Nghiên Cứu Gia Đình Các Dân Tộc Thiểu Số Tại Huyện Cư M'gar, Tỉnh Đắk Lắk

Khám phá văn hóa và đời sống gia đình người Êđê tại huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk, với những phong tục tập quán độc đáo và truyền thống lâu đời.

• Tác giả: Phaïm Troïng Lươïng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Nghiên Cứu Gia Đình Các Dân Tộc Thiểu Số Tại Huyện Cư M'gar, Tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LÔØI CAÛM ÔN
• LÔØI CAM ÑOAN
• MUÏC LUÏC
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lyù do choïn ñeà taøi nghieân cöùu
• 1.2. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà
• 1.3. Muïc tieâu nghieân cöùu
• 1.4. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu
• 1.5. Phöông phaùp nghieân cöùu vaø caùc nguoàn taøi lieäu
• 1.6. Ñoùng goùp cuûa luaän vaên
• 1.7. Keát caáu cuûa luaän vaên
• 1. CHƯƠNG 1: ÑIEÀU KIEÄN ÑÒA LYÙ TÖÏ NHIEÂN VAØ CÖ DAÂN EÂÑEÂ HUYÊN CÖ M’GAR
• 1.1. Ñieàu kieän ñòa lyù töï nhieân
• 1.2. Caûnh quan moâi tröôøng
• 2.1. Daân cö, daân toäc
• 2.2. Ngöôøi EÂñeâ ôû Ñaéc laéc vaø Cö M’gar
• 2.3. Sinh hoaït vaên hoùa
• 2.4. Hoaït ñoäng kinh teá
• 2.5. Tieåu keát
• 2. CHƯƠNG 2: CAÙC LOAÏI HÌNH GIA ÑÌNH VAØ CAÙC MOÁI QUAN HEÄ TRONG GIA ÑÌNH
• 2.1. Khaùi quaùt veà cheá ñoä maãu heä
• 2.1.1. Nhöõng quan ñieåm veà xaõ hoäi maãu heä
• 2.1.2. Xaõ hoäi maãu heä EÂñeâ
• 2.2. Ñònh nghóa vaø phaân loaïi gia ñình trong daân toäc hoïc
• 2.2.1. Ñònh nghóa gia ñình
• 2.2.2. Phaân loaïi gia ñình trong daân toäc hoïc
• 2.2.3. Gia ñình trong quan nieäm cuûa ngöôøi EÂñeâ
• 2.3. Caùc loaïi hình gia ñình
• 2.3.1. Ñaïi gia ñình
• 2.3.2. Tieåu gia ñình
• 2.4. Quan heä gia ñình
• 2.4.1. Caùc moái quan heä trong gia ñình
• 2.4.2. Quan heä gia ñình vôùi doøng hoï vaø buoân laøng
• 2.5. Tieåu keát
• 3. CHƯƠNG 3: CHỨC NĂNG GIA ÑÌNH
• 3.1. Chöùc naêng sinh hoïc
• 3.2. Chöùc naêng vaên hoùa - giaùo duïc
• 3.3. Chöùc naêng kinh teá
• 3.3.1. Saûn xuaát noâng nghieäp
• 3.3.2. Kinh teá phuï
• 3.3.3. Thu chi gia ñình
• 3.4. Sôû höõu taøi saûn
• 3.5. Tieåu keát
• 4. CHƯƠNG 4: MOÄT SOÁ LEÃ NGHI CÔ BAÛN TRONG GIA ÑÌNH
• 4.1. Nhöõng nghi leã sinh ñeû
• 4.1.1. Leã ñuoåi taø ma cho thai nhi vaø baø meï
• 4.1.2. Leã caàu sinh ñeû deã
• 4.1.3. Leã ñaët teân cho beù
• 4.1.4. Leã thoåi tai
• 4.1.5. Leã boû voøng
• 4.2. Nhöõng nghi leã cöôùi xin
• 4.2.1. Leã hoûi choàng
• 4.2.2. Leã thoûa thuaän
• 4.2.3. Leã goïi choàng
• 4.2.4. Leã laïi maët
• 4.3. Nghi leã tang ma
• 4.4. Nghi leã laøm Kôpan
• 4.5. Tieåu keát
• KEÁT LUAÄN
• TAØI LIEÄU THAM KHAÛO
• PHUÏ LUÏC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số Cư M gar

Nghiên cứu gia đình các dân tộc thiểu số là một lĩnh vực quan trọng trong nhiều ngành khoa học, đặc biệt là dân tộc học. Gia đình là tế bào của xã hội, yếu tố quan trọng của văn hóa tộc người. Nó phản ánh cách ứng xử, trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và tri thức của từng tộc người. Trong bối cảnh xây dựng đất nước hiện nay, việc chú trọng đến các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội và đời sống nhân dân là vô cùng cần thiết. Một thực tế đặt ra là cần có sự phát triển đồng đều giữa các vùng, miền và dân tộc trên toàn quốc. Trong công cuộc xây dựng và đổi mới này, gia đình đang chịu sự tác động mạnh mẽ của nhiều yếu tố tích cực và tiêu cực, đặc biệt là đối với gia đình đồng bào các dân tộc thiểu số. Tình hình các dân tộc Tây Nguyên có nhiều chuyển biến phức tạp, bên cạnh tác động của các vấn đề kinh tế, xã hội và văn hóa mới, các thế lực thù địch luôn tìm cách chống phá, gây mất ổn định. Gia đình là tế bào của xã hội, những tác động khách quan và chủ quan đều ảnh hưởng trực tiếp đến gia đình. Tương tự, các đặc điểm chung của kết cấu kinh tế - xã hội của các dân tộc thiểu số nói chung và người Ê Đê nói riêng, bản thân người Ê Đê ở Đắk Lắk cũng phản ánh những đặc trưng riêng biệt được quy định bởi lịch sử tộc người, điều kiện cư trú, phong tục tập quán.

