Nghiên Cứu Đột Biến Gen, Lâm Sàng và Điều Trị Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh

Nghiên cứu đột biến gen lâm sàng và điều trị bệnh đái tháo đường sơ sinh, cung cấp thông tin quan trọng về chẩn đoán và điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Cấn Thị Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hoàn
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhi Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đột Biến Gen và Điều Trị Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Thuật ngữ, danh pháp và phân loại đái tháo đường sơ sinh
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu đái tháo đường sơ sinh
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Lịch sử nghiên cứu đái tháo đường sơ sinh ở Việt Nam
• 1.3. Các gen gây ĐTĐ sơ sinh và cơ chế bệnh sinh
• 1.3.1. Các gen gây ĐTĐ sơ sinh tạm thời và cơ chế bệnh sinh
• 1.3.2. Các gen gây ĐTĐ sơ sinh vĩnh viễn và cơ chế bệnh sinh
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ VỀ NỘI DUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đột Biến Gen Gây Bệnh ĐTĐ Sơ Sinh

Bệnh đái tháo đường sơ sinh (ĐTĐ sơ sinh) là tình trạng tăng glucose máu xuất hiện trong 6 tháng đầu đời. Đây là bệnh lý bẩm sinh hiếm gặp, tỷ lệ mắc khoảng 1/215.000 - 1/500.000 trẻ sơ sinh sống. Bệnh có thể diễn biến tạm thời, tái phát, hoặc kéo dài vĩnh viễn. Nguyên nhân chủ yếu do di truyền, cụ thể là đột biến gen, dẫn đến rối loạn chức năng tuyến tụy, giảm bài tiết insulin. Chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời rất quan trọng để tránh biến chứng nguy hiểm. Theo nghiên cứu của Cấn Thị Bích Ngọc (2017), việc xác định nguyên nhân di truyền giúp định hướng điều trị và tiên lượng bệnh chính xác hơn.

1.1. Định Nghĩa và Phân Loại Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh

Đái tháo đường sơ sinh (ĐTĐ sơ sinh) được định nghĩa là tình trạng tăng glucose máu không kiểm soát được xuất hiện trong 6 tháng đầu đời sau sinh. Gần đây, khái niệm này đã được mở rộng ra là ĐTĐ xuất hiện trước 12 tháng tuổi. Bệnh được phân loại thành ĐTĐ sơ sinh vĩnh viễn và ĐTĐ sơ sinh tạm thời, dựa trên thời gian điều trị và khả năng hồi phục. Việc phân loại chính xác giúp định hướng điều trị phù hợp.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Di Truyền Trong ĐTĐ Sơ Sinh

Nghiên cứu di truyền đóng vai trò then chốt trong việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh của ĐTĐ sơ sinh. Việc xác định các gen gây bệnh đái tháo đường sơ sinh và đột biến gen liên quan cho phép chẩn đoán chính xác, dự đoán diễn biến bệnh, và lựa chọn phương pháp điều trị tối ưu. Đặc biệt, việc phát hiện đột biến gen ABCC8/KCNJ11 có thể giúp chuyển từ điều trị insulin sang thuốc uống sulfonylurea, cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Chẩn Đoán Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh Hiện Nay

Chẩn đoán ĐTĐ sơ sinh gặp nhiều thách thức do triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác như viêm dạ dày, nhiễm trùng hô hấp. Các triệu chứng điển hình như tiểu nhiều, uống nhiều thường khó nhận biết ở trẻ nhỏ. Trẻ thường được chẩn đoán muộn, khi đã có biến chứng nhiễm toan xê tôn. Nghiên cứu của Cấn Thị Bích Ngọc (2017) chỉ ra rằng việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh và biểu hiện lâm sàng liên quan đến từng đột biến gen là yếu tố then chốt để chẩn đoán sớm và chính xác.

2.1. Biểu Hiện Lâm Sàng Không Điển Hình Của Đái Tháo Đường Sơ Sinh

Các triệu chứng của ĐTĐ sơ sinh thường không điển hình và dễ bị bỏ qua, đặc biệt ở giai đoạn sớm. Trẻ có thể quấy khóc, nôn trớ, thở nhanh, mất nước, nhưng không có các dấu hiệu rõ ràng như tiểu nhiều hay uống nhiều. Tăng glucose máu có thể xuất hiện sau co giật do động kinh hoặc các bệnh lý cấp tính khác. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức về bệnh này trong cộng đồng y tế.

2.2. Khó Khăn Trong Tiếp Cận Xét Nghiệm Di Truyền Đái Tháo Đường Sơ Sinh

Việc tiếp cận xét nghiệm di truyền đái tháo đường sơ sinh còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Chi phí xét nghiệm cao, cơ sở vật chất hạn chế, và thiếu đội ngũ chuyên gia có kinh nghiệm là những rào cản lớn. Tuy nhiên, việc đầu tư vào xét nghiệm di truyền là cần thiết để chẩn đoán chính xác và cá nhân hóa điều trị cho bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh.

III. Cách Phát Hiện Đột Biến Gen Gây Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh

Phát hiện đột biến gen là bước quan trọng để chẩn đoán xác định ĐTĐ sơ sinh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Các phương pháp xét nghiệm di truyền hiện đại như giải trình tự gen (gene sequencing) cho phép xác định chính xác các đột biến trong các gen gây bệnh đái tháo đường sơ sinh. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc xác định kiểu gen giúp dự đoán khả năng đáp ứng với các loại thuốc khác nhau, đặc biệt là sulfonylurea.

3.1. Giải Trình Tự Gen Phương Pháp Xác Định Đột Biến Gen Hiệu Quả

Giải trình tự gen là phương pháp hiệu quả nhất để xác định đột biến gen trong ĐTĐ sơ sinh. Phương pháp này cho phép phân tích toàn bộ trình tự DNA của các gen liên quan, giúp phát hiện cả những đột biến hiếm gặp. Tuy nhiên, chi phí giải trình tự gen còn khá cao, đòi hỏi đầu tư lớn về cơ sở vật chất và nhân lực.

3.2. Xét Nghiệm Di Truyền Định Hướng Dựa Trên Lâm Sàng và Tiền Sử

Trong một số trường hợp, có thể thực hiện xét nghiệm di truyền định hướng dựa trên biểu hiện lâm sàng và tiền sử gia đình của bệnh nhân. Ví dụ, nếu bệnh nhân có các triệu chứng gợi ý hội chứng kèm theo ĐTĐ sơ sinh, có thể ưu tiên xét nghiệm các gen liên quan đến hội chứng đó. Cách tiếp cận này giúp tiết kiệm chi phí và thời gian xét nghiệm.

