Đặt vấn đề Sử dụng rƣợu, bia thƣờng xuyên và iên tục đang à một vấn đề rất phổ biến trên toàn thế giới, lạm dụng rƣợu bia là yếu tố nguy cơ thứ 7 gây tử vong và bệnh tật ở ngƣời [36]. Sau khi đƣợc đƣa vào cơ thể, ethano có trong rƣợu, bia đƣợc đào thải chủ yếu qua chuyển hoá, phần nhỏ chỉ đƣợc bài tiết qua hơi thở (0,7%), nƣớc tiểu (0,3%) và mồ hôi (0,1%). Chuyển hoá ethanol có 2 con đƣờng ch nh: oxy hoá và hông oxy hoá. Ethano đƣợc chuyển hoá chủ yếu thông qua quá trình oxy hoá, quá tr nh này có sự tham gia của các enzyme nhƣ alcohol dehydrogenase (ADH), aldehyde dehydrogenase (ALDH), cytochrom 450 và catalase.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, ethano đƣợc oxy hoá chủ yếu ở gan [5], [21], [32], [44]. Cơ thể ngƣời có 7 gen mã hoá ADH nằm trên nhiễm sắc thể số 4, trong số đó, ADH1B mã hoá enzyme có vai trò chính trong chuyển hoá rƣợu tại gan. Trƣớc tiên, các ADH chuyển hoá rƣợu thành acetaldehyde, một chất có độc t nh cao và đƣợc gọi là chất gây ung thƣ. Sau đó, aceta dehyde bị ALDH phân hủy thành một hợp chất t độc hơn.
Aceta dehyde đƣợc cho rằng có liên quan đến cơ chế hình thành bệnh gan do rƣợu. Sự tích tụ acetaldehyde trong gan sau khi uống rƣợu mãn t nh đƣợc xác định bởi tốc độ hình thành và loại bỏ nó, đƣợc xúc tác bởi ADH, ALDH và một số enzyme khác. Nghiên cứu ở những ngƣời song sinh cho thấy, cơ sở di truyền cho sự khác biệt giữa các cá nhân về tính nhạy cảm với bệnh xơ gan do rƣợu [26], t nh đa h nh di truyền của các enzym iên quan đến quá tr nh oxy hoá ethano thành acetate đã đƣợc biết đến [19], [43]. Các biến thể của ADH và các enzyme chuyển hoá ethanol thành aceta dehyde nhanh hơn và có thể dẫn đến việc tăng t ch tụ acetaldehyde trong gan sau khi uống rƣợu.
Do đó, những ngƣời có các isozyme này có thể dễ bị xơ gan do rƣợu hơn hoặc đƣợc bảo vệ chống lại sự phát triển của chứng nghiện rƣợu [7], [18]. 1 Theo Lƣu B ch Ngọc và đtg (2018) cho thấy ngƣời Việt Nam sử dụng rƣợu, bia ở mức nghiện hoặc nghiện nặng à tƣơng đối cao, chiếm 8% hi điều tra phỏng vấn 5.200 ngƣời ở 12 tỉnh/thành phố đại diện cho các vùng của cá thể ngƣời Kinh sinh sống tại thành phố Hồ Ch Minh đƣợc giải mã từ dự án 1000 genome ngƣời cho rằng alen ADH1B*2 gen ADH1B đa h nh rs1229984 có hoạt tính chuyển hoá ethanol mạnh chiếm tỷ lệ cao 66,6% [14]. V ý do đó, có thể thấy rằng ngƣời Việt Nam có thể có nguy cơ t ch u acetaldehyde cao là nguyên nhân dẫn đến bệnh gan do rƣợu. Đến nay, các nghiên cứu về đa h nh gen iên quan đến chuyển hoá ethano có trong rƣợu ở ngƣời Việt Nam khoẻ mạnh cũng nhƣ mắc bệnh liên quan còn hạn chế.