1.1. Lý Do Chọn Nghiên Cứu Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Việc nghiên cứu gia đình các dân tộc thiểu số là vô cùng quan trọng vì gia đình là nền tảng của xã hội, là nơi bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa. Nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc gia đình, các mối quan hệ trong gia đình, và những biến đổi đang diễn ra trong bối cảnh xã hội hiện đại. Đồng thời, nó cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với đặc điểm của từng dân tộc. Theo Phạm Trọng Lượng, gia đình là tấm gương phản chiếu trình độ phát triển kinh tế – văn hóa – xã hội, tri thức của từng tộc người.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số Cư M gar

Mục tiêu chính của nghiên cứu là mô tả, phân tích và hệ thống hóa các loại hình gia đình, tổ chức, chức năng, các mối quan hệ gia đình, một số lễ nghi gia đình truyền thống và sự biến đổi sang mô hình gia đình hiện đại dưới tác động của các nhân tố kinh tế - xã hội hiện nay. Từ việc nghiên cứu truyền thống và sự biến đổi đó, luận văn cung cấp những luận chứng khoa học cho việc xây dựng gia đình văn hóa của người Ê Đê trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở từng nhóm địa phương, từng vùng dân tộc.

II. Thách Thức Biến Đổi Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số Đắk Lắk

Trong những năm vừa qua, tình hình các dân tộc Tây Nguyên chuyển biến theo những chiều hướng hết sức phức tạp. Bên cạnh sự tác động của các vấn đề kinh tế, xã hội và văn hóa mới, các thế lực thù địch luôn tìm cách chống phá gây mất ổn định tại khu vực này. Gia đình là tế bào của xã hội, những tác động của các yếu tố khách quan cũng như chủ quan đều ảnh hưởng trực tiếp đến gia đình. Tương tự các đặc điểm chung của kết cấu kinh tế – xã hội của các dân tộc thiểu số nói chung cũng như người Ê Đê nói riêng, bản thân người Ê Đê ở Đắk Lắk cũng phản ánh những đặc trưng riêng biệt được quy định bởi lịch sử tộc người, điều kiện cư trú, phong tục tập quán. Cho đến nay, việc nghiên cứu gia đình của tộc người Ê Đê đã được nhiều nhà khoa học quan tâm tìm hiểu. Tuy nhiên, việc tìm hiểu gia đình của tộc người Ê Đê tại một khu vực cụ thể hay là một nhóm người Ê Đê cụ thể đang còn ít được chú ý.

2.1. Tác Động Kinh Tế Thị Trường Đến Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Sự phát triển của kinh tế thị trường đã mang lại nhiều cơ hội cho các gia đình dân tộc thiểu số, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức không nhỏ. Sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế, sự di cư lao động, và sự du nhập của các giá trị văn hóa mới có thể làm suy yếu các giá trị truyền thống của gia đình, gây ra các vấn đề như ly hôn, bạo lực gia đình, và sự mất kết nối giữa các thế hệ. Cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn để đánh giá tác động của kinh tế thị trường đến đời sống gia đình của các dân tộc thiểu số.

2.2. Ảnh Hưởng Của Toàn Cầu Hóa Đến Văn Hóa Gia Đình Ê Đê

Toàn cầu hóa mang đến sự giao thoa văn hóa, tạo điều kiện cho các gia đình Ê Đê tiếp cận với những giá trị văn hóa mới. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra nguy cơ làm xói mòn bản sắc văn hóa truyền thống. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của gia đình Ê Đê, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo vệ văn hóa gia đình trong bối cảnh toàn cầu hóa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Gia Đình Ê Đê Tại Cư M gar

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về khối cộng đồng người Ê Đê ở huyện Cư M'gar, chúng tôi tập trung nghiên cứu sâu về gia đình và loại hình gia đình của hai nhóm Ê Đê Kpaë và Ê Đê Mathur. Do vậy, với nguồn tư liệu điều tra, khảo sát tại địa phương, chúng tôi hy vọng dựng lại bức tranh khái quát về gia đình, các loại hình gia đình, lịch sử phát triển và các vấn đề đang đặt ra cho gia đình của người Ê Đê ở huyện Cư M'gar hiện nay. Từ sau ngày giải phóng cho đến ngày nay, Đảng ta đã tiến hành nhiều cuộc vận động xây dựng gia đình văn hóa ở các dân tộc thiểu số. Thành tựu gần 30 năm thực hiện các chính sách của Đảng thật sự là một cuộc cách mạng. Các dân tộc mà đặc biệt là tộc người Ê Đê đã có sự phát triển trên nhiều phương diện. Tuy vậy, bên cạnh những thành tựu đạt được của cuộc cách mạng miền núi nói chung và người Ê Đê nói riêng, còn có nhiều vấn đề mà chúng ta cần có sự quan tâm hơn như con đường phát triển của các loại hình gia đình, gia đình trong quá khứ, hiện tại và trong tương lai được tổ chức như thế nào; ảnh hưởng những mặt trái của nền kinh tế thị trường đối với các loại gia đình.

3.1. Thu Thập Dữ Liệu Về Đời Sống Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập, thống kê và phân tích nguồn tài liệu của các công trình đã được công bố từ trước đến nay. Phương pháp này cung cấp nguồn tài liệu toàn diện về các mặt, làm cơ sở cho những nghiên cứu, phân tích cụ thể. Điền dã dân tộc học, cụ thể là thông qua các phương pháp quan sát tham dự, tham gia vào cuộc sống của đồng bào để thu thập số liệu, thông tin theo từng vùng, từng buôn, từng địa bàn nghiên cứu. Bên cạnh phương pháp quan sát, còn sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu những cá nhân, nhóm người, nam nữ thanh niên, các tầng lớp để tìm hiểu về các vấn đề kinh tế - xã hội, văn hóa gia đình truyền thống và hiện nay.