3.3. Vai Trò Của Tư Vấn Di Truyền Trước Và Sau Xét Nghiệm

Tư vấn di truyền đóng vai trò quan trọng trong quá trình xét nghiệm di truyền ĐTĐ sơ sinh. Trước xét nghiệm, tư vấn viên sẽ cung cấp thông tin về ý nghĩa của xét nghiệm, các khả năng kết quả, và các lựa chọn điều trị. Sau xét nghiệm, tư vấn viên sẽ giải thích kết quả, tư vấn về nguy cơ di truyền cho các thành viên khác trong gia đình, và hỗ trợ tâm lý cho bệnh nhân và gia đình.

IV. Điều Trị Bệnh Đái Tháo Đường Sơ Sinh Hướng Tiếp Cận Mới

Việc điều trị ĐTĐ sơ sinh cần được cá nhân hóa dựa trên nguyên nhân di truyền và biểu hiện lâm sàng của bệnh nhân. Trước đây, insulin là phương pháp điều trị chủ yếu. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng nhiều bệnh nhân có đột biến gen ABCC8 hoặc KCNJ11 có thể được điều trị hiệu quả bằng sulfonylurea, một loại thuốc uống giúp kích thích tế bào beta sản xuất insulin. Điều này giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và giảm gánh nặng cho gia đình.

4.1. Chuyển Đổi Từ Insulin Sang Sulfonylurea Khi Nào Nên

Việc chuyển đổi từ insulin sang sulfonylurea nên được cân nhắc ở những bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh có đột biến gen ABCC8 hoặc KCNJ11. Quyết định này cần dựa trên kết quả xét nghiệm di truyền, đánh giá lâm sàng, và sự đồng thuận của bệnh nhân và gia đình. Việc theo dõi chặt chẽ sau chuyển đổi là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả và an toàn.

4.2. Liệu Pháp Gen Triển Vọng Tương Lai Trong Điều Trị ĐTĐ Sơ Sinh

Liệu pháp gen là một hướng điều trị đầy hứa hẹn cho ĐTĐ sơ sinh. Phương pháp này nhằm mục đích sửa chữa các đột biến gen gây bệnh, giúp phục hồi chức năng tế bào beta và giảm sự phụ thuộc vào insulin hoặc sulfonylurea. Tuy nhiên, liệu pháp gen vẫn còn trong giai đoạn nghiên cứu và chưa được áp dụng rộng rãi trong thực tế lâm sàng.

4.3. Quản Lý Biến Chứng và Tiên Lượng Bệnh ĐTĐ Sơ Sinh

Việc quản lý biến chứng và tiên lượng bệnh ĐTĐ sơ sinh rất quan trọng để đảm bảo sức khỏe lâu dài cho bệnh nhân. Các biến chứng có thể bao gồm hạ đường huyết, tăng đường huyết, và các vấn đề phát triển tâm thần vận động. Tiên lượng bệnh phụ thuộc vào nguyên nhân di truyền, mức độ kiểm soát đường huyết, và sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Đột Biến Gen Và Đáp Ứng Điều Trị tại Việt Nam

Nghiên cứu của Cấn Thị Bích Ngọc (2017) đã xác định đột biến gen ở một số bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tại Việt Nam, đồng thời đối chiếu kiểu gen và kiểu hình của các thể ĐTĐ sơ sinh. Kết quả cho thấy có sự tương quan giữa đột biến gen và đáp ứng điều trị. Nghiên cứu cũng đánh giá kết quả điều trị bệnh ĐTĐ sơ sinh tại Bệnh viện Nhi Trung ương, cung cấp thông tin quan trọng cho việc cải thiện phác đồ điều trị và chăm sóc bệnh nhân.

5.1. Phân Bố Đột Biến Gen Thường Gặp Trong Cộng Đồng Bệnh Nhân Việt Nam

Nghiên cứu đã xác định được một số đột biến gen thường gặp trong cộng đồng bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tại Việt Nam, bao gồm các đột biến trên các gen ABCC8, KCNJ11, và INS. Việc xác định phân bố đột biến gen này có ý nghĩa quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

5.2. Tương Quan Giữa Kiểu Gen và Kiểu Hình Lâm Sàng ở Bệnh Nhân Việt Nam

Nghiên cứu đã chỉ ra sự tương quan giữa kiểu gen và kiểu hình lâm sàng ở bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tại Việt Nam. Ví dụ, bệnh nhân có đột biến gen ABCC8 thường có đáp ứng tốt với điều trị bằng sulfonylurea, trong khi bệnh nhân có đột biến gen khác có thể cần điều trị bằng insulin.

5.3. Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị Sulfonylurea và Insulin Trên Bệnh Nhân

Nghiên cứu đã đánh giá hiệu quả điều trị sulfonylurea và insulin trên bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tại Việt Nam. Kết quả cho thấy sulfonylurea có hiệu quả trong việc kiểm soát đường huyết ở một số bệnh nhân, nhưng cần theo dõi chặt chẽ để phát hiện và xử trí các tác dụng phụ.

VI. Hướng Nghiên Cứu và Điều Trị Đái Tháo Đường Sơ Sinh Tương Lai

Nghiên cứu về ĐTĐ sơ sinh vẫn còn nhiều thách thức và cơ hội. Trong tương lai, cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp chẩn đoán sớm và chính xác hơn, đặc biệt là sàng lọc sơ sinh. Bên cạnh đó, cần tiếp tục nghiên cứu về liệu pháp gen và các phương pháp điều trị mới để cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Nghiên cứu cũng cần tập trung vào y học cá nhân hóa, điều trị đích dựa trên đặc điểm di truyền riêng của từng bệnh nhân.

6.1. Phát Triển Kỹ Thuật Sàng Lọc Sơ Sinh Bệnh Đái Tháo Đường

Phát triển kỹ thuật sàng lọc sơ sinh ĐTĐ sẽ giúp phát hiện bệnh sớm và điều trị kịp thời, giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Các phương pháp sàng lọc có thể bao gồm đo đường huyết hoặc xét nghiệm di truyền trên mẫu máu gót chân của trẻ sơ sinh.

