Đặc Điểm Lâm Sàng và Cận Lâm Sàng Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Ở Não

Bệnh Ấu trùng sán lợn ở não (Neurocysticercosis - NCC) là một bệnh nhiễm ký sinh… 175 trang · Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương · 2023.

• Tác giả: Đặng Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Tạ Thị Tĩnh
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng Y học
• Đề tài: Đặc Điểm Lâm Sàng và Điều Trị Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Ở Não
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.2. Đặc điểm sinh học sán dây lợn T.solium và nang ấu trùng sán lợn
• 1.3. Hình thể sán dây lợn và nang ấu trùng sán lợn
• 1.4. Vị trí ký sinh nang ấu trùng sán lợn
• 1.5. Chu kỳ phát triển ấu trùng sán lợn
• 1.6. Đáp ứng miễn dịch của vật chủ
• 1.7. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.7.1. Đặc điểm lâm sàng bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.7.2. Đặc điểm cận lâm sàng
• 1.7.3. Chẩn đoán huyết thanh miễn dịch
• 1.7.4. Xét nghiệm dịch não tuỷ
• 1.7.5. Chẩn đoán hình ảnh
• 1.7.5.1. Hình ảnh nang ấu trùng sán lợn trên phim chụp cộng hưởng từ sọ não
• 1.7.5.2. Một số mô tả nang ấu trùng sán lợn trên cộng hưởng từ sọ não
• 1.7.5.3. Phân biệt nang ấu trùng sán lợn trên phim cộng hưởng từ sọ não
• 1.7.6. Chẩn đoán bệnh ấu trùng sán lợn ở não
• 1.7.7. Tiêu chí chẩn đoán bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.8. Điều trị và phòng bệnh bệnh ấu trùng sán lợn ở não
• 1.8.1. Điều trị ngoại khoa
• 1.8.2. Điều trị nội khoa
• 1.8.3. Phòng bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.9. Tình hình nghiên cứu bệnh ấu trùng sán lợn
• 1.9.1. Trên thế giới
• 1.9.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.1.1. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.2.1. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.3. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 2.2.4. Các biến số, chỉ số trong nghiên cứu
• 2.2.5. Kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 3
• 2.3.1. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.3. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.3.4. Sai số và cách hạn chế sai số trong nghiên cứu
• 2.3.4.1. Sai số nhớ lại
• 2.3.4.2. Biện pháp khắc phục sai số
• 2.3.5. Y đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng bệnh ấu trùng sán lợn ở não
• 3.1.1. Thông tin chung về bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não
• 3.1.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh ấu trùng sán lợn ở não nhóm nghiên cứu
• 3.1.3. Đặc điểm hình ảnh nang ấu trùng sán lợn trên MRI sọ não
• 3.1.4. Vị trí có nang ấu trùng sán lợn ở não
• 3.1.5. Đặc điểm nang ấu trùng sán lợn tại các vị trí trên não
• 3.1.6. Mối liên quan giữa nang ấu trùng sán lợn với đặc điểm lâm sàng
• 3.2. Kết quả điều trị 2 phác đồ albendazol và praziquantel trên bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não
• 3.2.1. Thông tin chung của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não theo phác đồ điều trị
• 3.2.2. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não theo hai nhóm phác đồ điều trị
• 3.2.3. Đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não theo phác đồ điều trị
• 3.2.4. Đặc điểm hình ảnh (MRI) của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não theo phác đồ điều trị
• 3.2.5. Kết quả điều trị của 2 phác đồ albendazol và praziquantel
• 3.2.6. Tính an toàn của thuốc
• 3.3. Đặc điểm chung đối tượng tham gia nghiên cứu
• 3.3.1. Triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân tham gia nghiên cứu
• 3.3.2. Lý do vào viện và thời gian xuất hiện triệu chứng đến khi nhập viện
• 3.3.3. Chỉ số xét nghiệm sinh hóa, huyết học, miễn dịch
• 3.3.4. Đặc điểm hình ảnh nang ấu trùng sán lợn ở não trên phim MRI
• 3.3.5. Mối liên quan giữa nang ấu trùng sán dây lợn với đặc điểm lâm sàng
• 3.4. Kết quả điều trị
• 3.4.1. Diễn biến quá trình điều trị
• 3.4.2. Kết quả điều trị bệnh ATSL ở não của 2 phác đồ
• 3.4.3. Một số tác dụng ngoại ý sau dùng thuốc
• 3.5. Các biến cố bất lợi trên lâm sàng trong quá trình điều trị
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• DANH SÁCH CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Ở Não NCC

