Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ Trong Hội Thoại

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp ngữ văn khoảng im lặng trong hội thoại khảo sát trên cứ liệu tiếng việt, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp cụ thể cho

• Tác giả: Trịnh Thị Trang
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Trần Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ Trong Hội Thoại
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN MỘT: DẪN NHẬP
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI - MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 1.2. PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU
• 1.3. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. BỐ CỤC KHÓA LUẬN
• 2. PHẦN HAI: NỘI DUNG CHÍNH
• 2. PHẦN HAI NỘI DUNG CHÍNH
• 2. Chương I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 2.1. Lý thuyết hành động ngôn ngữ
• 2.2. Lý thuyết hội thoại
• 2.3. Vai trò, ý nghĩa của khoảng im lặng trong hội thoại
• 2.4. Nhận diện hành động im lặng trong hội thoại
• 3. Chương II: CHỨC NĂNG CỦA KHOẢNG IM LẶNG TRONG HỘI THOẠI
• 3.1. Chức năng đánh dấu trong hội thoại
• 3.2. Chức năng biểu đạt cảm xúc, thái độ của các đối tác hội thoại
• 3.3. Chức năng thể hiện tính lịch sự trong hội thoại
• 3.4. Chức năng cân bằng trạng thái của tiến trình hội thoại
• 3. PHẦN BA: KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ Trong Hội Thoại

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong hội thoại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp mà còn khám phá những khía cạnh sâu sắc của ngôn ngữ. Hành động ngôn ngữ được định nghĩa là những hành động mà con người thực hiện thông qua ngôn từ trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Việc nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ vai trò của ngôn ngữ trong việc truyền tải thông điệp và cảm xúc.

1.1. Định Nghĩa Hành Động Ngôn Ngữ

Hành động ngôn ngữ là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, được hiểu là những hành động mà người nói thực hiện thông qua ngôn từ. Theo J.Searle, hành động ngôn ngữ không chỉ đơn thuần là thông báo mà còn là một hành động có mục đích.

1.2. Vai Trò Của Hành Động Ngôn Ngữ Trong Giao Tiếp

Hành động ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ giữa các đối tác giao tiếp. Nó giúp thể hiện ý định, cảm xúc và thái độ của người nói, từ đó tạo ra sự hiểu biết lẫn nhau.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ

Mặc dù nghiên cứu hành động ngôn ngữ đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Một trong những vấn đề lớn là việc xác định và phân loại các hành động ngôn ngữ trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn để có cái nhìn toàn diện hơn.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Phân Loại Hành Động Ngôn Ngữ

Việc phân loại hành động ngôn ngữ gặp khó khăn do sự đa dạng và phức tạp của ngữ cảnh giao tiếp. Mỗi tình huống có thể tạo ra những hành động ngôn ngữ khác nhau, điều này làm cho việc phân loại trở nên khó khăn.

2.2. Thách Thức Trong Việc Nghiên Cứu Khoảng Im Lặng

Khoảng im lặng trong hội thoại thường bị bỏ qua trong nghiên cứu hành động ngôn ngữ. Tuy nhiên, nó lại chứa đựng nhiều thông điệp và ý nghĩa sâu sắc, cần được nghiên cứu một cách hệ thống hơn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ Trong Hội Thoại

Để nghiên cứu hành động ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này giúp phân tích và hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Tổng Hợp

Phân tích tổng hợp giúp kết hợp nhiều lý thuyết khác nhau để hiểu rõ hơn về hành động ngôn ngữ. Phương pháp này cho phép các nhà nghiên cứu xem xét hành động ngôn ngữ từ nhiều góc độ khác nhau.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

Phương pháp so sánh đối chiếu giúp xác định sự khác biệt và tương đồng giữa các hành động ngôn ngữ trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này giúp làm rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của hành động ngôn ngữ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Những hiểu biết từ nghiên cứu này có thể được áp dụng trong giáo dục, truyền thông và các lĩnh vực khác.

4.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục

Hiểu biết về hành động ngôn ngữ có thể giúp giáo viên cải thiện phương pháp giảng dạy, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp trong lớp học.

4.2. Ứng Dụng Trong Truyền Thông

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ giúp các nhà báo và nhà truyền thông hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp hiệu quả, từ đó tạo ra những thông điệp có sức ảnh hưởng lớn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ Trong Hội Thoại

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong hội thoại là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những hiểu biết từ nghiên cứu này không chỉ giúp làm sáng tỏ các khía cạnh của ngôn ngữ mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Hành Động Ngôn Ngữ

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, đặc biệt là trong bối cảnh giao tiếp ngày càng đa dạng và phức tạp.