6.2. Ứng Dụng Y Học Cá Nhân Hóa Trong Điều Trị

Ứng dụng y học cá nhân hóa trong điều trị ĐTĐ sơ sinh sẽ giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất cho từng bệnh nhân, dựa trên đặc điểm di truyền và biểu hiện lâm sàng của họ. Điều này có thể bao gồm việc sử dụng sulfonylurea hoặc insulin với liều lượng phù hợp, hoặc áp dụng liệu pháp gen trong tương lai.

6.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Bệnh ĐTĐ Sơ Sinh Trong Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức về bệnh ĐTĐ sơ sinh trong cộng đồng, đặc biệt là trong giới y tế, sẽ giúp chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời, cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân. Các hoạt động nâng cao nhận thức có thể bao gồm tổ chức hội thảo, xuất bản tài liệu, và sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đái tháo đường sơ sinh là bệnh lý bẩm sinh hiếm gặp với tỷ lệ mới mắc ước tính từ 1/215.000 đến 1/500.000 trẻ sơ sinh đẻ sống, trong đó khoảng 50% trường hợp biểu hiện bệnh ngay trong 4 tuần đầu sau sinh. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu xuất hiện trong 6 tháng đầu đời (hoặc mở rộng đến trước 12 tháng tuổi). Về mặt lâm sàng, trẻ thường khởi phát với các triệu chứng không đặc hiệu như kích thích, nôn, thở nhanh, mất nước, dễ bị chẩn đoán nhầm với viêm dạ dày, nhiễm khuẩn hô hấp hoặc nhiễm khuẩn huyết. Đa số bệnh nhân chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng nhiễm toan ceton nặng, đe dọa tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh nếu không được điều trị kịp thời.

Tại Việt Nam, từ năm 2000 đến tháng 01/2017, Khoa Nội tiết – Chuyển hóa – Di truyền thuộc Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận 40 bệnh nhân được chẩn đoán đái tháo đường trước 12 tháng tuổi (gồm 39 ca dưới 6 tháng tuổi và 1 ca lúc 12 tháng tuổi), chiếm tỷ lệ 9% trong tổng số 447 bệnh nhân đái tháo đường dưới 15 tuổi điều trị tại bệnh viện. Việc kiểm soát glucose máu và tính toán liều insulin ở lứa tuổi sơ sinh gặp nhiều trở ngại do kích thước cơ thể nhỏ và lớp mỡ dưới da mỏng. Trước nghiên cứu này, tại Việt Nam chưa có công trình nào đánh giá toàn diện về nguyên nhân ở mức độ di truyền phân tử, đối chiếu kiểu gen với kiểu hình và theo dõi kết quả điều trị trên một cỡ mẫu bệnh nhân đái tháo đường sơ sinh tập trung.

Luận án được thực hiện nhằm giải quyết ba mục tiêu cụ thể:

1. Xác định đột biến gen ở các bệnh nhân đái tháo đường sơ sinh.
2. Đối chiếu kiểu gen và kiểu hình của các thể đái tháo đường sơ sinh.
3. Đánh giá kết quả điều trị bệnh đái tháo đường sơ sinh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Gồm 40 bệnh nhân được chẩn đoán đái tháo đường trước 12 tháng tuổi tại Bệnh viện Nhi Trung ương.
• Phạm vi không gian: Thu thập mẫu bệnh phẩm và theo dõi điều trị lâm sàng tại Khoa Nội tiết – Chuyển hóa – Di truyền, Bệnh viện Nhi Trung ương; chiết tách DNA tại Khoa Di truyền Sinh học phân tử (Bệnh viện Nhi Trung ương); thực hiện giải trình tự gen và phân tích methyl hóa phối hợp cùng Phòng xét nghiệm Di truyền phân tử (Đại học Y Exeter) và Phòng xét nghiệm Di truyền vùng Wessex (Đại học Southampton, Vương quốc Anh).
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu và theo dõi bệnh nhân trong giai đoạn từ tháng 01/2000 đến tháng 01/2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Y văn thế giới ghi nhận ca bệnh đái tháo đường sơ sinh đầu tiên do Kitsell mô tả năm 1852. Đến năm 1926, Ramsey báo cáo trường hợp trẻ sơ sinh hồi phục sau khi điều trị insulin. Năm 1962, Hutchinson và cộng sự lần đầu tiên phân định hai thể lâm sàng: đái tháo đường sơ sinh vĩnh viễn và đái tháo đường sơ sinh tạm thời. Lawrence (1966) cùng Cornblath và Schwartz (1966) chính thức sử dụng thuật ngữ đái tháo đường sơ sinh tạm thời. Briggs và cộng sự (1986) cùng Shield và Baum (1986) ghi nhận nguy cơ tái phát thành đái tháo đường ở lứa tuổi muộn hơn ở các bệnh nhân thể tạm thời. Soliman và cộng sự (1994) công bố tỷ lệ mới mắc đái tháo đường sơ sinh vĩnh viễn tại Ấn Độ là 1,788 ± 0,82/100.000 trẻ đẻ sống. Muhlendahl và Herkenhoff (1995, 1997) theo dõi 13 bệnh nhân thể tạm thời tái phát và ghi nhận tỷ lệ mắc tại Đức là 1/450.000, trong khi Shield và cộng sự (1997) ước tính tỷ lệ 1/400.000 tại Anh. Năm 2007, Stanik và cộng sự công bố dữ liệu 23 năm tại Slovakia với tỷ lệ đái tháo đường sơ sinh vĩnh viễn là 1/215.417 trẻ sống.

Về mặt di truyền học, năm 1995 ghi nhận nguyên nhân thể tạm thời do nhận hai nhiễm sắc thể số 6 từ bố (UPD6), và Temple cùng cộng sự (1996) phát hiện bất thường nhân đôi đoạn 6q24 có nguồn gốc từ bố. Mackay và cộng sự (2006) làm rõ cơ chế mất methyl hóa (LOM) tại vùng 6q24 và hiện tượng giảm methyl hóa đa vị trí (HIL) liên quan đến gen ZFP57. Đối với thể vĩnh viễn, Gloyn và cộng sự (2004) phát hiện các đột biến dị hợp tử trên gen KCNJ11 mã hóa tiểu đơn vị Kir6.2 của kênh $K_{ATP}$. Flanagan và cộng sự (2007) xác định đột biến gen ABCC8 mã hóa tiểu đơn vị SUR1. Ngoài ra, các đột biến gen INS (mã hóa insulin), EIF2AK3 trong hội chứng Wolcott-Rallison (Wolcott và Rallison, 1972; Rubio-Cabezas, 2009; Ozbek, 2010) và gen FOXP3 trong hội chứng IPEX cũng đã được làm sáng tỏ.