Bệnh Ấu trùng sán lợn ở não (Neurocysticercosis - NCC) là một bệnh nhiễm ký sinh trùng do nang sán dây lợn Taenia solium gây ra. Bệnh xảy ra khi người ăn phải trứng sán dây lợn, ấu trùng sau đó di chuyển đến não và hình thành nang. Neurocysticercosis là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng, đặc biệt ở các khu vực có điều kiện vệ sinh kém và chăn nuôi lợn không đảm bảo. Bệnh có thể gây ra các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Theo nghiên cứu của Đặng Thị Thanh (2023), bệnh có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng như co giật, động kinh, liệt tùy thuộc vào vị trí kí sinh trùng.

1.1. Dịch Tễ Học và Tỷ Lệ Mắc Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn

Ấu trùng sán lợn não lưu hành rộng rãi ở các nước đang phát triển với điều kiện vệ sinh kém. Tại Mỹ, mỗi năm có hơn 1800 ca nhập viện vì ATSL ở não. Theo nghiên cứu thống kê hệ thống của tác giả Nguyễn Ngọc Đỉnh cho thấy, đến nay phát hiện ít nhất 55 tỉnh có ca bệnh ATSL. Bệnh thường gặp ở các vùng nông thôn, nơi việc kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm còn hạn chế. Việc nắm bắt thông tin về dịch tễ học là quan trọng để triển khai các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.2. Con Đường Lây Truyền Ấu Trùng Sán Lợn Thần Kinh

Con đường lây truyền chính của ấu trùng sán lợn là do ăn phải thức ăn hoặc nước uống bị nhiễm trứng sán dây lợn. Trứng sán dây lợn có thể có trong phân người bệnh, lợn nhiễm sán và lây lan qua môi trường. Vệ sinh cá nhân kém, đặc biệt là không rửa tay sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn, cũng là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Việc hiểu rõ cơ chế lây truyền giúp người dân nâng cao ý thức phòng bệnh bằng cách cải thiện vệ sinh và an toàn thực phẩm.

II. Thách Thức Trong Chẩn Đoán Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Não

Chẩn đoán ấu trùng sán lợn ở não là một thách thức do triệu chứng lâm sàng đa dạng và không đặc hiệu. Các xét nghiệm cận lâm sàng như xét nghiệm huyết thanh và chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quan trọng, nhưng mỗi phương pháp đều có những hạn chế nhất định. Việc chẩn đoán sớm và chính xác ấu trùng sán lợn thần kinh là rất quan trọng để điều trị kịp thời và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng. Theo luận án của Đặng Thị Thanh, việc chẩn đoán ATSL ở não đã được cải thiện nhờ chụp CT và MRI.

2.1. Biểu Hiện Lâm Sàng Không Đặc Hiệu Của NCC

Biểu hiện lâm sàng ấu trùng sán lợn não rất đa dạng, phụ thuộc vào vị trí, số lượng và giai đoạn phát triển của nang sán. Các triệu chứng thường gặp bao gồm đau đầu, co giật, động kinh, rối loạn thị giác và các vấn đề về thần kinh. Sự đa dạng này gây khó khăn cho việc chẩn đoán chính xác, đặc biệt ở giai đoạn sớm của bệnh.

2.2. Vai Trò Và Hạn Chế Của Chẩn Đoán Hình Ảnh MRI CT Scan

Hình ảnh học ấu trùng sán lợn não như MRI và CT Scan đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán, giúp xác định vị trí, số lượng và giai đoạn phát triển của nang sán. MRI có độ nhạy cao hơn trong việc phát hiện nang sán ở giai đoạn sớm, nhưng CT Scan lại ưu việt hơn trong việc phát hiện các tổn thương vôi hóa. Dù vậy, chi phí của MRI cao và thiết bị hiếm có ở nhiều quốc gia lưu hành bệnh và độ nhạy của nó để phát hiện tổn thương vôi hóa kém hơn CT.