3.2. Phỏng Vấn Sâu Về Phong Tục Tập Quán Gia Đình Ê Đê

Cùng với phỏng vấn sâu, còn phỏng vấn hồi cố những người già, những chức sắc để tìm hiểu về gia đình truyền thống. Song song với các phương pháp trên, sử dụng phương pháp liên ngành nhằm thu thập thông tin để đánh giá toàn diện về gia đình người Ê Đê ở Cư M'gar. Các phương pháp này giúp thu thập thông tin chi tiết về phong tục tập quán gia đình, các mối quan hệ trong gia đình, và những thay đổi đang diễn ra trong bối cảnh xã hội hiện đại.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Gia Đình Bền Vững Cư M gar

Bên cạnh tìm hiểu loại hình và tổ chức gia đình, từ những số liệu của các cuộc khảo sát tại địa phương kết hợp với những nguồn tư liệu liên quan đến vấn đề xây dựng và phát triển miền núi, chúng tôi hy vọng sẽ có thêm ý kiến đóng góp cho công việc nghiên cứu về gia đình các tộc người thiểu số nói chung và dân tộc Ê Đê nói riêng. Thông qua việc mô tả, phân tích hệ thống hóa, luận văn giới thiệu các loại hình gia đình, tổ chức, chức năng, các mối quan hệ gia đình, một số lễ nghi gia đình truyền thống và sự biến đổi sang mô hình gia đình hiện đại dưới những tác động của các nhân tố kinh tế – xã hội hiện nay. Từ việc nghiên cứu truyền thống và sự biến đổi đó luận văn cung cấp những luận chứng khoa học cho việc xây dựng gia đình văn hóa của người Ê Đê trong sự phát triển kinh tế – xã hội ở từng nhóm địa phương từng vùng dân tộc.

4.1. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Nghiên cứu này có thể cung cấp những thông tin hữu ích cho việc xây dựng các chính sách hỗ trợ gia đình dân tộc thiểu số phù hợp với đặc điểm văn hóa và kinh tế - xã hội của từng vùng. Các chính sách này cần tập trung vào việc nâng cao đời sống kinh tế, giáo dục, y tế, và bảo tồn văn hóa truyền thống của các gia đình. Đồng thời, cần có những biện pháp để giảm thiểu những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa đến gia đình dân tộc thiểu số.

4.2. Bảo Tồn Văn Hóa Truyền Thống Trong Gia Đình Ê Đê

Việc bảo tồn văn hóa truyền thống trong gia đình Ê Đê là một yếu tố quan trọng để duy trì bản sắc văn hóa của dân tộc. Cần có những chương trình giáo dục, truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của văn hóa truyền thống. Đồng thời, cần khuyến khích các gia đình truyền lại những giá trị văn hóa tốt đẹp cho thế hệ trẻ. Nghiên cứu này có thể cung cấp những gợi ý về những giá trị văn hóa cần được bảo tồn và phát huy trong gia đình Ê Đê.

V. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Tóm lại, các công trình, các bài nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước đã quan tâm đến xã hội mẫu hệ Ê Đê dưới nhiều góc độ khác nhau. Nghiên cứu về gia đình cũng là một trong những lĩnh vực quan tâm của họ. Tuy vậy, nghiên cứu về gia đình và hôn nhân có hệ thống nhất chính là công trình “Gia đình và hôn nhân truyền thống ở các dân tộc Malayo – Pôlynesia” của Vũ Đình Lợi. Song công trình này nghiên cứu trên bình diện nhóm ngôn ngữ Malayo – Pôlynesia Trường Sơn - Tây Nguyên. Do vậy, trong luận văn này chúng tôi chọn và đi sâu nghiên cứu về gia đình và các hình thái tổ chức của dân tộc Ê Đê nhưng ở một địa vực cụ thể là huyện Cư M’gar thuộc tỉnh Đắk Lắk. Trong đó chúng tôi đặc biệt chú ý vào hai nhóm địa phương người Ê Đê là Ê Đê Mathur và Ê Đê Kpaë. Đây là vấn đề mà luận văn này cố gắng thực hiện và giải quyết.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Nghiên cứu về gia đình dân tộc thiểu số là một lĩnh vực rộng lớn và còn nhiều vấn đề cần được khám phá. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào những vấn đề như tác động của di cư đến gia đình dân tộc thiểu số, vai trò của gia đình trong việc giảm nghèo, và sự thay đổi trong quan hệ giới trong gia đình. Cần có những nghiên cứu liên ngành để có cái nhìn toàn diện về gia đình dân tộc thiểu số.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đề xuất những giải pháp cụ thể để phát triển gia đình dân tộc thiểu số một cách bền vững. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao đời sống kinh tế, giáo dục, y tế, và bảo tồn văn hóa truyền thống của các gia đình. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, và cộng đồng để thực hiện các giải pháp này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu cấu trúc xã hội tộc người tại Tây Nguyên ghi nhận huyện Cư M'gar, tỉnh Đắk Lắk có tổng diện tích tự nhiên 82.225 ha, chiếm khoảng 4,2% diện tích toàn tỉnh. Địa bàn này là nơi cư trú lâu đời của 58.198 người Êđê trên tổng dân số 161.166 người thuộc 25 thành phần dân tộc năm 2007. Trong tiến trình đổi mới kinh tế và giao lưu văn hóa, tổ chức gia đình của người Êđê đứng trước nhiều chuyển dịch sâu sắc. Sự biến đổi từ nền kinh tế nương rẫy tự cung tự cấp sang kinh tế hàng hóa trồng cà phê, cao su đã tạo ra những tác động trực tiếp đến cấu trúc đại gia đình mẫu hệ truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung giải mã thực trạng chuyển dịch từ mô hình đại gia đình mẫu hệ cư trú trong nhà dài sang mô hình tiểu gia đình hạt nhân. Đề tài khảo sát chuyên sâu hai nhóm địa phương chính là Êđê Kpă và Êđê Mathur. Các biến số về tốc độ nhập cư tự do, tác động của các tổ chức tôn giáo mới với 26.649 tín đồ dân tộc thiểu số và sự thu hẹp không gian rừng tự nhiên đã đặt định chế gia đình truyền thống trước nguy cơ phân rã nhanh chóng.