Tại Việt Nam, trước năm 2012, các công bố về đái tháo đường sơ sinh rất hạn chế. Một nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm năm 2009 tại Bệnh viện Nhi Trung ương, Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Nhi Đồng 2 chỉ khảo sát dữ liệu của 12 trẻ đái tháo đường sơ sinh với chỉ số $HbA_{1c}$ trung bình $7,5 \pm 2,5%$. Công trình này chưa phân tích nguyên nhân mức độ phân tử, chưa mô tả đặc điểm kiểu hình theo kiểu gen và chưa áp dụng kết quả phân tích gen vào điều trị thực tế. Luận án của tác giả Cấn Thị Bích Ngọc giải quyết khoảng trống này thông qua việc thiết lập quy trình chẩn đoán di truyền phân tử nhiều bước và đánh giá chuyển đổi điều trị sang sulfonylurea trên nhóm bệnh nhân Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở bệnh sinh của các khiếm khuyết đơn gen ảnh hưởng đến tế bào $\beta$ đảo tụy:

• Kênh $K_{ATP}$ màng tế bào $\beta$: Phức hợp gồm 4 tiểu đơn vị Kir6.2 (gen KCNJ11 tại 11p15.1) và 4 tiểu đơn vị SUR1 (gen ABCC8 tại 11p15.1). Đột biến kích hoạt các gen này làm kênh luôn mở, ngăn cản khử cực màng và ức chế bài tiết insulin.
• Sinh tổng hợp Insulin: Đột biến gen INS (11p15.5) gây bất thường cấu trúc proinsulin, dẫn đến ứ đọng protein, gây stress lưới nội bào và chết tế bào $\beta$.
• Bất thường in dấu di truyền 6q24: Sự biểu hiện quá mức của các gen PLAGL1 và HYMAI do cơ chế nhận hai nhiễm sắc thể từ bố (UPD6), nhân đoạn 6q24 từ bố, hoặc mất methyl hóa (LOM) dòng mẹ dẫn đến đái tháo đường sơ sinh tạm thời typ 1.
• Các hội chứng kết hợp: Đột biến EIF2AK3 (2p11.2) gây hội chứng Wolcott-Rallison; đột biến FOXP3 (Xp11.23) làm rối loạn tế bào T điều hòa dẫn đến hội chứng IPEX.

Hướng tiếp cận	Phương pháp và công cụ cụ thể trong luận án
Thiết kế nghiên cứu	Nghiên cứu mô tả loạt ca bệnh (case series), kết hợp theo dõi tiến cứu 36 bệnh nhân mới chẩn đoán và hồi cứu dữ liệu 4 bệnh nhân, tiếp tục theo dõi dọc từ 2000 đến 2017.
Tiêu chuẩn chọn mẫu	1) Tăng glucose máu xuất hiện trước 12 tháng tuổi; 2) Glucose máu đói $\ge 126\text{ mg/dl}$ ($7,0\text{ mmol/l}$) hoặc glucose bất kỳ $> 200\text{ mg/dl}$ ($11,1\text{ mmol/l}$); 3) Tăng glucose máu đói kéo dài $> 2$ tuần phải điều trị insulin; 4) Gia đình đồng ý tham gia.
Tách chiết DNA	Tách chiết DNA 3 lần từ bạch cầu lympho máu ngoại vi của bệnh nhân và bố mẹ tại Bệnh viện Nhi Trung ương.
Giải trình tự Sanger	Giải trình tự trực tiếp gen KCNJ11 (1 exon) và gen ABCC8 (39 exon cùng vùng nối) trên hệ thống ABI 3100 và ABI 3730 capillary sequencer.
Giải trình tự NGS	Giải trình tự thế hệ mới panel 18 gen (INS, INSR, EIF2AK3, FOXP3, GATA4, GATA6, GCK, GLIS3, HNF1B, IER3IP1, PDX1, PTF1A, NEUROD1, NEUROG3, RFX6, SLC2A2, SLC19A2, WFS1) bằng kỹ thuật Agilent custom capture v5 / Illumina HiSeq.
Phân tích NST số 6	Kỹ thuật MS-PCR và MS-MLPA (kit MRC-Holland ME033) xác định dạng methyl hóa và số lượng bản sao, kèm phân tích 712 dấu ấn microsatellite.
Theo dõi điều trị	Đánh giá phác đồ cấp cứu toan ceton, tiêm insulin nền/bolus, kỹ thuật pha loãng insulin U-10, quy tắc 500 và 1800; quy trình chuyển đổi sang uống glibenclamide (liều khởi đầu $0,1\text{ mg/kg}\times 2\text{ lần/ngày}$). Đánh giá phát triển tâm thần vận động qua trắc nghiệm DQ/IQ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng hợp hệ thống khái niệm, phân loại đái tháo đường sơ sinh (thể vĩnh viễn và thể tạm thời typ 1, typ 2, typ 3), lịch sử nghiên cứu dịch tễ học và di truyền học trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả trình bày chi tiết cơ chế bài tiết insulin bình thường qua kênh $K_{ATP}$ và các yếu tố phiên mã (PDX1, PTF1A, RFX6, GLIS3...), cùng bệnh sinh của các hội chứng hiếm gặp như Wolcott-Rallison (loạn sản đầu xương, suy gan cấp tái diễn) và hội chứng IPEX (tiêu chảy mạn tính kháng trị, viêm da tự miễn, đái tháo đường sơ sinh). Chương này cũng hệ thống hóa các nhóm thuốc điều trị gồm các dạng insulin (nhanh, bán chậm NPH, kéo dài glargine/detemir) và nhóm sulfonylurea thế hệ hai (glibenclamide), cùng nguyên lý tính toán liều lượng cho trẻ sơ sinh.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu trên 40 bệnh nhi tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Tác giả xây dựng sơ đồ phân tích di truyền gồm 3 bước:

• Bước 1: Giải trình tự Sanger gen KCNJ11 và ABCC8 cho toàn bộ 40 bệnh nhân.
• Bước 2: Những trường hợp âm tính ở bước 1 được phân tích tiếp bằng NGS panel 18 gen.
• Bước 3: Những trường hợp không phát hiện đột biến ở 20 gen trên được phân tích bất thường methyl hóa và biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể số 6 bằng MS-PCR và MS-MLPA.