2.3. Độ Nhạy Và Độ Đặc Hiệu Của Xét Nghiệm Huyết Thanh

Xét nghiệm huyết thanh miễn dịch, bao gồm ELISA, được sử dụng để phát hiện kháng thể kháng ấu trùng sán lợn. Tuy nhiên, độ nhạy và độ đặc hiệu của xét nghiệm này không cao, và có thể có phản ứng chéo với các bệnh ký sinh trùng khác. Do đó, xét nghiệm huyết thanh thường được sử dụng kết hợp với các phương pháp chẩn đoán khác để tăng độ chính xác.

III. Hướng Dẫn Chẩn Đoán Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Ở Não Chuẩn Xác

Để chẩn đoán chính xác bệnh ấu trùng sán lợn ở não, cần kết hợp thông tin lâm sàng, kết quả xét nghiệm huyết thanh và chẩn đoán hình ảnh. Việc đánh giá toàn diện các yếu tố này giúp phân biệt Neurocysticercosis (NCC) với các bệnh lý khác có triệu chứng tương tự. Các tiêu chí chẩn đoán, như tiêu chí Del Brutto, được sử dụng để hướng dẫn quá trình chẩn đoán.

3.1. Tiêu Chí Chẩn Đoán Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Theo Del Brutto

Tiêu chí Del Brutto là một bộ tiêu chuẩn chẩn đoán ấu trùng sán lợn được sử dụng rộng rãi, bao gồm các tiêu chí tuyệt đối, tiêu chí chính và tiêu chí phụ. Việc đáp ứng một số lượng nhất định các tiêu chí này giúp xác định khả năng mắc bệnh. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tiêu chí Del Brutto không phải là tuyệt đối và cần được áp dụng một cách linh hoạt dựa trên từng trường hợp cụ thể.

3.2. Phân Biệt Ấu Trùng Sán Lợn Với Các Bệnh Lý Não Khác

Chẩn đoán phân biệt ấu trùng sán lợn não bao gồm việc loại trừ các bệnh lý não khác có triệu chứng tương tự, chẳng hạn như u não, áp xe não, viêm màng não và bệnh lao màng não. Các xét nghiệm bổ sung và đánh giá hình ảnh học kỹ lưỡng giúp phân biệt Cysticercosis với các bệnh lý này.

3.3. Vai Trò Của Xét Nghiệm Dịch Não Tủy Trong Chẩn Đoán

Xét nghiệm dịch não tủy có thể cung cấp thông tin hữu ích trong chẩn đoán ấu trùng sán lợn. Các dấu hiệu gợi ý bao gồm tăng bạch cầu ái toan, tăng protein và giảm glucose. Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm dịch não tủy có thể bình thường ở một số bệnh nhân, đặc biệt là ở giai đoạn muộn của bệnh.

IV. Cách Điều Trị Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Ở Não Hiệu Quả Nhất

Điều trị ấu trùng sán lợn ở não bao gồm điều trị nội khoa bằng thuốc diệt ký sinh trùng và điều trị triệu chứng để kiểm soát co giật và viêm não. Phẫu thuật có thể được cân nhắc trong một số trường hợp nhất định. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào vị trí, số lượng và giai đoạn phát triển của nang sán, cũng như tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Các loại thuốc điều trị ấu trùng sán lợn não thường được sử dụng là Albendazole và Praziquantel.

4.1. Phác Đồ Điều Trị Nội Khoa Bằng Albendazole Và Praziquantel

Phác đồ điều trị ấu trùng sán lợn não thường bao gồm Albendazole và Praziquantel, kết hợp với corticosteroid để giảm viêm. Thời gian điều trị và liều lượng thuốc phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Hiệu quả điều trị được đánh giá bằng cách theo dõi lâm sàng và hình ảnh học.

4.2. Vai Trò Của Corticosteroid Trong Điều Trị Ấu Trùng Sán Lợn

Corticosteroid được sử dụng để giảm viêm não do phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với nang sán. Việc sử dụng corticosteroid giúp giảm các triệu chứng như đau đầu, co giật và rối loạn thần kinh. Tuy nhiên, corticosteroid có thể gây ra các tác dụng phụ, do đó cần được sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ.