Xuất phát từ các cơ sở trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu biến thể gen ADH1B ở bệnh nhân xơ gan nhằm nghiên cứu mối liên quan của đa h nh này. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm tần số kiểu gen, tần số a en đa h nh rs1229984 gen ADH1B ở ngƣời lạm dụng rƣợu, ngƣời lạm dụng rƣợu mắc bệnh xơ gan và hông xơ gan góp phần làm sáng tỏ mối liên quan của đa h nh đối với thói quen uống rƣợu dẫn đến lạm dụng rƣợu và bệnh xơ gan đƣợc chẩn đoán do rƣợu. Nội dung nghiên cứu Nghiên cứu hảo sát đặc điểm tần số iểu gen, tần số a en đa h nh rs1229984 gen ADH1B ở ngƣời Việt Nam sinh sống ở Thái Nguyên; Nghiên cứu mối iên quan của tần số iểu gen, tần số a en đa h nh rs1229984 gen ADH1B với thói quen uống rƣợu ở nhóm ngƣời Việt Nam ạm dụng rƣợu đƣợc thu thập tại Bệnh viện đa hoa Trung Ƣơng Thái Nguyên; Nghiên cứu mối iên quan của tần số iểu gen, tần số a en đa h nh rs1229984 gen ADH1B ở nhóm ngƣời Việt Nam ạm dụng rƣợu mắc bệnh xơ đƣợc thu thập tại Bệnh viện đa hoa Trung Ƣơng Thái Nguyên; 2 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Tình hình sử dụng đồ uống có ethanol 1. Tình hình sử dụng đồ uống có ethanol trên thế giới Việc chƣng cất các loại đồ uống chứa ethanol có truyền thống âu đời ở Châu Á, châu Âu, hởi nguồn từ Viễn Đông và chuyển đến châu Âu qua Ả Rập khoảng một thiên niên kỷ trƣớc [41]. Hiện nay, trên thế giới có khoảng 2,3 tỷ ngƣời đang sử dụng rƣợu, bia. Ngày 21/9/2018, tổ chức y tế thế giới (World Health Organization – WHO) đã công bố số iệu về vấn đề sử dụng rƣợu bia trên toàn thế giới, có đến 27% trẻ vị thành niên (15 - 19 tuổi) đang sử dụng rƣợu, bia, đứng đầu là Châu Âu (44%), thứ 2 là Châu M và Tây Thái B nh Dƣơng (38%).
Qua khảo sát ở nhóm ngƣời uống rƣợu trƣớc 15 tuổi cho thấy, không có sự chênh ệch đáng ể giữa nam và nữ trong độ tuổi này. Trong hi đó, năm 2016 có hơn 3 triệu ngƣời đã chết do tác hại bia, rƣợu, có nghĩa à cứ 20 ngƣời chết thì 1 ngƣời trong số đó tử vong vì tác hại của rƣợu, bia, hơn 3/4 số ca tử vong là nam giới. Lạm dụng rƣợu, bia ở mức có hại gây ra hơn 5% gánh nặng bệnh tật trên toàn cầu. Các nƣớc có thu nhập cao đồng nghĩa với đồ uống có ethano đƣợc phổ biến hơn.
Tình hình sử dụng đồ uống có ethanol t i Việt Nam Ở nƣớc ta, rƣợu đã trở thành một nét văn hoá ẩm thực hông thể thiếu trong đời sống, đƣợc dùng trong các cuộc gặp mặt, đàm đạo tri kỉ… chúc tụng thể hiện t nh cảm, tôn trọng nhau, chén rƣợu nhƣ lời chào, lời mời đối với khách, chủ nhân của bữa tiệc chỉ uống hoảng 03 chén rƣợu là dừng. Sử dụng rƣợu, bia ở 1 mức độ hợp lý có thể đem ại cho con ngƣời cảm giác hƣng phấn, hoan hoái, ƣu thông huyết mạch. Tuy nhiên, nét đẹp khi uống rƣợu của ngƣời xƣa tới bây giờ hầu nhƣ đã hông c n đƣợc ƣu giữ, thay vào đó à một văn hoá uống rƣợu, bia thái quá, xô bồ, gây ra nhiều tác hại, tổn thất cho bản thân ngƣời uống, gia đ nh, tổ chức và toàn xã hội. Ở Việt Nam, xu hƣớng sử dụng rƣợu, bia trong sinh hoạt hàng ngày, trong những dịp lễ hội, trong quan hệ 3 công việc.
đang càng ngày gia tăng. Thậm chí Việt Nam c n vƣơn ên đứng thứ 2 về tốc độ sử dụng rƣợu, bia của Đông Nam Á, chỉ sau Thái Lan. Theo số iệu thống ê của năm 2010, 70% nam và 6% nữ giới trên 15 tuổi có uống rƣợu, bia. Nếu quy đổi rƣợu, bia ra lít ethanol nguyên chất thì mức tiêu thụ b nh quân đầu ngƣời Việt Nam (trên 15 tuổi) à 8,3 t/năm theo số liệu ƣớc t nh năm 2016 của Tổ chức Y tế thế giới, đứng vị tr 64/194 nƣớc, trong khi mức tiêu thụ trên toàn cầu tăng hông đáng ể.