Quy trình thu thập dữ liệu lâm sàng, chỉ số hóa sinh (glucose máu, $HbA_{1c}$, C-peptide, insulin, khí máu), quy trình thử nghiệm chuyển đổi điều trị từ tiêm insulin sang uống sulfonylurea và theo dõi tác dụng không mong muốn cũng được chuẩn hóa trong chương này.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được từ 40 bệnh nhân:

• Phát hiện đột biến gen: Xác định được nguyên nhân phân tử ở 33/40 bệnh nhân (tỷ lệ $82,5%$). Trong đó:
  • Đột biến các gen mã hóa kênh $K_{ATP}$ chiếm 20 bệnh nhân (gồm KCNJ11 và ABCC8).
  • Đột biến các gen trong panel NGS chiếm 8 bệnh nhân (bao gồm đột biến gen INS, EIF2AK3, FOXP3...).
  • Bất thường vùng 6q24 trên nhiễm sắc thể số 6 chiếm 5 bệnh nhân.
  • Không phát hiện được đột biến trong các gen khảo sát ở 7 bệnh nhân.

Nhóm nguyên nhân phân tử	Số lượng ($n=40$)	Tỷ lệ ($%$)	Thể lâm sàng chủ yếu
Đột biến gen kênh $K_{ATP}$ (KCNJ11 / ABCC8)	20	$50,0%$	Vĩnh viễn (chủ yếu KCNJ11) hoặc Tạm thời (chủ yếu ABCC8)
Đột biến panel 18 gen (INS, EIF2AK3, FOXP3...)	8	$20,0%$	Vĩnh viễn / Hội chứng kết hợp (WRS, IPEX)
Bất thường vùng 6q24 (UPD6, nhân đoạn, mất methyl hóa)	5	$12,5%$	Đái tháo đường sơ sinh tạm thời typ 1
Chưa phát hiện đột biến	7	$17,5%$	Thể vĩnh viễn hoặc chưa rõ phân loại

• Đối chiếu kiểu gen và kiểu hình:
  • Nhóm bất thường 6q24 khởi phát bệnh rất sớm (tuổi trung vị 3 ngày), mức độ chậm phát triển trong tử cung nặng, có các triệu chứng kèm theo như lưỡi to và thoát vị rốn.
  • Nhóm đột biến KCNJ11 và ABCC8 khởi phát muộn hơn, chậm phát triển trong tử cung nhẹ hơn; khoảng $20%$ bệnh nhân mang đột biến KCNJ11 có kèm theo triệu chứng thần kinh (chậm phát triển tâm thần, yếu cơ, hội chứng DEND hoặc DEND trung gian).
  • Bệnh nhân đột biến gen INS khởi phát muộn hơn và không có biểu hiện thần kinh.
  • Bệnh nhân đột biến EIF2AK3 có biểu hiện loạn sản xương và tổn thương gan; bệnh nhân đột biến FOXP3 biểu hiện viêm ruột tự miễn và chàm da.
• Kết quả điều trị:
  • 19 bệnh nhân mang đột biến KCNJ11 hoặc ABCC8 được tiến hành chuyển đổi từ tiêm insulin sang uống sulfonylurea (glibenclamide) thành công ($100%$ số ca được chỉ định chuyển đổi), giúp kiểm soát tốt glucose máu và hạ chỉ số $HbA_{1c}$ mà không gây biến chứng hạ đường huyết nặng.
  • Nhóm đái tháo đường sơ sinh tạm thời (do bất thường 6q24 hoặc đột biến kênh $K_{ATP}$) được ngừng điều trị insulin sau giai đoạn sơ sinh khi bước vào giai đoạn lui bệnh.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 phân tích, biện giải các kết quả nghiên cứu và so sánh với y văn quốc tế:

• Tỷ lệ phát hiện đột biến gen ($82,5%$) tương đồng với các nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới, khẳng định vai trò của các gen kênh $K_{ATP}$, gen INS và vùng 6q24 trong bệnh sinh đái tháo đường sơ sinh.
• Phân tích mối liên quan chặt chẽ giữa vị trí đột biến trên gen KCNJ11 với mức độ biểu hiện tổn thương thần kinh (từ đái tháo đường đơn thuần đến hội chứng DEND).
• Thảo luận về tính ưu việt của điều trị bằng sulfonylurea đường uống so với tiêm insulin nhiều mũi ở trẻ nhỏ, cũng như sự cải thiện một phần triệu chứng tâm thần vận động ở bệnh nhân có biểu hiện thần kinh khi được điều trị sulfonylurea liều phù hợp.
• Đánh giá những khó khăn trong chăm sóc, kỹ thuật chia nhỏ liều insulin bằng phương pháp pha loãng U-10 và sự cần thiết của việc theo dõi glucose máu liên tục.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận khoa học:

• Cung cấp bức tranh toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về phổ đột biến gen ở bệnh nhân đái tháo đường sơ sinh, xác định tỷ lệ đột biến trên các gen phổ biến (KCNJ11, ABCC8, INS) và các bất thường in dấu di truyền tại vùng 6q24.
• Làm rõ đặc điểm đối chiếu giữa kiểu gen và kiểu hình lâm sàng ở quần thể bệnh nhi Việt Nam, hỗ trợ phân loại chính xác thể đái tháo đường sơ sinh vĩnh viễn, thể tạm thời và các thể nằm trong hội chứng di truyền hiếm gặp (EIF2AK3, FOXP3).

