trò tiên phong trong công tác phục hồi rừng ngập mặn tại địa phương?

Mắm trắng (Avicennia alba) và Mắm biển (Avicennia marina) là hai loài tiên phong quan trọng nhất. Nhờ hệ thống rễ thở mọc dày đặc và khả năng chịu mặn tới 36‰, hai loài này giúp cố định nền bùn lún 30-40 cm, chắn sóng và tạo lập sinh cảnh cho các loài khác phát triển.

Kết luận

• Luận văn đã xác định được 54 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 29 họ, phản ánh sự chiếm ưu thế của nhóm cây tham gia rừng ngập mặn (chiếm 70,4%).
• Diện tích rừng ngập mặn tự nhiên bị thu hẹp chỉ còn 104,61 ha trên tổng số 1.655,41 ha đất ngập mặn do áp lực phá rừng làm đầm nuôi tôm từ năm 1978.
• Độ mặn nước mặt cao từ 34‰ đến 36‰ quanh năm là nhân tố sinh thái giới hạn quyết định tính chất ưu thế của quần xã Mắm trắng và ức chế các loài ưa nước lợ.
• Nghiên cứu đã định lượng chi tiết cấu trúc lâm học qua 6 ô tiêu chuẩn với độ che phủ thảm thực vật dao động từ 25,9% đến 45,66%.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp phục hồi và bảo tồn khả thi với lộ trình thực hiện xuyên suốt giai đoạn 2024 - 2030.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là cung cấp bộ dữ liệu sinh thái học thực địa chuẩn xác và xây dựng bộ mẫu tiêu bản thực vật hoàn chỉnh, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho chiến lược khôi phục 200 ha rừng ngập mặn tại thành phố Vũng Tàu. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý cần bắt tay triển khai ngay các giải pháp phục hồi thảm thực vật ngập mặn để bảo vệ bền vững vùng duyên hải Đông Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TONG QUAN VỀ TINH HÌNH NGHIÊN CỨU RNM TREN THẾ GIỚI: Từ lâu các nhà khoa học đã quan tâm dến RNM vì nó có ý nghĩa to lớn về kinh tế và khoa học.Odum (1970) phát hiện tác dụng lớn của mùn bã loài Đước đỏ(Rhizophora mangle) trong chuỗi thức ăn vùng cửa sông ven biển Florida, đặc biệt đối với hải sản thì Hệ sinh thái RNM trở thành một đối tượng được nhiễu nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Vào cuối thập niên 70, một số nước đã trở thành những trung tâm quan trọng nghiên cứu RNM: Mỹ (Florida, Puerto,.), Senegal, Madagascar, Nam Phi, An Độ, Malayxia, Australia, New Zeyland,. mục tiêu nghiên cứu ở các nước khác nhau: Florida chủ yếu sinh thái thực vật, sinh lý, năng suất sinh học; Puerto Rico: môi trường và ô nhiễm; Senegal: thổ nhưỡng; Nam Phi: sinh thái và phân loại động vật.(Phan Nguyên Hồng, 1991)8] Vẻ lĩnh vực trồng và phục hồi RNM đã có nhiều tổ chức quốc tế tham gia như: Chương trình phát triển của Liên Hiệp Quốc (UNDP), chương trình môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hiệp Quốc (FAO), chương trình Nghiên cứu và quản lý hệ sinh thái RNM khu vực châu Á và Thái Bình Dương của UNDP/UNESCO (RAS/79/002) đã cung cấp tài chính cho những tổ chức chuyên môn của các nước để nghiên cứu quản lý RNM.

Chính phủ của các nước đã ban hành các chính sách về RNM, khuyến khích trồng lại rừng(Phạm Văn Ngọt, 2003)[24] Lĩnh vực được quan tâm nhiều nhất là phân loại thực vật, thảm thực vật và phân bố. Có hai công trình nổi tiếng là Mangrove vegetation của V.Chapman (1975)(30] và The botany of mangrove của P.Tomlinson (1986){34] đã nghiên cứu về giải phẫu, phân loại. phân bố, sinh thái các loài CNM trên thế giới (trích dẫn từ Phạm Văn Ngọt, 2003)[21]. Trong những năm cuối thế kỷ 20, nhiều nhà khoa học Nhật Bản đã tiến hành nghiên cứu xã hội học của một số thảm thực vật ngập mặn ở vùng dam lẩy than bùn thuộc đảo Irimote, Nhật Bản (Miyawaki, Suzuki và CS.

1982); sông Riko, Đông Kalimantan, Indonexia (Suzuki, Mochida,1982); Thái Lan (Suzuki va CS. Nghiên cứu về các nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển RNM có nhiều tác giả để cập đến.Chapman (1977) có 7 yếu tố sinh thái cơ bản ảnh hưởng đến sự phát triển RNM là: 1.Thể nền bùn, 3. Sự bảo vệ, 4. Có một số công trình nghiên cứu về lượng mưa, nhiệt độ ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển RNM: V.Saenger và cộng sự (1983), A.