5.2. Những Hướng Nghiên Cứu Mới

Các nhà nghiên cứu có thể khám phá thêm về vai trò của hành động ngôn ngữ trong các nền văn hóa khác nhau, từ đó làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trước sự ra đời và phát triển của Ngữ dụng học, các khuynh hướng nghiên cứu ngôn ngữ học truyền thống thường chỉ tập trung vào cấu trúc nội tại của hệ thống ngôn ngữ, đối lập triệt để giữa ngôn ngữ (langue) và lời nói (parole), đồng thời giữ định kiến về sự độc tôn của kênh âm thanh trong giao tiếp. Việc xem xét hành động ngôn ngữ như một thực thể trừu tượng thuần túy âm học đã bỏ qua vai trò của các phương thức giao tiếp phi lời. Ngữ dụng học xuất hiện với mục tiêu nghiên cứu ngôn ngữ như một thực thể xã hội vận hành trong hoạt động giao tiếp cụ thể, đặt các hiện tượng ngôn từ gắn liền với ngữ cảnh tương tác.

Trong thực tế giao tiếp, bên cạnh các phương tiện bằng lời và cử chỉ điệu bộ, hiện tượng "khoảng im lặng" xuất hiện phổ biến trong các cuộc hội thoại đời thường cũng như trong văn bản nghệ thuật. Khoảng im lặng là một bộ phận của ngôn ngữ không lời mang tính phức điệu, tiềm ẩn nhiều thông điệp hàm ẩn nhưng chưa được khảo sát có hệ thống trên cứ liệu tiếng Việt. Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Ngôn ngữ học của tác giả Trịnh Thị Trang (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, khóa 2001 - 2005, do Tiến sĩ Trần Hoàng hướng dẫn) tập trung giải quyết vấn đề này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể nhằm làm sáng tỏ:

1. Vị trí, hình thái, vai trò và ý nghĩa của "khoảng im lặng" trong hội thoại tiếng Việt.
2. Những thông điệp hàm ẩn của "khoảng im lặng" trong các tình huống giao tiếp cụ thể trên cứ liệu Việt ngữ.
3. Tác dụng của "khoảng im lặng" đối với sự vận động và phát triển của tiến trình hội thoại.

Nhiệm vụ nghiên cứu tương ứng bao gồm: hệ thống hóa các tiền đề lý thuyết về hành động ngôn ngữ và hội thoại học; nhận diện các hình thái biểu hiện của im lặng; phân tích các chức năng ngữ dụng cụ thể của khoảng im lặng trong tương tác hội thoại.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hiện tượng khoảng im lặng với tư cách là một hành vi ngôn ngữ và chiến thuật hội thoại. Về phạm vi nghiên cứu, khóa luận tập trung khảo sát khoảng im lặng trong cấu trúc song thoại (hình thức hội thoại cơ bản nhất giữa hai đối tác). Nguồn ngữ liệu nghiên cứu được thu thập từ hai mảng chính: các cuộc hội thoại sinh hoạt giao tiếp hàng ngày và các cuộc thoại trong các tác phẩm văn bản nghệ thuật (kịch, tiểu thuyết, truyện ngắn của văn học hiện đại Việt Nam như tác phẩm của Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu...).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập một khung lý thuyết đa diện thuộc phân ngành Ngữ dụng học, kết hợp giữa lý thuyết hành động ngôn từ, phân tích hội thoại và các kết quả nghiên cứu trước đó về giao tiếp phi ngôn ngữ:

• Thuyết hành động ngôn từ (Speech Act Theory): Kế thừa các quan điểm nền tảng của J. Austin (1962), J. Searle (1969) và sự phát triển của Đỗ Hữu Châu (1998, 2001). Ngôn ngữ không chỉ dùng để miêu tả hay thông báo mà nói năng chính là hành động. Hệ thống hành vi được phân xuất thành: hành động tạo lời (locutionary act), hành động tại lời (illocutionary act) và hành động mượn lời (perlocutionary act). Đi kèm với đó là lý thuyết về hiệu lực tại lời, phân loại hành động tại lời trực tiếp và gián tiếp; cơ chế cấu tạo của động từ ngôn hành (performative verbs) cùng phát ngôn ngôn hành tường minh và hàm ẩn (primary performatives).
• Lý thuyết hội thoại (Conversation Analysis): Xem xét hội thoại là hoạt động giao tiếp tương tác hai chiều có sự luân phiên lượt lời. Khung lý thuyết bao quát các yếu tố cấu thành cuộc thoại (không gian, thời gian, số lượng đối tác, quan hệ tương tác, mục đích giao tiếp); cấu trúc hội thoại gồm các cấp độ (lượt lời, cặp thoại/cặp kế cận, đoạn thoại) và tiến trình vận động (mở thoại, thân thoại, kết thoại).
• Các nguyên lý hội thoại:
  1. Nguyên lý luân phiên lượt lời (theo Đỗ Hữu Châu): quy tắc điều phối vai nói, duy trì sự cân bằng, nhận biết điểm kết thúc lượt lời và xử lý hiện tượng gối lời.
  2. Nguyên lý cộng tác hội thoại của H.P. Grice với bốn phương châm: Lượng (Quantity), Chất (Quality), Quan hệ (Relation), Cách thức (Manner), cùng cơ chế tạo hàm ngôn khi các phương châm này bị vi phạm có chủ ý.
  3. Nguyên lý lịch sự trong việc bảo vệ và tôn trọng thể diện của các đối tác giao tiếp.
• Tiền đề nghiên cứu về giao tiếp phi lời và hành động im lặng:
  • Nghiên cứu thống kê về kênh giao tiếp phi lời: Dẫn số liệu từ Albert Mehrabian (trao đổi thông tin qua lời nói chỉ chiếm 7%, âm thanh giọng điệu chiếm 38%, phương tiện phi lời chiếm 55%) và Ray Birdwhistell (trung bình một người nói bằng lời từ 10 đến 11 phút mỗi ngày, mỗi câu phát ra trung bình không quá 2,5 giây; giao tiếp bằng lời chiếm dưới 35%, giao tiếp không lời chiếm trên 65%).
  • Nghiên cứu quốc tế về im lặng: Olga Galatanu (1986) với bài viết "Les Valeurs illocutionnaires de 'L'acte Se taire'"; Rodica Mihaila (1977) với "Le Silence en tant qu'acte de langage"; George Yule (1996) trong tác phẩm Dụng học bàn về "quãng im lặng gán được" (attributable silence) và nguy cơ tạo ấn tượng không tham gia hội thoại (non-participation).
  • Nghiên cứu tại Việt Nam: Nguyễn Đức Dân (1998) khẳng định im lặng là hành vi ngôn ngữ, một chiến thuật giao tiếp có khả năng tạo thành một lượt lời độc lập; Nguyễn Dương (1996, 2000) với khóa luận và bài báo về sự im lặng trong chiến lược giao tiếp, giúp người nói không phải chịu trách nhiệm tường minh nhưng vẫn cân bằng được tương tác; các tài liệu của Nguyễn Thiện Giáp (2000), Thục Khánh (1990), Đỗ Thanh (1996), Phí Tuyết Hinh (1996).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai gồm ba phương pháp chủ đạo:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Gồm phân tích tổng hợp các tiên đề lý thuyết ngôn ngữ học và phân tích "ngữ cảnh động" (khảo sát mối quan hệ liên cá nhân, diễn biến phát ngôn đi trước và đi sau để xác định nguyên nhân, động cơ và hiệu lực ngữ dụng của sự im lặng).
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh giá trị biểu đạt của hành vi im lặng với các phát ngôn tường minh tương đương, hoặc so sánh hiệu quả giao tiếp của khoảng im lặng qua các ngữ cảnh khác nhau.
• Phương pháp miêu tả ngữ dụng học: Trình bày, phân tích và miêu tả chi tiết giá trị của các khoảng im lặng gắn liền với ngữ liệu thực tế trong văn học nghệ thuật và đời sống.

Nguồn dữ liệu của công trình bao gồm danh mục 28 tài liệu tham khảo chuyên ngành và bảng tra cứu nguồn ngữ liệu văn học nghệ thuật cùng ngữ liệu giao tiếp thực tế. Quy cách trích dẫn ngữ liệu được mã hóa khoa học theo cấu trúc (Tên tác giả / Số thứ tự nguồn; Số trang/).

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Những vấn đề chung

Nội dung Chương I tập trung xây dựng cơ sở lý luận vững chắc, bao gồm bốn phân mục lớn:

1. Lý thuyết hành động ngôn ngữ: Trình bày định nghĩa hành vi ngôn từ là hành vi sử dụng ngôn ngữ hướng tới hiệu quả giao tiếp cụ thể. Tác giả phân tích đặc điểm trừu tượng của hành vi ngôn ngữ thể hiện qua hai dạng thức: tác động thuần túy ngôn ngữ và tác động tương đương một hành động vật chất. Phân loại ba hành vi của Austin (tạo lời, tại lời, mượn lời) được làm rõ; trong đó hành động tại lời được phân tách thành trực tiếp (nhận diện trên bề mặt từ ngữ, cú pháp) và gián tiếp (mượn một lực tại lời này để thực hiện một lực tại lời khác, ví dụ dùng câu hỏi để trách mắng, chào hỏi, từ biệt, khẳng định, cầu khiến).

Tiểu mục đi sâu khảo sát bản chất của động từ ngôn hành và phát ngôn ngôn hành. Động từ ngôn hành được phân biệt với động từ trần thuật qua khung điều kiện nghiệm đúng:

Nhóm điều kiện	Chi tiết tiêu chí theo tác giả
Điều kiện cần (Bản thân động từ)	1. Phải là động từ biểu thị hành động (loại trừ động từ trạng thái, cảm nghĩ, tình thái). 2. Phải được thực hiện thông qua ngôn ngữ (bằng cách nói ra). 3. Khi phát ngôn xong thì hành động do nó biểu thị cũng được thực hiện xong.
Điều kiện đủ (Mối quan hệ cú pháp - ngữ cảnh)	1. Chủ ngữ ở ngôi thứ nhất, bổ ngữ ở ngôi thứ hai. 2. Phải nằm trong mệnh đề chính của câu. 3. Không kết hợp với từ phủ định hoặc phụ từ tình thái làm triệt tiêu hành động. 4. Được thực hiện ngay tại thời điểm phát ngôn hiện tại.