Đóng góp về mặt thực tiễn lâm sàng:

• Thiết lập và áp dụng thành công quy trình chuyển đổi điều trị từ tiêm insulin sang thuốc uống sulfonylurea (glibenclamide) cho 19 bệnh nhân có đột biến gen KCNJ11 hoặc ABCC8, giúp bệnh nhân ngừng tiêm insulin hoàn toàn, kiểm soát tốt chỉ số $HbA_{1c}$, giảm gánh nặng tiêm truyền và cải thiện chất lượng sống.
• Đề xuất phác đồ phân tích di truyền phân tử bậc thang (Sanger gen kênh $K_{ATP} \rightarrow$ NGS panel đa gen $\rightarrow$ MS-MLPA vùng 6q24), giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán xác định và định hướng can thiệp sớm cho trẻ sơ sinh mắc bệnh.
• Đưa ra hướng dẫn thực hành về kỹ thuật pha loãng insulin U-10 và phác đồ điều chỉnh liều insulin theo lượng carbohydrate ăn vào (quy tắc 500) và độ nhạy insulin (quy tắc 1800) trong giai đoạn sơ sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 40 bệnh nhân do tính chất hiếm gặp của bệnh; vẫn còn 7 trường hợp ($17,5%$) chưa phát hiện được đột biến trong các vùng gen khảo sát; điều kiện cơ sở vật chất trong giai đoạn nghiên cứu chưa cho phép áp dụng đại trà máy bơm insulin và hệ thống đo glucose máu liên tục cho toàn bộ bệnh nhi.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi dọc nhóm bệnh nhân đái tháo đường sơ sinh tạm thời để phát hiện và can thiệp kịp thời giai đoạn tái phát ở tuổi dậy thì hoặc trưởng thành; mở rộng ứng dụng giải trình tự toàn bộ vùng mã hóa (WES) hoặc toàn bộ hệ gen (WGS) cho nhóm bệnh nhân chưa xác định được nguyên nhân; nghiên cứu sâu hơn về đáp ứng thần kinh khi dùng sulfonylurea liều cao ở các thể DEND.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao cho nhiều đối tượng:

• Bác sĩ chuyên khoa Nhi, Nội tiết và Sơ sinh: Cung cấp tiêu chuẩn chẩn đoán, phác đồ cấp cứu toan ceton, hướng dẫn pha loãng và tính liều insulin ở trẻ nhỏ, cùng quy trình từng bước chuyển đổi điều trị sang sulfonylurea đường uống.
• Chuyên gia Di truyền Y học: Tham khảo quy trình kỹ thuật phối hợp giữa giải trình tự Sanger, giải trình tự thế hệ mới NGS và kỹ thuật MS-MLPA trong chẩn đoán các bệnh lý đơn gen và rối loạn in dấu di truyền.
• Giảng viên, học viên sau đại học và nghiên cứu sinh: Cung cấp mô hình nghiên cứu kết hợp giữa di truyền học phân tử và thực hành lâm sàng, minh chứng cho phương thức tiếp cận y học cá thể hóa trong điều trị bệnh nội tiết chuyển hóa hiếm gặp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân vào nghiên cứu của luận án là gì?
Bệnh nhân được chọn vào nghiên cứu phải thỏa mãn đồng thời 4 tiêu chuẩn: tăng glucose máu xuất hiện trước 12 tháng tuổi; glucose máu đói $\ge 126\text{ mg/dl}$ ($7,0\text{ mmol/l}$) hoặc glucose bất kỳ $> 200\text{ mg/dl}$ ($11,1\text{ mmol/l}$); tình trạng tăng glucose máu đói kéo dài trên 2 tuần phải điều trị bằng insulin; bệnh nhân và gia đình đồng ý tham gia nghiên cứu.

2. Quy trình phân tích di truyền phân tử được thực hiện theo các bước nào?
Quy trình gồm 3 bước: Bước 1 giải trình tự Sanger gen KCNJ11 và ABCC8; Bước 2 giải trình tự NGS panel 18 gen (INS, INSR, EIF2AK3, FOXP3...) cho các ca âm tính ở bước 1; Bước 3 phân tích methyl hóa và số lượng bản sao vùng 6q24 bằng MS-PCR và MS-MLPA cho các ca âm tính ở 2 bước trước.

3. Tỷ lệ phát hiện đột biến gen trong nghiên cứu là bao nhiêu?
Nghiên cứu xác định được nguyên nhân di truyền ở 33/40 bệnh nhân, đạt tỷ lệ $82,5%$. Trong đó có 20 ca đột biến gen kênh $K_{ATP}$ (KCNJ11 và ABCC8), 8 ca đột biến các gen trong panel NGS (như INS, EIF2AK3, FOXP3), và 5 ca bất thường vùng 6q24 trên nhiễm sắc thể số 6.

4. Phác đồ chuyển đổi từ tiêm insulin sang uống sulfonylurea được tiến hành như thế nào?
Quá trình chuyển đổi thực hiện tại bệnh viện với glibenclamide liều khởi đầu $0,1\text{ mg/kg/lần}$, ngày 2 lần. Bệnh nhân được theo dõi glucose mao mạch; nếu glucose $> 7\text{ mmol/l}$ thì tăng dần liều sulfonylurea thêm $0,1\text{ mg/kg}$ mỗi lần và giữ nguyên insulin; nếu glucose $< 7\text{ mmol/l}$ thì giảm một nửa liều insulin cho đến khi ngừng tiêm hoàn toàn.

5. Nhóm bệnh nhân nào đáp ứng với điều trị chuyển đổi sang thuốc uống sulfonylurea?
Các bệnh nhân mang đột biến kích hoạt trên gen mã hóa cho các tiểu đơn vị của kênh $K_{ATP}$ (gồm gen ABCC8 mã hóa SUR1 và gen KCNJ11 mã hóa Kir6.2) có đáp ứng điều trị với sulfonylurea. Thuốc gắn vào thụ thể SUR1 giúp đóng kênh $K_{ATP}$ và kích thích giải phóng insulin nội sinh từ tế bào $\beta$.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Cấn Thị Bích Ngọc đã xác định được nguyên nhân di truyền ở $82,5%$ số bệnh nhân đái tháo đường sơ sinh tại Bệnh viện Nhi Trung ương thông qua phối hợp các kỹ thuật sinh học phân tử Sanger, NGS và MS-MLPA. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối liên quan chặt chẽ giữa kiểu gen và biểu hiện lâm sàng của từng thể bệnh, đồng thời ứng dụng thành công việc chuyển đổi từ tiêm insulin sang uống sulfonylurea cho toàn bộ 19 bệnh nhân mang đột biến kênh $K_{ATP}$. Đây là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Việt Nam đặt nền tảng cho việc chẩn đoán phân tử và cá thể hóa điều trị đái tháo đường sơ sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, proinsulin. Proinsulin biến đổi thành insulin khi đoạn C peptid, đoạn nối acid amin tận cùng của chuỗi A với carboxyl tận cùng của chuỗi B được tách ra. Đột biến gen INS sẽ phá vỡ cấu trúc bình thường của cầu nối disulfua (p.Cys43Gly và p.Cys96Tyr) hoặc thêm vào một cystein không ghép cặp (p.Arg89Cys và p.Gly90Cys) ở chỗ phân cắt của chuỗi A và C-peptid.Tyr108Cys có thể gây nên không ghép cặp của cystein ở vùng quyết định đóng cầu nối disulfua. Tất cả những đột biến này có thể là đột biến trội gây rối loạn sinh tổng hợp insulin dẫn đến stress trong lưới nội bào.