Mục tiêu cụ thể của công trình gồm ba nội dung chính:

• Hệ thống hóa các loại hình gia đình, cơ cấu thế hệ và quan hệ thân tộc mẫu hệ trong bối cảnh đương đại.
• Đánh giá sự chuyển đổi chức năng sinh học, kinh tế, giáo dục và hệ thống nghi lễ vòng đời gia đình.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch chính sách dân tộc và xây dựng đời sống gia đình văn hóa tại vùng đồng bào thiểu số.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại huyện Cư M'gar với trọng điểm điền dã tại các xã Ea Tul, Ea Tah và thị trấn Ea Pôk trong mốc thời gian từ năm 2004 đến năm 2007. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa các chỉ số nhân khẩu, cơ cấu hộ và tỷ lệ phân rã gia đình lớn tại 3 buôn khảo sát điển hình (buôn Pôh, buôn Sah A và buôn Drai Sô). Kết quả nghiên cứu là nền tảng quan trọng giúp chính quyền địa phương cân bằng giữa phát triển kinh tế thị trường với bảo tồn di sản mẫu hệ Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp các trường phái nhân học xã hội:

• Thuyết tiến hóa xã hội và nguồn gốc gia đình: Dựa trên luận điểm của Lewis H. Morgan và Friedrich Engels về hình thái công xã gia đình mẫu hệ, xem xét gia đình như một thiết chế xã hội vận động tương thích với các phương thức sản xuất và chế độ sở hữu tư liệu sản xuất qua từng thời kỳ lịch sử.
• Lý thuyết nhân học thân tộc và cư trú: Vận dụng khung phân tích của Ladislav Holy về 4 hình thức cư trú sau hôn nhân, đặc biệt là hình thức cư trú bên gia đình vợ (uxorilocal) phổ biến ở các tộc người ngữ hệ Nam Đảo (Malayo-Polynesian).
• Lý thuyết phân định mẫu hệ và mẫu quyền: Tiếp thu quan điểm của Thomas Hylland Eriksen nhằm phân định rõ khái niệm mẫu hệ (matrilineal - tính dòng họ theo dòng mẹ và trao truyền tài sản cho con gái) với khái niệm mẫu quyền (matriarchy - sự thống trị quyền lực chính trị của phụ nữ).

Hệ thống khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Đại gia đình mẫu hệ (Găp djuê), Tiểu gia đình hạt nhân, Tục nối dây (Čuê nuê), Luật tục Êđê (Klei duê) và Không gian cư trú nhà dài.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính chuyên sâu của Dân tộc học với các kỹ thuật thống kê xã hội học trên địa bàn thực địa:

• Nguồn dữ liệu thực địa: Thu thập thông qua đợt điền dã dân tộc học quy mô với tổng dung lượng mẫu khảo sát là 238 hộ gia đình tại 3 buôn tiêu biểu, bao gồm 88 hộ buôn Pôh, 53 hộ buôn Sah A (xã Ea Tul - vùng 3 đặc biệt khó khăn) và 97 hộ buôn Drai Sô (xã Ea Tah - vùng giao lưu kinh tế phát triển).
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên kết hợp chọn mẫu theo mục đích. Các cụm mẫu được phân bổ đại diện cho nhóm thuần nông vùng sâu (nhóm Êđê Mathur tại Ea Tul) và nhóm tiếp biến văn hóa nhanh gần trục lộ giao thông (nhóm Êđê Kpă tại Ea Tah).
• Kỹ thuật thu thập và phân tích thông tin: Sử dụng kỹ thuật quan sát tham dự trực tiếp vào đời sống sinh hoạt buôn làng; thực hiện 45 cuộc phỏng vấn sâu đối với già làng, trưởng buôn, chủ hộ mẫu hệ và cán bộ xã; kết hợp phỏng vấn hồi cố các nghệ nhân truyền khẩu về tập quán cổ truyền. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm thâm nhập sâu vào các mối quan hệ ứng xử nội bộ gia đình mà bảng hỏi định lượng đơn thuần không thể bao quát.
• Khung thời gian nghiên cứu: Dữ liệu điền dã được tích lũy liên tục qua các đợt khảo sát thực tế từ tháng 4 năm 2004 đến tháng 5 năm 2007, đối chiếu cùng số liệu thống kê kinh tế - xã hội giai đoạn 1995 - 2007 của Ủy ban nhân dân huyện Cư M'gar.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa tại các buôn làng Êđê ở huyện Cư M'gar chỉ ra 4 chuyển biến cấu trúc căn bản:

TỶ LỆ PHÂN BỐ QUY MÔ HỘ GIA ĐÌNH THEO SỐ NHÂN KHẨU (%)
========================================================================
Quy mô hộ          Buôn Pôh (Ea Tul)   Buôn Sah A (Ea Tul)   Buôn Drai Sô (Ea Tah)
------------------------------------------------------------------------
1 - 4 người             18,1%                 15,0%                 25,7%
5 - 7 người             45,4%                 37,7%                 54,6%
8 - 10 người            26,1%                 32,1%                 16,4%
≥ 11 người              10,2%                 15,0%                  3,0%
========================================================================
Tổng số hộ khảo sát:     88 hộ                 53 hộ                 97 hộ

• Quá trình hạt nhân hóa gia đình diễn ra mạnh mẽ: Quy mô hộ gia đình có xu hướng thu nhỏ tại các vùng thuận lợi kinh tế. Tại buôn Drai Sô (xã Ea Tah), tỷ lệ hộ có từ 1 đến 7 người chiếm 80,3%, trong khi tỷ lệ hộ đại gia đình trên 11 người chỉ còn 3,0%. Ngược lại, tại buôn Pôh và buôn Sah A (xã Ea Tul), tỷ lệ hộ từ 8 người trở lên vẫn duy trì ở mức cao, lần lượt là 36,3% và 47,1%.
• Sự thu hẹp của mô hình đại gia đình nhiều thế hệ: Mô hình gia đình 2 thế hệ (vợ chồng và con cái) kết hợp mô hình gia đình hạt nhân mở rộng chiếm tỷ trọng áp đảo từ 83,0% đến 91,7% tổng số hộ. Mô hình đại gia đình truyền thống từ 3 đến 4 thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà dài chỉ còn chiếm 7,2% tại buôn Drai Sô và 15,5% tại buôn Pôh - Sah A.
• Biến đổi chức năng kinh tế và cấu trúc sở hữu: Tỷ trọng kinh tế nông nghiệp chuyển dịch mạnh mẽ từ canh tác rẫy lúa truyền thống sang cây công nghiệp dài ngày. Trên 70% cơ cấu thu nhập của hộ gia đình hiện nay đến từ cà phê, cao su và hồ tiêu. Sự gia tăng tài sản cá nhân như máy cày, xe gắn máy, tivi làm suy giảm cơ chế sở hữu tập thể của nhà dài.
• Tái cấu trúc vai trò giới trong gia đình: Mặc dù nguyên tắc mẫu hệ dòng mẹ (djue ana) vẫn được bảo lưu trong việc cưới hỏi và thừa kế nhà ở, nam giới (người chồng, người cha) ngày càng khẳng định vị thế chủ đạo trong việc điều hành kinh tế hàng hóa, ký kết giao dịch thương mại và tham gia công tác xã hội tại địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự biến đổi mô hình gia đình bắt nguồn từ áp lực phân hóa kinh tế và sự thu hẹp diện tích đất sản xuất tự nhiên. Đất đỏ bazan chiếm 71% diện tích toàn huyện Cư M'gar tạo điều kiện thương mại hóa nông nghiệp, kích thích các cặp vợ chồng trẻ tách bếp và lập vườn riêng. So sánh với các ghi chép dân tộc học của Henri Maitre năm 1980 và Anne de Hauteclocque-Howe giai đoạn 1961 - 1962 tại buôn Pôk, cấu trúc nhà dài hàng chục mét chứa đựng toàn bộ dòng họ nữ nay hầu như đã biến mất, thay thế bằng các nếp nhà sàn ngắn hoặc nhà xây cấp bốn.