Dựa trên cấu trúc đó, tác giả phân chia phát ngôn ngôn hành thành hai loại: tường minh (chứa động từ ngôn hành đạt chuẩn) và hàm ẩn (không chứa động từ ngôn hành nhưng mang hiệu lực tại lời tương đương nhờ ngữ cảnh, ngữ điệu, kết cấu chuyên dụng).

2. Lý thuyết hội thoại: Định nghĩa bản chất tương tác đa chiều của hội thoại, phân chia quy mô thành song thoại, tam thoại và đa thoại. Tác giả phân tích các yếu tố cấu thành hội thoại (không gian, thời gian, vai giao tiếp, vị thế bình đẳng hay bất bình đẳng, mục đích tương tác). Về cấu trúc, hội thoại được mô tả qua đơn vị lượt lời, cặp kế cận, đoạn thoại và mô hình ba giai đoạn: mở thoại, thân thoại, kết thoại. Cấu trúc tam thoại được đưa ra so sánh với song thoại nhằm chỉ rõ trách nhiệm hồi đáp giảm dần và cơ chế "đỡ lời" của người thứ ba. Tác giả phân tích chi tiết nguyên lý luân phiên lượt lời và nguyên lý cộng tác của Grice kèm các phương châm Lượng, Chất, Quan hệ, Cách thức và cơ chế phát sinh hàm ngôn khi có sự vi phạm phương châm.

3. Vai trò, ý nghĩa của khoảng im lặng trong hội thoại: Khẳng định sự im lặng trong giao tiếp không phải là trạng thái hư vô hay sự gián đoạn cơ học của âm thanh, mà là một hành động ngôn ngữ có chủ đích, một bản thông điệp độc đáo mang tải nghĩa hàm ẩn mà lời nói trực tiếp đôi khi không thể hiện được.

4. Nhận diện hành động im lặng trong hội thoại: Phân tích các tiêu chí xác định vị trí xuất hiện của khoảng im lặng trong chuỗi tương tác (nằm giữa các lượt lời, sau lời mở thoại hoặc tại điểm kết thúc thoại) và hình thái tồn tại của nó trong mối liên hệ với các phương tiện phi ngôn ngữ đi kèm.

Chương II: Chức năng của khoảng im lặng trong hội thoại

Chương II là phần trọng tâm ứng dụng miêu tả ngữ dụng, luận giải bốn chức năng cơ bản của khoảng im lặng trên các cứ liệu hội thoại:

1. Chức năng đánh dấu trong hội thoại:

   • Dấu hiệu kết thúc một lượt lời hay một cuộc thoại: Khoảng im lặng sau một phát ngôn thông báo rằng người nói đã hoàn thành phần đóng góp của mình và chuyển giao lượt lời cho đối tác, hoặc báo hiệu cuộc thoại đã đi đến hồi kết thúc khi các bên không còn nhu cầu duy trì chủ đề.
   • Dấu hiệu chuyển hướng cuộc thoại: Im lặng được sử dụng như một ranh giới ngắt quãng có chủ ý, giúp người tham gia chuyển dịch từ đề tài hiện tại sang một chủ đề mới hoặc báo hiệu sự bế tắc của hướng tiếp cận cũ.

2. Chức năng biểu đạt cảm xúc, thái độ của các đối tác hội thoại:

   • Biểu đạt cảm xúc: Khoảng im lặng phản ánh những trạng thái tâm lý mãnh liệt như sự bàng hoàng, đau đớn, uất nghẹn, bối rối, e thẹn hoặc bất an mà phương tiện âm thanh không thể diễn tả trọn vẹn.
   • Biểu đạt thái độ: Im lặng thể hiện sự phản kháng ngầm, sự bất đồng chính kiến, sự khinh bỉ, sự thờ ơ hoặc ngược lại là sự ngầm thuận, phục tùng, nhượng bộ trước vị thế của đối tác giao tiếp.

3. Chức năng thể hiện tính lịch sự trong hội thoại:

   • Tác động đến thể diện của các đối tác: Im lặng giúp bảo toàn thể diện tích cực hoặc tiêu cực cho người nói và người nghe trong những tình huống giao tiếp nhạy cảm.
   • Sự tuân thủ các giác độ lịch sự: Thay vì đưa ra lời bác bỏ hay từ chối trực diện gây tổn thương thể diện của đối phương, người tham gia giao tiếp sử dụng khoảng im lặng như một chiến thuật trì hoãn, làm giảm mức độ xung đột ngôn từ, tránh vi phạm các quy tắc nghi thức xã hội.