Vị trí các khiếm khuyết di truyền ảnh hƣởng đến giải phóng insulin của tế bào β [23] Đột biến các gen mã hóa cho các yếu tố phiên mã PDX1, PTF1A, RFX6, GLIS3, PAX6, NEUROD1 và NEUROG3 gây bất thường phát triển của tuyến tụy hoặc các tế bào nội tiết gây ĐTĐ sơ sinh (hình 1. Một số hội chứng kết hợp với ĐTĐ sơ sinh vĩnh viễn: Không có tuyến tụy và đột biến gen mã hóa yếu tố khởi phát insulin 1 (IPFI-1). IPFI-1 có vai trò kiểm soát sự phát triển của tụy nội và ngoại tiết, điều hòa sự biểu hiện của gen mã hóa insulin và somatostatin. Bệnh nhân có đột biến mất nucleotide đơn độc đồng hợp tử ở vị trí mã hóa cho codon 63 của IPF-1 (Pro63fsdelC) [29].

Đột biến đồng hợp tử của gen glucokinase là nguyên nhân không phổ biến gây ĐTĐ sơ sinh vĩnh viễn [30] do glucokinase có vai trò điều hòa chuyển hóa glucose trong tế bào đảo tụy, kiểm soát sự bài tiết insulin. Hội chứng hiếm gây đái tháo đường sơ sinh có tên là IPEX: đây là hội chứng di truyền lặn liên kết NST X bao gồm rối loạn điều hòa miễn dịch, tổn thương nhiều tuyến nội tiết, tổn thương ruột non với biểu hiện lâm sàng là bong da, ỉa chảy khó điều trị, teo lông mao ruột, thiếu máu tan máu, bệnh tuyến giáp tự miễn và ĐTĐ sơ sinh. Hầu hết trẻ tử vong trong năm đầu do nhiễm khuẩn. Một số trường hợp không có tiểu đảo Langerhans.

Một hoặc hai trường hợp đáp ứng với điều trị bằng cyclosporin A. Nguyên nhân của hội chứng này là do đột biến của gen FOXP3 mã hóa cho protein chuỗi nhánh [31]. Gen FOXP3 nằm trên cánh ngắn NST X (Xp11.23) gồm 11 exon và mã hóa cho protein có 431 acid amin. Cho đến nay, 62 đột biến khác nhau trên gen FOXP3 đã được phát hiện, trong đó đột biến sai nghĩa chiếm 46,7% (29/62), đột biến vùng cắt nối là 22,6% (14/62), đột biến mất đoạn nhỏ là 12,9% (8/62) và đột biến vùng promoter là 8,1% (5/62).

Trong các đột biến này có 54 đột biến gây nên ĐTĐ sơ sinh trong hội chứng IPEX (www. Một hội chứng hiếm khác gây ĐTĐ sơ sinh là Wolcott - Rallison (WRS) do đột biến gen EIF2AK3. Đây là bệnh di truyền lặn NST thường đặc trưng bởi ĐTĐ xuất hiện trong giai đoạn trẻ nhỏ (thường trong giai đoạn sơ 13 sinh), kết hợp với loạn sản đầu xương đốt sống. Hơn nữa, bệnh còn có các biểu hiện khác như gan to, chậm phát triển tâm thần, suy thận và tử vong sớm.

Gen EIF2AK3 nằm trên cánh ngắn NST số 2 (2p11.2) và gồm 17 exon. Cho đến nay đã có 46 đột biến được xác định chủ yếu là các đột biến sai nghĩa/vô nghĩa 25/46 (54,3%), đột biến mất đoạn nhỏ 13/46 (28,3%), thêm đoạn nhỏ 5/46 (10,8%) (www. Gen EIF2AK3 biểu hiện cao ở tế bào tụy và hoạt động như yếu tố điều hòa tổng hợp protein. Protein và insulin được sản xuất ở lưới nội bào.

WRS do đột biến gen mã hóa yếu tố 2a kinase 3 khởi phát sự phiên mã của nhân. EIF2AK3, còn gọi là enzyme lưới nội bào giống PKR (PERK). PERK là một protein vận chuyển màng của lưới nội bào đóng vai trò then chốt trong quá trình kiểm soát sự phiên mã để bộc lộ protein, phosphoryl hóa EIF2A ở ser51 để điều hòa tổng hợp protein bộc lộ trong lưới nội bào. Đột biến gen này ở chuột gây nên ĐTĐ do ứ đọng protein không gấp cuộn gây thúc đẩy quá trình chết theo chương trình của tế bào β [32].

Biểu hiện lâm sàng liên quan đến đột biến gen 1. Lâm sàng của đái tháo đường sơ sinh tạm thời Chậm phát triển trong tử cung là triệu chứng thường gặp trong ĐTĐ sơ sinh tạm thời. Tỷ lệ cao trẻ có biểu hiện chậm phát triển trong tử cung phù hợp với vai trò của insulin, trong giai đoạn thai nhi thì insulin hoạt động như một yếu tố tăng trưởng đặc biệt trong 3 tháng cuối của thai kỳ. Tăng glucose máu, chậm phát triển và trong một số trường hợp có dấu hiệu mất nước xuất hiện ngay sau sinh.

Do giảm bài tiết insulin nên cần phải điều trị bằng tiêm insulin thay thế. Các xét nghiệm kháng thể kháng tiểu đảo tụy và HLA haplotype cho đái tháo đường typ 1 đều âm tính [15]. Nguyên nhân ĐTĐ sơ sinh tạm thời cũng có thể do bất thường trong quá trình trưởng thành của tế bào β [29]. Một điều đặc biệt là suy tụy ngoại tiết cũng gặp ở một số bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tạm thời nhưng cơ chế đến nay còn chưa được biết rõ.