Sự du nhập của các tôn giáo ngoại lai tạo ra biến động tâm lý xã hội lớn. Năm 2005, toàn huyện có 18.135 tín đồ Tin Lành và 12.353 tín đồ Công giáo. Các chuẩn mực tôn giáo mới tác động trực tiếp làm giản lược các nghi lễ vòng đời truyền thống như lễ thổi tai, lễ cúng bến nước hay tục cưới nối Čuê nuê. Sự chuyển biến này thể hiện rõ qua biểu đồ tương quan: buôn làng nào có tỷ lệ chuyển đổi cơ cấu cây công nghiệp trên 80% thì tốc độ phân rã đại gia đình diễn ra nhanh hơn gấp 2,5 lần so với các buôn duy trì độc canh nương rẫy.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực địa, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm định hướng phát triển gia đình người Êđê bền vững:

• Hoàn thiện chính sách giao đất lâm nông nghiệp và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Ủy ban nhân dân huyện Cư M'gar cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường cần hoàn thành việc cấp quyền sử dụng đất hợp pháp cho 100% hộ đồng bào dân tộc tại chỗ trước năm 2010. Mục tiêu bảo đảm mỗi hộ gia đình trẻ sau khi kết hôn có tối thiểu 1,0 đến 1,5 ha đất canh tác cà phê hoặc cao su ổn định đời sống.
• Bảo tồn có chọn lọc các giá trị luật tục và thiết chế nhà dài truyền thống: Phòng Dân tộc - Tôn giáo phối hợp với Phòng Văn hóa - Thông tin huyện lồng ghép 100% các điều khoản tiến bộ của luật tục Klei duê vào quy ước buôn làng văn hóa trong giai đoạn 2008 - 2012. Hỗ trợ kinh phí duy tu ít nhất 15 ngôi nhà dài truyền thống tiêu biểu tại các xã Ea Tul, Cư Suê và Ea Pôk để bảo tồn không gian diễn xướng cồng chiêng.
• Nâng cao năng lực khuyến nông và hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi: Trạm Khuyến nông huyện và Ngân hàng Chính sách Xã hội triển khai tập huấn kỹ thuật thâm canh cà phê bền vững cho 85% hộ nông dân Êđê trước năm 2011. Tăng cường phân bổ nguồn vốn vay ưu đãi với hạn mức tối thiểu 30 triệu đồng/hộ, giúp giảm tỷ lệ hộ nghèo vùng đồng bào thiểu số xuống dưới 15%.
• Tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo và an ninh nông thôn: Ban Tôn giáo tỉnh Đắk Lắk và Công an huyện Cư M'gar duy trì hướng dẫn sinh hoạt tôn giáo thuần túy theo đúng Pháp lệnh Tín ngưỡng Tôn giáo; ngăn chặn triệt để âm mưu lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo của các tổ chức phản động nhằm kích động chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân trong giai đoạn 2008 - 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách dân tộc: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về cơ cấu dân cư, biến động tôn giáo và đất đai tại Cư M'gar. Giúp các sở, ban, ngành tỉnh Đắk Lắk xây dựng tiêu chí "Gia đình văn hóa" phù hợp đặc thù chế độ mẫu hệ Tây Nguyên.
• Nhà nghiên cứu Dân tộc học, Nhân học và Xã hội học gia đình: Cung cấp khung dữ liệu điền dã chuẩn xác về hai nhóm Êđê Kpă và Êđê Mathur giai đoạn 2004 - 2007. Phục vụ việc đối chiếu, so sánh quá trình tiếp biến văn hóa giữa các tộc người Nam Đảo tại Đông Nam Á.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Xã hội: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy các học phần Nhân học gia đình, Dân tộc học Việt Nam và Phương pháp nghiên cứu điền dã thực địa.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển cộng đồng nông thôn: Ứng dụng nguồn tài liệu đánh giá nhu cầu kinh tế - xã hội để thiết kế các dự án sinh kế bền vững, bình đẳng giới và hỗ trợ phụ nữ dân tộc thiểu số tiếp cận nguồn lực sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

1. Chế độ mẫu hệ (matrilineal) của người Êđê khác chế độ mẫu quyền (matriarchy) như thế nào? Chế độ mẫu hệ Êđê chỉ quy định việc tính dòng họ theo dòng mẹ, quyền thừa kế tài sản cho con gái và người chồng cư trú bên nhà vợ. Mẫu hệ hoàn toàn không đồng nhất với mẫu quyền, bởi trong xã hội truyền thống, nam giới (đặc biệt là người cậu ruột - Đăm dêi) vẫn giữ vai trò đối ngoại, phân xử luật tục và quản lý việc chung của buôn làng.

2. Tục nối dây (Čuê nuê) trong hôn nhân gia đình Êđê mang bản chất gì? Tục Čuê nuê là quy định nhân văn nhằm bảo vệ quyền lợi con trẻ, gìn giữ tài sản và duy trì mối liên minh bền vững giữa hai dòng họ mẹ khi một trong hai vợ chồng không may qua đời. Hiện nay, phong tục này đã chuyển sang hình thức tự nguyện dựa trên tình cảm và sự đồng thuận của các bên.