4. Chức năng cân bằng trạng thái của tiến trình hội thoại:

   • Sự vận động của trạng thái hội thoại: Quá trình hội thoại luôn dao động giữa các trạng thái căng thẳng, dồn dập và chùng xuống.
   • Cân bằng trạng thái: Im lặng đóng vai trò như chiếc van điều tiết, giải tỏa áp lực đối đầu khi cuộc thoại rơi vào xung đột gay gắt, giúp các bên có thời gian tái lập tâm lý ổn định để tiếp tục tương tác.
   • Kích thích sự phát triển của tiến trình hội thoại: Bằng cách tạo ra "khoảng trống chờ đợi", im lặng thúc ép đối phương phải tự điều chỉnh phát ngôn, bổ sung thông tin hoặc bộc lộ những uẩn khúc còn che đậy, từ đó thúc đẩy cuộc thoại phát triển theo chiều hướng mới.

Kết quả và đóng góp

Công trình đạt được những kết quả cụ thể dựa trên việc phân tích ngữ liệu văn bản:

• Xác lập cơ sở xác đáng chứng minh khoảng im lặng là một hành vi ngôn ngữ độc lập, có khả năng đảm nhận chức năng của một lượt lời trọn vẹn trong cấu trúc hội thoại tiếng Việt, bác bỏ quan niệm truyền thống xem im lặng là sự vắng mặt đơn thuần của lời nói.
• Hệ thống hóa bộ tiêu chí phân biệt động từ ngôn hành và phát ngôn ngôn hành dựa trên bốn điều kiện cần và bốn điều kiện đủ, làm rõ cơ chế phát ngôn ngôn hành hàm ẩn trong tiếng Việt.
• Phân tích chi tiết và phân loại bốn nhóm chức năng ngữ dụng cốt lõi của khoảng im lặng: chức năng đánh dấu cấu trúc, chức năng biểu đạt cảm xúc - thái độ, chức năng thể hiện tính lịch sự bảo vệ thể diện, và chức năng điều tiết, cân bằng tiến trình hội thoại.

Về mặt giải pháp và kiến nghị nghiên cứu, tác giả đề xuất:

• Cần mở rộng góc độ nghiên cứu ngôn ngữ học theo hướng tiếp cận phức điệu, đa kênh, không cô lập kênh âm thanh khỏi các phương tiện phi ngôn ngữ.
• Đưa các phát hiện về ngữ cảnh động và hành vi im lặng vào việc giảng dạy, phân tích diễn ngôn tác phẩm văn học trong nhà trường phổ thông và đại học nhằm giúp người học giải mã các tầng nghĩa hàm ẩn trong lời thoại nhân vật.

Về đóng góp học thuật, khóa luận kế thừa có chọn lọc các luận điểm của George Yule, Olga Galatanu, Rodica Mihaila, Nguyễn Đức Dân và Nguyễn Dương để lần đầu tiên miêu tả một cách có hệ thống, chi tiết hiện tượng khoảng im lặng trên cứ liệu tiếng Việt thông qua cả hai bình diện lý thuyết hành vi ngôn từ và phân tích tương tác hội thoại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định các giới hạn thực hiện dựa trên phạm vi nghiên cứu:

• Đề tài chủ yếu giới hạn dung lượng khảo sát trên mô hình song thoại giữa hai đối tác. Các cấu trúc tương tác phức tạp hơn như tam thoại và đa thoại chỉ mới dừng lại ở mức độ so sánh, đối chiếu ban đầu mà chưa được phân tích sâu sắc về cơ chế vận hành của khoảng im lặng.
• Ngữ liệu phân tích dựa phần lớn vào các văn bản nghệ thuật (kịch, truyện ngắn, tiểu thuyết) vốn đã qua sự gia công, gọt giũa thẩm mỹ của nhà văn, do đó tỷ lệ phản ánh tính tự nhiên, ngẫu phát của các cuộc thoại đời thường chưa thật sự tuyệt đối.

Hướng mở nghiên cứu tiếp theo được văn bản chỉ ra là:

• Mở rộng phạm vi khảo sát hiện tượng im lặng sang các loại hình hội thoại đa thoại, các cuộc họp, phỏng vấn truyền hình, tranh luận nghị trường.
• Đi sâu nghiên cứu sự phối hợp đa phương thức giữa khoảng im lặng với hệ thống cử chỉ, ánh mắt, nét mặt và ngữ điệu trong hội thoại trực tiếp.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học và Lý luận ngôn ngữ đang nghiên cứu về Ngữ dụng học, Lý thuyết hành động ngôn từ và Hội thoại học.
• Sinh viên và giảng viên ngành Sư phạm Ngữ văn, người nghiên cứu văn học có nhu cầu khai thác công cụ phân tích ngôn ngữ học để giải mã chiều sâu tâm lý nhân vật và nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm kịch, văn xuôi hiện đại.
• Những người nghiên cứu kỹ năng giao tiếp ứng dụng, truyền thông và tâm lý học xã hội quan tâm đến chiến lược giao tiếp phi ngôn ngữ.