Hầu 14 hết bệnh nhân hồi phục trong năm đầu, nhưng một số trẻ còn tình trạng không dung nạp glucose và/hoặc ĐTĐ tái phát ở giai đoạn muộn của thời kỳ thiếu niên hoặc ở tuổi trưởng thành. Điều này có thể lý giải là sau một thời gian vì lý do nào đó (hiện nay chưa được biết rõ) các allele có nguồn gốc từ mẹ lại trở nên hoạt động và bệnh sẽ hồi phục. Đến tuổi vị thành niên, tuổi dậy thì hoặc khi mang thai, do nhu cầu insulin tăng nhưng cơ thể không đáp ứng được do cơ chế đột biến nên bệnh lại tái phát. Mặc dù tình trạng tái phát này phù hợp với ĐTĐ typ 1 không phải tự miễn, tuy nhiên nguyên nhân có phải là do thiếu hụt insulin và/hoặc kháng insulin hay không thì đến nay vẫn còn chưa được rõ ràng [29].

Một số trường hợp đột biến gen ABCC8, KCNJ11 và hiếm gặp hơn là đột biến một số gen khác như HNF1α cũng có thể gây ĐTĐ sơ sinh tạm thời. Vì vậy ĐTĐ sơ sinh tạm thời được chia thành 3 thể: typ 1, typ 2, typ 3 và thể hiếm gặp hơn, các thể này có biểu hiện lâm sàng nhìn chung là giống nhau gồm 3 giai đoạn: giai đoạn sơ sinh, giai đoạn lui bệnh và tái phát. Biểu hiện ở giai đoạn sơ sinh Biểu hiện chủ yếu của ĐTĐ sơ sinh tạm thời typ 1 là tăng glucose máu phải điều trị bằng insulin ngoại sinh và biểu hiện chậm phát triển trong tử cung. Temple và cs (2000) [33] nhận thấy rằng tăng glucose máu biểu hiện sau sinh nhưng có thể không được chẩn đoán ngay mà thường được chẩn đoán muộn hơn, thường xuất hiện trong tuần đầu sau đẻ, tuổi trung vị là 3 ngày và tuổi trung bình là 7 ngày.

Đây có thể là lý do làm thay đổi tuổi chẩn đoán của bệnh nhân. Giảm hoặc không có insulin nội sinh được xác định ở bệnh nhân tại thời điểm chẩn đoán [33],[34], mặc dù hiếm khi những bệnh nhân này có biểu hiện toan xê tôn. Điều này chứng tỏ mức insulin rất thấp đã kéo dài từ lâu. Một số nghiên cứu trên các gia đình có bệnh nhân mắc ĐTĐ sơ sinh tạm thời typ 1 đã phát hiện ra một số cá thể có bất thường về gen phù 15 hợp với ĐTĐ sơ sinh tạm thời nhưng không biểu hiện ĐTĐ.

Flanagan và cs (2007) [8] nhận thấy chậm phát triển trong tử cung gặp ở > 95% bệnh nhân ĐTĐ sơ sinh tạm thời, cân nặng lúc sinh ở trẻ đủ tháng chỉ 1,5 - 2,5 kg. Chậm phát triển trong tử cung điển hình thường xuất hiện trong quý thứ 3 của thai kỳ, dẫn đến giảm nặng lớp mỡ dưới da ở trẻ sơ sinh. Đây là do hậu quả của thiếu insulin như một yếu tố tăng trưởng quan trọng trong tử cung. Nếu được chẩn đoán và điều trị insulin phù hợp, trẻ sẽ nhanh chóng bắt kịp đà tăng trưởng chiều cao, cân nặng và đạt được chuẩn tăng trưởng bình thường ở khoảng 2 tuổi [34].

Biểu hiện khác được chú ý là biểu hiện lưỡi to, gặp ở 1/3 số bệnh nhân trong nghiên cứu của Temple và cs không liên quan đến cơ chế của gen. Biểu hiện thoát vị rốn cũng được mô tả. Những triệu chứng này không giải thích được mặc dù biểu hiện lưỡi to và thoát vị rốn cũng gặp trong các hội chứng khác liên quan đến cơ chế in dấu di truyền như Beckwith-Wiedemann [33]. Chậm phát triển tâm thần gặp ở một số bệnh nhân có thể do di truyền, hoặc hậu quả của tình trạng tăng glucose máu được chẩn đoán muộn.

Các biểu hiện hiếm gặp khác là bất thường về tim, não, bất thường về nội tiết và chuyển hóa. Xét nghiệm để chẩn đoán ĐTĐ sơ sinh một cách có hệ thống gặp nhiều khó khăn vì bệnh rất hiếm gặp. Tuy nhiên, định lượng nồng độ insulin có thể thấp hoặc không đo được ở thời điểm chẩn đoán nhưng không có xê tôn niệu [9]. Thường không tìm thấy kháng thể kháng HLA như trong ĐTĐ typ 1 [15] và không tìm thấy yếu tố tự miễn trong ĐTĐ sơ sinh tạm thời.

Kháng thể kháng tế bào đảo tụy âm tính [33]. Giai đoạn hồi phục Nhu cầu insulin ngoại sinh giảm sau điều trị trung bình là 3 tháng. Tuy nhiên, nhu cầu điều trị insulin đến 18 tháng tuổi gặp ở một số hiếm các trường 16 hợp, mặc dù tình trạng này cũng có thể do điều trị quá mức. Trong giai đoạn này, ĐTĐ được hồi phục và bệnh nhân có nồng độ glucose máu bình thường và tốc độ tăng trưởng cũng bình thường [35].

Tuy nhiên, một số bệnh nhân có biểu hiện tăng glucose máu nhẹ tái phát trong những ngày bị ốm. Giai đoạn tái phát ĐTĐ tái phát trong giai đoạn vị thành niên hoặc giai đoạn sớm của người trưởng thành gặp ở 50% các trường hợp ĐTĐ sơ sinh tạm thời typ 1 [33],[34]. Trong một số nghiên cứu, ĐTĐ tái phát gặp sớm hơn ở trẻ 4 tuổi nhưng trung bình là 14 tuổi. Tuy nhiên, tái phát ĐTĐ thường gặp hơn ở những giai đoạn cần nhu cầu insulin cao như dậy thì hoặc mang thai.

Khi tái phát, ĐTĐ biểu hiện giống như ĐTĐ typ 2. Một số trường hợp chỉ cần điều trị bằng điều chỉnh chế độ ăn, một số phải sử dụng thuốc uống hạ đường huyết như sulfonylurea hoặc tiêm insulin nhưng liều insulin thường thấp hơn trong ĐTĐ typ 1. Nếu điều trị không hiệu quả sẽ dẫn đến tăng glucose máu mạn tính [36].