4.3. Chỉ Định Phẫu Thuật Trong Điều Trị Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn

Phẫu thuật ấu trùng sán lợn não có thể được chỉ định trong các trường hợp nang sán lớn gây chèn ép não, nang sán ở vị trí nguy hiểm hoặc không đáp ứng với điều trị nội khoa. Phẫu thuật giúp loại bỏ nang sán và giảm áp lực lên não.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Ứng Dụng Điều Trị Ấu Trùng Sán Lợn

Nghiên cứu của Đặng Thị Thanh (2023) đã mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và hình ảnh cộng hưởng từ của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương. Nghiên cứu cũng đánh giá kết quả điều trị bằng albendazol và praziquantel, cung cấp thông tin quan trọng cho việc cải thiện phác đồ điều trị và quản lý bệnh Neurocysticercosis (NCC). Các kết quả điều trị ấu trùng sán lợn não có thể khác nhau tùy thuộc vào nhiều yếu tố như giai đoạn bệnh, đáp ứng của bệnh nhân.

5.1. Đánh Giá Hiệu Quả Của Albendazole Và Praziquantel Qua MRI

MRI được sử dụng để đánh giá hiệu quả điều trị bằng albendazol và praziquantel, bằng cách theo dõi sự thay đổi kích thước, số lượng và giai đoạn phát triển của nang sán. Việc đánh giá hình ảnh học giúp xác định đáp ứng điều trị và điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.

5.2. Theo Dõi Các Biến Chứng Và Tác Dụng Phụ Của Thuốc

Việc theo dõi các biến chứng và tác dụng phụ của thuốc là rất quan trọng trong quá trình điều trị ấu trùng sán lợn. Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm buồn nôn, nôn, đau đầu và tăng men gan. Cần điều chỉnh liều lượng thuốc hoặc sử dụng các biện pháp hỗ trợ để giảm thiểu tác dụng phụ.

5.3. Tầm Quan Trọng Của Theo Dõi Sau Điều Trị Dài Hạn

Theo dõi sau điều trị dài hạn là cần thiết để phát hiện tái phát hoặc các biến chứng muộn của ấu trùng sán lợn. Bệnh nhân cần được theo dõi lâm sàng và hình ảnh học định kỳ để đảm bảo hiệu quả điều trị và ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn.

VI. Cách Phòng Ngừa Bệnh Ấu Trùng Sán Lợn Não An Toàn Triệt Để

Phòng ngừa ấu trùng sán lợn tập trung vào cải thiện vệ sinh cá nhân và an toàn thực phẩm. Việc rửa tay thường xuyên, nấu chín kỹ thịt lợn và kiểm soát phân người bệnh là các biện pháp quan trọng. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh và các biện pháp phòng ngừa cũng đóng vai trò then chốt trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh ấu trùng sán lợn thần kinh. Vệ sinh an toàn thực phẩm là một trong những biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất.

6.1. Giáo Dục Về Vệ Sinh Cá Nhân Và An Toàn Thực Phẩm

Giáo dục cộng đồng về vệ sinh cá nhân, đặc biệt là rửa tay đúng cách, và an toàn thực phẩm, bao gồm nấu chín kỹ thịt lợn, là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục cần được thiết kế phù hợp với từng đối tượng và vùng miền để đảm bảo hiệu quả cao nhất.

6.2. Kiểm Soát Vệ Sinh Chuồng Trại Chăn Nuôi Lợn

Kiểm soát vệ sinh chuồng trại chăn nuôi lợn giúp ngăn ngừa lợn bị nhiễm sán dây lợn. Các biện pháp bao gồm vệ sinh chuồng trại thường xuyên, xử lý phân đúng cách và kiểm soát sự tiếp xúc của lợn với phân người.

6.3. Quản Lý Và Xử Lý Phân Người Hợp Vệ Sinh

Quản lý và xử lý phân người hợp vệ sinh là một biện pháp quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan của trứng sán dây lợn. Cần có hệ thống xử lý phân hiệu quả và đảm bảo người bệnh không thải phân ra môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh ấu trùng sán lợn (Taenia solium) ở hệ thần kinh trung ương (neurocysticercosis) là một trong những bệnh nhiễm ký sinh trùng nghiêm trọng nhất ở người. Bệnh lưu hành phổ biến tại các quốc gia đang phát triển thuộc khu vực Châu Á, Châu Phi và Mỹ Latinh, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn, tập quán chăn nuôi lợn thả rông và vệ sinh môi trường chưa đảm bảo. Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận bệnh phân bố tại ít nhất 55 tỉnh, thành phố, tập trung nhiều ở các tỉnh miền núi và trung du phía Bắc như Bắc Ninh, Bắc Giang, Lai Châu, Sơn La. Hàng năm, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương tiếp nhận và điều trị hàng trăm ca bệnh ấu trùng sán lợn ở não với các biểu hiện thần kinh phức tạp như co giật, động kinh, đau đầu kéo dài, tăng áp lực nội sọ và suy giảm chức năng nhận thức.