Các phần có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm: bảng tổng hợp điều kiện nhận diện động từ ngôn hành tại Chương I; khung lý thuyết phân tích cấu trúc hội thoại và cơ chế vi phạm phương châm Grice; hệ thống ngữ liệu văn học được phân tích tường minh về bốn chức năng của khoảng im lặng tại Chương II.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận tiếp cận hiện tượng im lặng theo phân ngành nào của Ngôn ngữ học?
Khóa luận tiếp cận hiện tượng khoảng im lặng hoàn toàn dưới góc độ Ngữ dụng học (Pragmatics), đặt trong mối liên hệ trực tiếp với Thuyết hành động ngôn từ (Speech Acts) và Lý thuyết hội thoại (Conversation Analysis), coi im lặng là một hành vi ngôn ngữ có hiệu lực ngữ dụng.

Tác giả đưa ra những điều kiện cần nào để xác định một động từ ngôn hành?
Theo Chương I của khóa luận, một động từ ngôn hành cần thỏa mãn ba điều kiện cần nội tại: (1) Phải là động từ biểu thị hành động (không phải động từ trạng thái hay tình thái); (2) Phải được thực hiện thông qua ngôn ngữ (bằng cách nói ra); (3) Khi phát ngôn xong thì hành động do động từ đó biểu thị cũng được hoàn thành.

Theo khóa luận, George Yule và Nguyễn Đức Dân nhận định như thế nào về sự im lặng?
George Yule đưa ra khái niệm "quãng im lặng gán được" (attributable silence) và cho rằng im lặng thông báo người nói chưa sẵn sàng đưa ra câu trả lời được ưa chuộng, có nguy cơ gây ấn tượng không chịu tham gia hội thoại (non-participation). Trong khi đó, Nguyễn Đức Dân khẳng định im lặng là một hành vi ngôn ngữ, một chiến thuật giao tiếp có thể biểu hiện sự phản đối hoặc đồng tình và tự thân nó tạo thành một lượt lời.

Chương II của khóa luận chia chức năng của khoảng im lặng thành mấy nhóm chính?
Chương II phân chia chức năng của khoảng im lặng thành bốn nhóm chính: (1) Chức năng đánh dấu (kết thúc lượt lời/cuộc thoại, chuyển hướng cuộc thoại); (2) Chức năng biểu đạt cảm xúc, thái độ; (3) Chức năng thể hiện tính lịch sự (bảo vệ thể diện); (4) Chức năng cân bằng trạng thái và kích thích tiến trình hội thoại phát triển.

Quy cách trích dẫn ngữ liệu trong công trình được quy ước như thế nào?
Quy ước trích dẫn xuất xứ nguồn ngữ liệu của khóa luận được đặt trong dấu ngoặc đơn và hai đường gạch xiên theo cú pháp chuẩn: (tên tác giả / số thứ tự của nguồn ngữ liệu trong danh mục nguồn ngữ liệu; số trang/), ví dụ minh họa trong văn bản là (Nguyễn Minh Châu / 7; 762/).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Trịnh Thị Trang là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc phân ngành Ngữ dụng học, giải quyết một cách toàn diện vấn đề "khoảng im lặng trong hội thoại" dựa trên cứ liệu tiếng Việt. Tác giả đã kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hành vi ngôn từ của Austin - Searle và lý thuyết hội thoại của Grice để chứng minh im lặng là một hành động ngôn ngữ có chủ đích mang tính đa chức năng. Bằng phương pháp miêu tả ngữ cảnh động trên ngữ liệu văn học và đời sống, công trình đã làm rõ bốn chức năng ngữ dụng cốt lõi của im lặng, đóng góp một góc nhìn học thuật có hệ thống vào bức tranh nghiên cứu giao tiếp phi ngôn ngữ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. LÝ THUYẾT HANH ĐỘNG NGÔN NGỮ I. Định nghĩa “hành động ngôn ngữ ” (Speech act) Hành động ngôn ngữ là đối tượng nghiên cứu quan trọng của Ngữ dung học. Đến những năm 60 của thế kỷ XX, J.Searle (1969) đã để xuất “lý thuyết hành động ngôn từ”.

Các ông tin rằng ngôn ngữ không chỉ được dùng để “thông báo hoặc miêu tả cái gì đó ” mà nó còn được dùng để “lam một cdi gì dé”, để thể hiện hành động. Trong các hoạt động của con người, "nói” cũng là một hành động. Khi “nói” con người đồng thời thực hiện một hành động, hành động đó gọi là hành động ngôn từ. Như vậy hành động ngôn từ là sự tác động bằng ngôn từ của người nói đến người nghe.

Người nói ở đây bằng hoạt động lời nói truyền đạt đến người nghe một thông điệp ngôn từ có nội dung thông báo nội dung hành động. Đồng thời với việc truyền đạt thông điệp ngôn từ này, người nói đã thực hiện một hành động. Đơn cử một trường hợp cụ thể như “hành động chào ". Khi người nói thực hiện phát ngôn “Chào”, “Xin chào”.

thì đồng thời người đó cũng thực hiện hành động “chào” đối với người nghe. Hành động ngôn ngữ là hành động được thực hiện bằng ngôn từ. Hành động ngôn từ chính là ý định về mặt chức năng của một phát ngôn. Như vậy, hành động ngôn ngữ là hành động chuyển tải một thông điệp từ người nói đến người nghe thông qua phương tiện ngôn ngữ để gây nên hiệu quả về ngôn ngữ và hành động.