Trong các nhân tố sinh thái thì độ mặn là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến tăng trưởng, tỉ lệ sống, phân bố các loài (Bowmann, 1917; Macnae, 1968; Sememuk, 1983).Ham (1931) cho rằng RNM tổn tại, phát triển ở nơi có độ mặn từ 10- 30°%o và tác giả đã chia thực vật ngập mặn thành hai nhóm: nhóm phát triển ở độ mặn 10-30Ÿ/„ và nhóm phát triển ở độ mặn 0-102/„; F.Blasco (1984) cho rằng kích thước cây và số loài giảm khi độ mặn của đất tăng cao từ 40-80°%oo, nơi có độ mặn quá thấp đưới 4 Ÿ⁄4o thì cũng không còn CNM mọc tự nhiên. Nhiều tác giả cho rằng đất là nhân tố chính giới hạn sự tăng trưởng và phân bố CNM (Gledhill, 1963; Giglioli và King, 1966; Clark và Hannonn, 1967; Aksornkoae và cộng sự, 1985) (trích dẫn từ Pham Văn Ngọt, 2003)(21]. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RNM Ở VIỆT NAM: Công trình nghiên cứu có hệ thống về RNM Việt Nam đẩu tiên là luận án Tiến sĩ của Vũ Văn Cương (1964), mô tả ti mỉ các quần xã nước mặn, nước lợ ở vùng sông Sài Gòn-Vũng Tàu và các yếu tố đất. Tác giả đã chia thực vật ở đây thành 2 nhóm: nhóm thực vật nước mặn và nhóm thực vật nước Ig, (Nguyễn Thị Kim Cúc, 2003) [7] Tiếp theo là luận án phó tiến sĩ sinh học P.

Tác phẩm “Rừng ngập nướcViệt Nam” của Nguyễn Văn Thôi và Lâm Binh Lợi (1972) đã trình bày tương đối đẩy đủ về tính chất lâm học của RNM và rừng Tràm ở Nam Bộ [8]. Sau ngày thống nhất đất nước việc nghiên cứu RNM đã được mở rộng: thực vật học, sinh lý, sinh thái, thảm thực vật, tài nguyên RNM, địa lý, địa chất, đất RNM, quản lý RNM. Song song các nghiên cứu là tổ chức các hội thảo quốc gia, khu vực và quốc tế về RNM. Tại các hội thảo đó, các nhà khoa học trong nước và quốc tế đã công bố và thảo luận về nhiều tông trình nghiên cứu thảm thực vật RNM của Việt Nam.

Lê Công Khanh (1986) mô tả các đặc điểm sinh học để phân biệt các chi, các ht cây có trong RNM. Tác giả đã xếp 57 loài CNM vào 4 nhóm dựa | vào tính chất ngập nước và độ mặn của nước: nhóm ngập trên đất bổi ngập mặn (độ mặn của nước từ 15-32'⁄) có 25 loài; nhóm sống trên đất bổi ít ngập nước có 11 loài; nhóm sống trên đất bổi thường ngập nước lợ(độ mặn 0,5-159/q}có 9 loài; và nhóm sống trên đất bởi ít ngập nước Ig có 12 loài[21] Phùng Trung Ngân và Châu Quang Hiển (1987)(20] đã để cập đến 7 kiểu thảm thực vật ngập mặn ở Việt Nam: rừng Mắm hoặc Ban đơn thuần, rừng Đước đơn thuần, rừng Dừa nước, rừng hỗn hợp vùng triểu trung bình, rừng Vet-Gia vùng đất cao, rừng Cha là-Ráng đại và trang thoái hoá. Trong luận án Tiến sĩ khoa học “ Sinh thái thảm thực vật RNM Việt Nam” của Phan Nguyên Hồng (1991)[8] đã dé cập đến các vấn để phân bố, sinh thái, sinh lý, sinh khối,. RNM Việt Nam.

Trong đó tác giả đã đánh giá các nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến phân bố, sinh trưởng RNM bao gồm: khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, ánh sáng, mây, gió) và phân tích kỹ 2 nhân tố quan trọng là thuỷ triểu và độ mặn. Viên Ngọc Nam (1997) đã nghiên cứu về thành phan loài và thảm thực vật ở huyện Nhà Bè và Cần Giờ thành phố Hồ Chí Minh [18]. Nguyễn Thị Kim Cúc (2002) [7] nghiên cứu mối quan hệ trong quần xã cây ngập mặn ở xã Thuy Trường, huyện Thái Thuy, tỉnh Thái Bình. Trong các năm 1995,1997 và 1999 Dự án của Ngân hàng phát triển châu A (ADB) đã nghiên cứu về môi trường vùng Vũng Tàu -Côn Đảo-Cần Giờ và xây dựng các dự án ưu tiên dau tư bảo vệ môi trường ven biển nói chung.