3. Tại sao quy mô gia đình ở xã Ea Tul lại lớn hơn đáng kể so với xã Ea Tah? Xã Ea Tul là vùng 3 xa xôi với 95,36% dân số là người Êđê Mathur, tỷ lệ hộ sinh con đông và tập quán sống chung trong nhà dài còn đậm nét. Ngược lại, xã Ea Tah nằm ven trục giao thông, có tỷ lệ người Kinh nhập cư cao, tạo áp lực kinh tế khiến các gia đình trẻ nhanh chóng tách hộ độc lập.

4. Sự chuyển dịch cây trồng tác động ra sao đến việc phân công lao động gia đình? Việc phát triển cà phê và cao su đòi hỏi kỹ thuật tưới tiêu, bón phân và cơ giới hóa phức tạp. Điều này nâng cao vai trò thực tế của nam giới trong các hoạt động kinh tế hộ, chuyển dịch mô hình lao động từ phụ nữ quản lý toàn diện sang cơ chế vợ chồng cùng bàn bạc và chia sẻ trách nhiệm.

5. Luận văn đóng góp giải pháp gì cho phong trào xây dựng gia đình văn hóa hiện nay? Luận văn cung cấp luận cứ khoa học khẳng định không nên đồng nhất việc xây dựng nếp sống mới với việc xóa bỏ hoàn toàn phong tục truyền thống. Cần tôn trọng quyền tự quyết của phụ nữ mẫu hệ, bảo tồn không gian kiến trúc nhà dài và kết hợp hài hòa luật tục với luật pháp quốc gia.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện diện mạo gia đình người Êđê tại huyện Cư M'gar, làm rõ bước chuyển từ đại gia đình mẫu hệ sang tiểu gia đình hạt nhân.
• Số liệu điền dã tại 238 hộ chứng minh tỷ lệ gia đình hạt nhân 1 - 2 thế hệ đã chiếm từ 83,0% đến 91,7%, phản ánh sự tương thích với kinh tế thị trường.
• Làm sáng tỏ sự chuyển đổi vai trò giới: nam giới dần làm chủ kỹ thuật sản xuất hàng hóa trong khi nữ giới tiếp tục duy trì vị thế quản lý hôn nhân và dòng tộc.
• Cung cấp 4 nhóm khuyến nghị chính sách cụ thể về đất đai, bảo tồn văn hóa, tín dụng nông nghiệp và quản lý an ninh tôn giáo vùng đồng bào thiểu số.
• Đóng góp nguồn tư liệu Dân tộc học giá trị cao về nhóm Êđê Kpă và Êđê Mathur, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu nhân học giai đoạn 2008 - 2015.

Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và nhà khoa học quan tâm đến chuyển dịch xã hội Tây Nguyên hãy khai thác toàn văn công trình để xây dựng những chính sách phát triển cộng đồng bền vững và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN ----------------- PHAÏM TROÏNG LÖÔÏNG GIA ÑÌNH CUÛA NGÖÔØI EÂÑEÂ ÔÛ HUYEÄN CÖ M’GAR TÆNH ÑAÉC LAÉC LUAÄN VAÊN THAÏC SYÕ CHUYEÂN NGAØNH DAÂN TOÄC HOÏC Maõ soá: 5.10 Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc: PGS.TS Nguyeãn Vaên Tieäp Thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2007 LÔØI CAÛM ÔN Để hoàn thành được công trình này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ rất nhiệt tình của quý thầy cô Bộ môn Nhân học - Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, các cá nhân, tổ chức - tập thể: Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Đăk Lăk; Ủy Ban Nhân huyện Cư M’ gar, Phòng Dân tộc – Tôn giáo, Ủy Ban Nhân các xã Ea Tul, Ea Tah, Cư Dliêng Mnông.và bà con các dân tộc tại những xã mà tôi đến điền dã, sưu tầm tài liệu. Nhân đây cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô, cá nhân, tổ chức, đơn vị, bà con các dân tộc đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này. Đặc biêt, tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy PGS.TS Nguyễn Văn Tiệp người đã tận tình chỉ bảo tôi từ khi viết đề cương cho đến khi hoàn thành luận văn. Thầy đã không ngại khó khăn cùng tôi đi điền dã thực tế địa bàn nghiên cứu, chỉ bảo tận tình cho tôi tiếp cận vấn đề.

Qua những chuyến đi đó, bản thân tôi đã trưởng thành hơn về nhận thức, phương pháp và cách thức tiếp cận. Tôi xin được bày tỏ sự tri ân này. Mặc dầu bản thân đã cố gắng hết sức, song có lẽ bản luận văn này vẫn còn những thiếu sót nhất định. Tôi rất mong nhận được các ý kiến góp ý, chỉ bảo từ quý thầy cô và các bạn để bản thân tôi ngày càng trưởng thành hơn trong nghiên cứu và công việc của mình.

Xin trân trọng cảm ơn! Phaïm Troïng Löôïng LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi, caùc soá lieäu vaø keát quaû nghieân cöùu neâu trong luaän vaên laø trung thöïc, chöa ñöôïc coâng boá ôû moät coâng trình naøo khaùc. Taùc giaû Phaïm Troïng Löôïng MUÏC LUÏC Trang Trang phuï bìa i Lôøi cam ñoan ii Lôøi caûm ôn iii Muïc luïc iiii MÔÛ ÑAÀU 1. Lyù do choïn ñeà taøi nghieân cöùu 1 2. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà 2 3.

Muïc tieâu nghieân cöùu 6 4. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu 6 5. Phöông phaùp nghieân cöùu vaø caùc nguoàn taøi lieäu 7 6. Ñoùng goùp cuûa luaän vaên 8 7.

Keát caáu cuûa luaän vaên 8 Chöông 1: Ñieàu kieän ñòa lyù töï nhieân vaø cö daân EÂñeâ huyeän Cö M’gar 1. Ñieàu kieän ñòa lyù töï nhieân 9 1.1 Ñieàu kieän töï nhieân 9 1.2 Caûnh quan moâi tröôøng 10 2. Daân cö , daân toäc vaø toân giaùo 14 2.1 Daân cö, daân toäc 14 2. Ngöôøi EÂñeâ ôû Ñaéc laéc vaø Cö M’ gar 19 4.