Đặc điểm của hành động ngôn từ a. Hành động ngôn từ mang tính chất trừu tượng cao. Đặc điểm này cia hành động ngôn ngữ được thé hiện ở hai dang thức: 10 Thứ nhất, hành động ngôn ngữ là sự tác động bằng ngôn từ. Đây chính là sự tác động mang tính chất thuần tuý ngôn ngữ tức là sự thông báo và tiếp nhận chi ở trong phạm vi ngôn từ như việc nói A chỉ là để thông báo A.

Thứ hai, hành động ngôn ngữ là “dạng thức đặc biệt”. Đó “la sự rác động tương đương với một hành động ”(9; 25). Theo cách này, hệ quả của tác động ngôn ngữ là hành động. Tức là, người nói tác động đến người nghe bằng lời nói nhưng người nghe có thể cảm nhân ở sự tác động lời nói ấy là sự tác động của một hành động thực su.

Chẳng hạn như hành động “mời” được thể hiện bằng những phát ngôn cu thể như “Mời bác vào nhà”; “Xin mời quí vị đứng lên”, “Em có vui lòng đi với tôi không". Sau khi thực hiện chuyển tải phát ngôn này đến người nghe, người nói đồng thời thực hiện hành động “mdi” đối với người đó. Hành động ngôn ngữ phụ thuộc vào ngữ cảnh, thói quen giao tiếp và quan hệ giữa chủ thể và đối thể giao tiếp. Việc xem xét một hành động ngôn ngữ mà không gắn với ngữ cảnh cụ thể là điểu không thể thực hiện được.

Hành động ngôn ngữ được nhận ra qua cung cách phát ngôn và cấu trúc phát ngôn. Các chủ thể trong giao tiếp sẽ dễ dàng nhận ra điểu đó vì trong tình huống giao tiếp nào, trong mối quan hệ giữa người nói và người nghe như thế nào thì dùng hành động nào, lời nói nào. Thí dụ như trong hai trường hợp sau: (1) Con coi băng học tiếng Anh đó chứ. (2) Con coi băng học tiếng Anh kia.

(Ví dụ của Nguyễn Đức Dân) (1) Được coi là hành động bác bỏ một kết luận rằng chủ thể (con) đã làm một việc P (coi băng) mà P được xem là không tốt. (2) Được coi là một hành động từ chối. Ở đây là từ chối một dé nghị. Từ chối theo cách đưa ra một để nghị khác (để nghị được coi băng học tiếng Anh).

Tóm lại, với tính chất trừu tượng hành động ngôn ngữ là một khái niệm không đơn giản. Hành động ngôn ngữ chỉ có thể được hiểu một cách thấu đáo qua việc gắn liền nó vào ngữ cảnh. Đây là thao tác tối cần thiết khi nghiên cứu hành động ngôn ngữ. Phân loại hành động ngôn từ Theo cách phân chia của J.Austin, hành vi ngôn ngữ (Speech act) được chia thành: - Hành động tạo lời - Hành động tại lời - Hành động mượn lời.

H đôn i ionnary act Khi có dự định tác động đến đối phương giao tiếp bằng lời nói, người phát ngôn sẽ tiến hành hành động sử dụng các yếu tố ngôn ngữ như : ngữ âm, từ ngữ, các kiểu kết hợp từ thành câu. để tạo ra một phát ngôn thích hợp về hình thức và nội dung. “Mdi hành vi tạo lời tạo ra một nội dung mệnh đề và do đó có ý nghĩa xác định" [28; 1 19]. Hành đề lời (Perllocuti.

Vé mặt hình thức, câu ngôn hành có thể thé hiện hành động này nhưng trong từng ngữ cảnh, với từng đối tượng tiếp nhận hành động ngôn ngữ khác nhau còn thể hiện những hành động khác. Sự thể hiện ngầm ẩn như vậy gọi là hành động mượn lời. Nói một cách rõ ràng, hành động mượn lời là hành động mượn các phương tiện ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, đúng hơn là mượn các phát ngôn để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ ở người nghe, người nhận hơn chính người nói (tức là người nói người nói sử dụng ngôn ngữ của mình dé tác động đến tư tưởng, tinh cảm, hành vi của người nghe, người nhận. Để hiểu hơn khái niệm này có thể phân tích ví dụ sau : Với một hành động thông báo “Tôi sẽ tham gia đoàn thanh tra vụ việc này”.

Đối với người bình thường thì đây chỉ là một thông báo bình thường. Nhưng người nói có thé đùng nó để gây ra những hành động mượn lời khác nhau: 12 - Người nói muốn gây tâm tý phấn khởi nơi người tốt và làm lo lắng những thế lực tiêu cực, tham nhũng nếu người nói thực sự là một cán bộ liêm khiết và có năng lực. - Ngược lại, lời nói trên có thể dùng để :rấn an những người đã sai phạt trong một vụ việc nếu họ và người nói cùng hội cùng thuyền. - Hoặc người nói dùng thông báo trên “tao ra sự khiếp sợ” nơi người nghe nhằm gợi ý cho những kẻ dính líu vào vụ việc phải “biết điểu” với ông ta.