Chỉ trong 5 năm (2011-2015), tỷ lệ sử dụng rƣợu, bia ở nam giới (độ tuổi từ 25 - 64 tuổi) đã tăng từ 69,6% lên 80,3% và ở nữ giới là từ 5,6% lên 11,2%. Trong số nam giới sử dụng rƣợu, bia năm 2015, có 44,2% sử dụng rƣợu, bia ở mức nguy hại và 47,9% điều khiển phƣơng tiện cơ giới sau khi sử dụng rƣợu, bia. Ở tuổi vị thành niên (từ 13 - 17 tuổi), có 1/3 nam giới (33,2%) và gần 1/5 nữ giới (17,6%) có sử dụng rƣợu, bia. Trong số đó, một nửa số em nam và một phần ba số em nữ uống lần đầu trƣớc 14 tuổi.
Tỷ lệ ngƣời trƣởng thành (từ 25 - 64 tuổi) có uống rƣợu, bia tính theo tháng (2010-2015). Tỷ lệ tiêu thụ số lít ethanol nguyên chất/ngƣời/năm Việt Nam ở mức rất cao, xếp thứ hai trong các nƣớc Đông Nam Á/Tây Thái B nh Dƣơng; xếp thứ 10 châu Á (sau Hàn Quốc, Ấn Độ, Nepa , Thái Lan…) và thứ 29 thế giới. Số ƣợng bia, rƣợu đƣợc bán ra năm 2017 ên tới 4 tỷ t, tăng 10,4% so với năm 2016. Bình quân mỗi ngƣời dân sử dụng 42 t bia/năm.
Chi ph cho sử dụng bia của Việt Nam khoảng 3,4 tỷ USD/năm, gần 3% số thu ngân sách của cả nƣớc, trung b nh hơn 300USD ngƣời/năm. Từ năm 2003 - 2005, mức độ sử dụng số ethano trung b nh 3,8 t/năm nhƣng đến năm 2005 - 2008 đã tăng gấp đôi à 6,6 t. Trong hi đó, thế giới tăng rất chậm, chỉ từ 6,1 ên 6,2% giai đoạn 15 năm. Có thể vào năm 2025, mức độ sử dụng ethanol của Việt Nam tăng ên khoảng 7 t/năm, nhƣng thực tế, WHO cho biết, Việt Nam sẽ phải chạm mốc 4 8,6 t ethano /năm.
Đây à con số đáng báo động về thực trạng sử dụng rƣợu, bia tại Việt Nam. Bên cạnh đó, từ cuộc điều tra khảo sát của Lƣu B ch Ngọc và đồng tác giả (2018) đã cho thấy ết quả của thực trạng sử dụng rƣợu, bia ở Việt Nam. Kết quả điều tra, phỏng vấn 5.200 ngƣời ở 12 tỉnh/thành phố đại diện cho các vùng của cả nƣớc cho thấy, rƣợu tự nấu thủ công nhƣ: rƣợu gạo, rƣợu ngô hay rƣợu nấu từ các loại nguyên liệu khác. là loại đồ uống có ethano đƣợc “yêu th ch” của ngƣời Việt Nam, tỷ ệ ên tới 78,4% ngƣời thƣờng xuyên sử dụng loại đồ uống này.
Tỷ lệ nam giới sử dụng rƣợu nấu thủ công lên tới 85,6% trong khi tỷ lệ này ở nữ giới chiếm 51,5%. Xếp thứ 2 đồ uống đƣợc ƣa th ch sử dụng là bia. Trong tổng số những ngƣời đang sử dụng rƣợu, bia có 68,7% hiện đang uống bia (67,1% à nam giới và 74,7% à phụ nữ). Nhóm nghiên cứu cho rằng, phƣơng thức sử dụng đồ uống có ethanol của ngƣời dân Việt Nam có nhiều điểm đáng o ngại.
Ngoài ra, kết quả phân tích số liệu điều tra cho thấy trong số 60% dân số hiện có sử dụng đồ uống có ethanol, trung bình một ngày một ngƣời đã tiêu thụ 14,7g ethanol nguyên chất, mặc dù con số trung vị chỉ là 3,7g. Đánh giá về sức khoẻ tinh thần cảm nhận, quan niệm uống rƣợu, bia giúp giải toả căng thẳng thần kinh vẫn là phổ biến [1]. Sử dụng đồ uống có ethano đƣợc các cơ quan y tế coi là yếu tố ảnh hƣớng đối với sức khoẻ của ngƣời sử dụng, khi sử dụng tới mức độ lạm dụng trong một thời gian dài. Chuyển h a ethano v ảnh hƣởng đến sức h e con ngƣời 1.