Sinh hoaït vaên hoùa 22 5. Hoaït ñoäng kinh teá 25 6. Tieåu keát 27 Chöông 2: Caùc loaïi hình gia ñình vaø caùc moái quan heä trong gia ñình 1. Khaùi quaùt veà cheá ñoä maãu heä 28 1.1 Nhöõng quan ñieåm veà xaõ hoäi maãu heä 28 1.2 Xaõ hoäi maãu heä EÂñeâ 30 2.

Ñònh nghóa vaø phaân loaïi gia ñình trong daân toäc hoïc 31 2.1 Ñònh nghóa gia ñình 31 2.2 Phaân loaïi gia ñình trong daân toäc hoïc 32 2.3 Gia ñình trong quan nieäm cuûa ngöôøi EÂñeâ 34 3 Caùc loaïi hình gia ñình 36 3.1 Ñaïi gia ñình 37 3.2 Tieåu gia ñình 47 4. Quan heä gia ñình 49 4.1 Caùc moái quan heä trong gia ñình 49 4.2 Quan heä gia ñình vôùi doøng hoï vaø buoân laøng 56 5. Tieåu keát 58 Chöông 3 : Chöùc naêng gia ñình 1. Chöùc naêng sinh hoïc 60 2.

Chöùc naêng vaên hoùa - giaùo duïc 64 3. Chöùc naêng kinh teá 70 3.1 Saûn xuaát noâng nghieäp 70 3.2 Kinh teá phuï 73 3.3 Thu chi gia ñình 76 4.4 Sôû höõu taøi saûn 78 4. Tieåu keát 86 Chöông 4: Moät soá leã nghi cô baûn trong gia ñình 1. Nhöõng nghi leã sinh ñeû 88 1.1 Leã ñuoåi taø ma cho thai nhi vaø baø meï 89 1.2 Leã caàu sinh ñeû deã 90 1.3 Leã ñaët teân cho beù 92 1.4 Leã thoåi tai 93 1.5 Leã boû voøng 95 2.

Nhöõng nghi leã cöôùi xin 96 2.1 Leã hoûi choàng 96 2.2 Leã thoûa thuaän 98 2.3 Leã goïi choàng 99 2.4 Leã laïi maët 101 3. Nghi leã tang ma 101 4. Nghi leã laøm Kôpan 110 5. Tieåu keát 114 Keát luaän 116 Taøi lieäu tham khaûo 119 Phuï luïc 127 1 MÔÛ ÑAÀU 1.

Lyù do choïn ñeà taøi Nghieân cöùu gia ñình caùc daân toäc thieåu soá laø moät trong nhöõng noäi dung quan troïng cuûa nhieàu ngaønh khoa hoïc trong ñoù coù ngaønh daân toäc hoïc. Gia ñình laø teá baøo cuûa xaõ hoäi, laø thaønh toá quan troïng cuûa vaên hoaù toäc ngöôøi. ÔÛ ñoù theå hieän caùch öùng xöû hay laø taám göông phaûn chieáu trình ñoä phaùt trieån kinh teá – vaên hoaù – xaõ hoäi, tri thöùc cuûa töøng toäc ngöôøi. Trong thöïc tieãn coâng cuoäc xaây döïng ñaát nöôùc hieän nay chuùng ta ñaõ chuù troïng ñeán caùc vaán ñeà nhö kinh teá, vaên hoaù, xaõ hoäi, ñôøi soáng nhaân daân.ñöa ñaát nöôùc tieán nhanh, tieán maïnh vaø vöõng chaéc treân con ñöôøng ñoåi môùi, coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc.

Moät thöïc teá ñaët ra ôû ñaây laø phaûi coù söï phaùt trieån ñoàng ñeàu giöõa caùc vuøng, caùc mieàn, caùc daân toäc treân toaøn quoác. Trong coâng cuoäc xaây döïng vaø ñoåi môùi naøy, gia ñình ñang chòu söï taùc ñoäng maõnh meõ cuûa nhieàu yeáu toá tích cöïc vaø tieâu cöïc. Ñieàu naøy ñaëc bieät ñuùng vôùi vaán ñeà gia ñình ôû ñoàng baøo caùc daân toäc thieåu soá. Trong nhöõng naêm vöøa qua, tình hình caùc daân toäc Taây Nguyeân chuyeån bieán theo nhöõng chieàu höôùng heát söùc phöùc taïp.

Beân caïnh söï taùc ñoäng cuûa caùc vaán ñeà kinh teá, xaõ hoäi vaø vaên hoaù môùi, caùc theá löïc thuø ñòch luoân tìm caùch choáng phaù gaây maát oån ñònh taïi khu vöïc naøy. Gia ñình laø teá baøo cuûa xaõ hoäi, nhöõng taùc ñoäng của caùc yeáu toá khaùch quan cuõng nhö chuû quan ñeàu aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán gia ñình. Töông töï caùc ñaëc ñieåm chung cuûa keát caáu kinh teá – xaõ hoäi cuûa caùc daân toäc thieåu soá noùi chung cuõng nhö ngöôøi EÂñeâ noùi rieâng, baûn thaân ngöôøi EÂñeâ ôû Ñaéc Laéc cuõng phaûn aùnh nhöõng ñaëc tröng rieâng bieät ñöôïc quy ñònh bôûi lòch söû toäc ngöôøi, ñieàu kieän cö truù, phong tuïc taäp quaùn.v… Cho ñeán nay, vieäc nghieân cöùu gia ñình của toäc ngöôøi EÂñeâ ñaõ ñöôïc nhieàu nhaø khoa hoïc quan taâm tìm hieåu. Tuy nhieân, vieäc tìm hieåu gia ñình của toäc ngöôøi EÂñeâ taïi moät khu vöïc cuï theå hay laø moät nhoùm ngöôøi EÂñeâ cuï theå ñang coøn ít ñöôïc chuù yù.