Đây là hành động được thể hiên ngay trên bé mặt cấu trúc, hình thức của câu. Có thể xác định hành động này thông qua động từ ngôn hành hoặc những kết cấu, từ ngữ chuyên dùng thay thế cho động từ ngôn hành. Vị dụ : Xét các phát ngôn : (1) Cho tôi hỏi có anh Nam ở nhà không? + Hành động hỏi vì có dùng động từ ngôn hành “Adi”. (2) Có anh Nam ở nhà không? “ Hành động hỏi vì có dùng cặp từ để hỏi "có .không?") Như vậy “hành động tại lời là hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng.

Hiệu quà của chúng là hiệu quả thuộc ngôn ng, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tương ứng với chúng ở người nhận” [1; 89]. Tức là qua lời nói có một hiệu lực gì, mục đích gì. Trong giao tiếp chúng ta có những hành động hỏi, trả lời, ra lệnh, yêu cẩu, để nghị, cam kết. Muốn thể hiện chúng ngay “trong lời nói” thì cần “nói ra điều gì đó".

Hành động này được gọi là “hành động tại lời”. Gọi là hành động tại lời vì nó nằm trong hành động tạo lời. Vị dụ: (3) Cô nên ngủ sớm một chút. (4) Cô có ngủ sớm một chút không? (5) Cô phải đi ngủ ngay bây giờ.

Trên đây: 13 (3) Lời khuyên. Hành động tại lời là *khuyên ". Hành động tại lời là “hỏi `. (5) Câu mệnh lệnh.

Hành động tai lời là “ra lệnh”. Có khi cùng một hành động tại lời chúng ta có thể sử dụng nhiễu hành động tạo lời khác nhau. Chẳng hạn cùng một hành động tại lời là "khuyên bảo”, có thể được thể hiện bằng nhiều hành động tạo lời khác nhau. Vị dụ: (6) Cô không nên mang giày cao gót như thế.

(7) Cô mà mang giầy cao gót như thế sẽ ảnh hưởng đến sức khoẻ lắm đấy. Cả hai phát ngôn (6) và (7) đều thực hiện hành động tại lời là "khuyên bảo”. Song ở phát ngôn (6) thì hành động khuyên bảo được hiện thực hoá bằng động từ “không nên”. Ở phát ngôn (7) hành động tại lời khuyên bảo được hiểu một cách gián tiếp thông qua ý nghĩa của phát ngôn.

Tuy khác nhau vé hành động tạo lời nhưng người nghe vẫn có thể nhận ra nội dung ý nghĩa mà người nói muốn hướng tới. Có được diéu này chính là nhờ vào quy tắc vận hành ngôn ngữ. Quy tắc này được GS. Đỗ Hữu Châu [1; 90] chỉ ra rằng, trong thực tế sử dụng ngôn ngữ hàng ngày, các động từ ngôn hành: hứa hen, xin lỗi, trách cứ, than phién, khen ngợi.

thường được lược bỏ để làm cho lời nói thêm gần gũi, tự nhiên cũng như để người nói tạo được thiện cảm với người nghe. Khi thực hiện hành động tại lời, người ta thường chú ý đến mục đích và hiệu quả của hành động ngôn từ. Mục đích và hiệu quả của hành động ngôn từ được gọi là hiệu lực tại lời. Chính vì sự khác nhau trong cách sử dụng, trong cách tạo ra một hành động tại lời, Austin [28] đã phân loại hành động tại lời thành : hành động tại lời trực tiếp và hành động tại lời gián tiếp.

- Hành động tại lời trực tiếp : Xét các phát ngôn sau: (8) Xin chào các bạn! 14 (9) Tôi thông báo ngày mai chúng ta có cuộc họp khẩn cấp. Ở các phát ngôn (8), (9), (10), hành động tạo lời của người nói đã khiến người nghe có thể nhận ra : phát ngôn (8) là hành động chào, phát ngôn (9) là hành động thông báo. Sự nhận biết ấy được dựa trên bể mặt câu chữ, nhất là qua các động từ ngôn hành. Ở phát ngôn (10), câu trả lời của B nếu xét trên bể mặt câu chữ thì đó là hành động khen (khen nón đẹp) nhưng thực chất dựa vào ngữ cảnh và ngữ điệu của phát ngôn đó thì có thể thấy phát ngôn đó là hành động mỉa mai, trách móc.

Hiệu lực tại lời của câu trả lời đó là: tôi đang bực đừng có hỏi. Chẳng hạn: Hành động mời là hành động tỏ bày ý muốn, yêu cầu người khác làm gì đó một cách lịch sự dude thể hiện bằng các phát ngôn như “Mời.” “Xin vui lòng. Người nghe khi tiếp nhận các phát ngôn này nhận biết được hành động mời của người nói một cách trực tiếp trên bể mặt câu chữ của phát ngôn.