Ở tỉnh BR-VT, từ năm 1992 đến nay đã có một số công trình nghiên cứu cơ bản liên quan đến Hệ sinh thái RNM. Hầu hết các công trình này chủ yếu nêu lên một cách khái quát một số yếu tố sinh thái riêng biệt của hệ sinh thái RNM mà chưa đi sâu nghiên cứu tiểm năng sinh thái và biện pháp sử dụng bén vững hệ sinh thái RNM của tỉnh BR-VT. Chẳng hạn công trình nghiên cứu của các tát giả Trương Đình Hiển (1992-1995), Phùng Đức Vinh (1996-1997) đã nghiên cứu về khí tượng, thuỷ hải văn và động lực xói lở bờ biển trong đó bao gồm cả vùng bờ biển có RNM. Một số công trình nghiên cứu của Đoàn Cảnh và cộng sự (1994-1997)[5], Lê Trình (1990-1998) [26] và Nguyễn Đức Huỳnh(1997-1998) có để cập đến một số các yếu tố sinh thái và ảnh hưởng của chất thải ô nhiễm „.liên quan đến hệ sinh thái RNM tỉnh BR-VT.(tưích dẫn từ Vũ Nguyên Tự, 2001)29] Tháng 4/1997 báo cáo khoa học “Khảo sát hiện trạng môi trường sinh học phục vụ quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh BR-VT" [5], lần đầu tiên có được cái nhìn đẩy đủ về môi trường sinh học đặc biệt là tính đa dạng về các khu hệ sinh học.

Trong đó có để cập đến hiện trạng khu hệ thực vật và thẩm thực vật của toàn tỉnh đã được mô tả về thành phần loài,cấu trúc các loại thảm thực vật với hàng chục loại quan xã phản ánh điều kiện 10 sinh thái đã bị biến đổi sâu sắc và với tốc độ nhanh dưới các tác động của các yếu tố nay sinh trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh. Năm 2001, Vũ Nguyên Tự với để tài “Nghiên cứu tiểm năng và sử dụng bén vững hệ sinh thái RNM Xuyên Mộc-Long Đất , tỉnh BR-VT” [29] Năm 2002, Phân viện điều tra quy hoạch rừng H đã xây dựng “Dự án đầu tư xây dựng rừng phòng hộ tỉnh BR-VT" (giai đoạn 2002-2010) [23], trong đó có để ra các giải pháp bảo vệ và phục hồi rừng phòng hộ nói chung và RNM nói riêng của toàn tỉnh. Nhìn chung có rất ít công trình nghiên cứu tập trung vào hệ sinh thái RNM của một địa phương mà phần lớn có cái nhìn khái quát chung về các khu hệ sinh thái của toàn tỉnh. Chính vì vậy hiện trạng thảm thực vật ngập mặn nói riêng và hệ sinh thái RNM nói chung ở thành phố Vũng Tàu chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào làm cơ sở cho việc đánh giá tiểm năng và sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên ở đó.

` CHƯƠNG 2: DJA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Địa điểm nghiên cứu Địa điểm nghiên cứu thuộc phường 12, thành phố Vũng Tàu (theo bản 46 hình 1. Phường 12 có tổng diện tích tự nhiên là 3.741 ha, trong đó diện tích đất ngập mặn là 1655.41 ha và diện tích có RNM hiện nay là 104. Vũng Tàu là tên gọi | mõm đất nhô ra biển ở phía Đông Nam Việt Nam, cách TP.HCM 125km và thuộc Tỉnh BR-VT.

Đặc điểm tự nhiên vùng nghiên cứu 2. Vị trí địa lý: Phường 12 có vi trí dia lý: từ 11241 đến 11°98 vĩ độ Bắc và từ 7°19 đến 7°82 kinh độ Đông. - _ Phía Bắc giáp rach Cửa Lap và xã An Ngãi, huyện Long Đất. - _ Phía Nam giáp Phường 11, TP.

: Phía Đông giáp xã Phước Tĩnh, huyện Long Đất và biển Đông. - Phía Tây giáp xã Long Sơn,TP. 12 Vi trí đu te 11° 4) đếc 11 98 vị độ Đức và sử 7' I9 đến 7° #2 kinh độ Đông Tuyếc nghiês cứu ngoài thuc đụ. Hình 1: Bản đổ Phường 12, thành phố Vũng Tàu 13 2.

Khí hậu: Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũng như khu vực nghiên cứu nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo có nền nhiệt cao đều quanh năm, ít gió bão, không có mùa đông lạnh và chịu ảnh hưởng của khí hậu đại dương. + Nhđôiệ t không khí: Nhiệt độ trung bình năm: 25,8°C. Nhiệt độ tháng thấp nhất: tháng 1 Số tháng trên 25°C: 9 tháng (từ tháng 3 đến tháng 9) - _ Biên độ nhiệt năm: 3,4°C.