Maëc duø laø moät toäc ngöôøi, song trong nhöõng ñieàu kieän cö truù, lòch söû toäc ngöôøi, quaù trình thích öùng caùc ñieàu kieän moâi tröôøng töï nhieân vaø moái quan heä vôùi caùc 2 khoái coäng ñoàng xaõ hoäi khaùc cuõng taïo neân söï khaùc bieät nhaát ñònh. Chính vì nhöõng lyù do ñoù maø chuùng toâi choïn ñeà taøi “Gia ñình cuûa ngöôøi EÂñeâ ôû huyeän Cö M’gar tænh Ñaéc Laéc” laøm ñeà taøi luaän vaên toát nghieäp thaïc syõ. Song, trong quaù trình tìm hieåu, nghieân cöùu veà khoái coäng ñoàng ngöôøi EÂñeâ ôû huyeän Cö M’gar chuùng toâi taäp trung nghieân cöùu saâu veà gia ñình vaø loaïi hình gia ñình cuûa hai nhoùm EÂñeâ Kpaë vaø EÂñeâ Mathur. Do vaäy, vôùi nguoàn tö lieäu ñieàu tra, khaûo saùt taïi ñòa phöông, chuùng toâi hy voïng döïng laïi böùc tranh khaùi quaùt veà gia ñình, caùc loaïi hình gia ñình, lòch söû phaùt trieån vaø caùc vaán ñeà ñang ñaët ra cho gia ñình cuûa ngöôøi EÂñeâ ôû huyeän Cö M’gar hieän nay.

Töø sau ngaøy giaûi phoùng cho ñeán ngaøy nay, Ñaûng ta ñaõ tieán haønh nhieàu cuoäc vaän ñoäng xaây döïng gia ñình vaên hoùa ôû caùc daân toäc thieåu soá. Thaønh töïu gaàn 30 naêm thöïc hieän caùc chính saùch cuûa Ñaûng thaät söï laø moät cuoäc caùch maïng. Caùc daân toäc maø ñaëc bieät laø toäc ngöôøi EÂñeâ ñaõ coù söï phaùt trieån treân nhieàu phöông dieän. Tuy vaäy, beân caïnh nhöõng thaønh töïu ñaït ñöôïc cuûa cuoäc caùch maïng mieàn nuùi noùi chung vaø ngöôøi EÂñeâ noùi rieâng, coøn coù nhieàu vaán ñeà maø chuùng ta caàn coù söï quan taâm hôn nhö con ñöôøng phaùt trieån cuûa caùc loaïi hình gia ñình, gia ñình trong quaù khöù, hieän taïi vaø trong töông lai ñöôïc toå chöùc nhö theá naøo; aûnh höôûng nhöõng maët traùi cuûa neàn kinh teá thò tröôøng ñoái vôùi caùc loaïi gia ñìnhv.

Beân caïnh tìm hieåu loaïi hình vaø toå chöùc gia ñình, töø nhöõng soá lieäu cuûa caùc cuoäc khaûo saùt taïi ñòa phöông keát hôïp vôùi nhöõng nguoàn tö lieäu lieân quan ñeán vaán ñeà xaây döïng vaø phaùt trieån mieàn nuùi, chuùng toâi hy voïng seõ coù theâm yù kieán ñoùng goùp cho coâng vieäc nghieân cöùu veà gia ñình caùc toäc ngöôøi thieåu soá noùi chung vaø daân toäc EÂñeâ noùi rieâng. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà Töø tröôùc cho tôùi nay, ñaõ coù nhieàu coâng trình, baøi vieát cuûa caùc nhaø nghieân cöùu ôû trong nöôùc vaø ngoaøi nöôùc vieát veà caùc daân toäc thieåu soá Taây Nguyeân noùi chung vaø ngöôøi EÂñeâ noùi rieâng. Ñoái vôùi daân toäc EÂñeâ, trong caùc coâng trình vaø baøi vieát cuûa hoï, ôû caùc möùc ñoä khaùc nhau caùc taùc giaû ñaõ 3 coù söï quan taâm thích ñaùng ñeán gia ñình, hình thaùi toå chöùc gia ñình trong xaõ hoäi truyeàn thoáng vaø nhöõng bieán ñoåi trong xaõ hoäi hieän nay. Coù leõ taùc phaåm vieát veà ngöôøi EÂñeâ sôùm nhaát laø coâng trình khaûo cöùu cuûa nhaø thaùm hieåm ngöôøi Phaùp Henri Maitre vôùi töïa ñeà “Caùc xöù thöôïng ôû mieàn Nam Ñoâng Döông: cao nguyeân Ñaéc Laéc”.

Trong taùc phaåm naøy, Henri Maitre ñaõ moâ taû veà ñôøi soáng xaõ hoäi, kinh teá, toân giaùo, phong tuïc taäp quaùn. cuûa hai daân toäc EÂñeâ vaø M’noâng. Taùc phaåm naøy laø nguoàn taøi lieäu raát coù giaù trò, moâ taû khaù chaân thöïc veà cuoäc soáng cuûa hai daân toäc naøy trong nhöõng naêm ñaàu theá kyû XX. Trong phaàn hoân nhaân vaø gia ñình oâng ñaõ ñeà caäp ñeán moät phong tuïc hoân nhaân töông ñoái ñaëc bieät ôû ngöôøi EÂñeâ laø tuïc Cueâ Nueâ veà söï taùi hoân cuûa ngöôøi ñaøn baø goaù.

OÂng vieát nhö sau “….do ngöôøi choàng ñaõ cheát….sau moät thôøi gian nhaát ñònh….thænh thoaûng coù ngöôøi ñaøn baø goaù muoán taùi hoân, hoï cho moät ngöôøi laøm moái tôùi ñaët yeâu caàu vôùi cha meï cuûa ngöôøi maø mình choïn maø khoâng heà baùo cho ngöôøi ñoù bieát. Neáu cha meï ngöôøi con trai ñoàng yù thì coâng vieäc ñaõ ñöôïc giaûi quyeát vaø ngöôøi choàng môùi cöôùi ñeán ôû nhaø vôï. Trong tröôøng hôïp naøy chi phí vaø leã cöôùi do cha meï vôï chòu…” [Henry Maitre, 1980, 52, 45].