Chẩn đoán và đánh giá kết quả điều trị bệnh ấu trùng sán lợn ở não đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lâm sàng, huyết thanh học miễn dịch và chẩn đoán hình ảnh. Trong đó, chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não giữ vai trò then chốt trong việc xác định số lượng, kích thước, vị trí giải phẫu và các giai đoạn tiến triển sinh học của nang ấu trùng. Mặc dù albendazol và praziquantel đã được đưa vào phác đồ điều trị nội khoa nhiều năm qua, các dữ liệu nghiên cứu đối chứng tại Việt Nam về hiệu quả tiêu diệt nang, sự chuyển đổi giai đoạn tổn thương trên hình ảnh MRI và mức độ an toàn của hai phác đồ này vẫn còn những khoảng trống cần được khảo sát có hệ thống.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Đặng Thị Thanh, chuyên ngành Ký sinh trùng Y học (mã số 62 72 01 16), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Tạ Thị Tĩnh và PGS. Nguyễn Quốc Dũng tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương năm 2023. Luận án giải quyết ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương giai đoạn 2017–2020.
2. Mô tả hình ảnh nang ấu trùng sán lợn ở não trên phim chụp cộng hưởng từ (MRI) và xác định mối liên quan giữa các hình ảnh này với một số triệu chứng lâm sàng.
3. Đánh giá kết quả điều trị trên bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não bằng hai phác đồ albendazol và praziquantel.

Đối tượng nghiên cứu gồm 120 bệnh nhân được chẩn đoán xác định mắc bệnh ấu trùng sán lợn ở não, điều trị nội trú tại Bệnh viện Đặng Văn Ngữ thuộc Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương và thực hiện chẩn đoán hình ảnh tại Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh 178 Thái Hà, Hà Nội trong thời gian từ năm 2017 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu bệnh ấu trùng sán lợn khởi đầu từ cuối thế kỷ 17 với các quan sát giải phẫu của Edward Tyson về cấu trúc đầu sán dây. Đến giữa thế kỷ 19, Kuchenmeister làm rõ sự khác biệt hình thái giữa sán dây bò (Taenia saginata) và sán dây lợn (Taenia solium). Năm 1874, German, Johann và Johann Goeze đã chứng minh vai trò của lợn là vật chủ trung gian và khẳng định việc người ăn phải trứng sán dây lợn là nguyên nhân hình thành các bọc nang ấu trùng trong cơ và não.

Trên phạm vi toàn cầu, Schantz ước tính có khoảng 50 triệu người nhiễm ấu trùng sán lợn. Các công trình của E. Sarti tại Mexico và Arruda tại Brazil đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm sán dây lợn và ấu trùng sán lợn đáng kể trong quần thể dân cư và đàn lợn nuôi. Nghiên cứu của Xiaodan và cộng sự tại Trung Quốc trên 2.539 bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não cho thấy co giật/động kinh là triệu chứng phổ biến nhất (56,20%), tiếp theo là đau đầu (35,22%), mất trí nhớ (9,41%) và tăng áp lực nội sọ (15,40%). Nghiên cứu tổng quan hệ thống của Dimitrios và cộng sự (2008) từ 6 thử nghiệm so sánh cho thấy albendazol có ưu thế hơn praziquantel trong việc kiểm soát cơn động kinh (tỷ số nguy cơ OR = 4,94; KTC 95%: 2,45–9,98) và làm sạch hoàn toàn nang tổn thương (OR = 2,30; KTC 95%: 1,06–5,00).

Về mặt chẩn đoán hình ảnh, BargaveeVenkat và cộng sự (2016), Hector R. Martinez và Del Brutto đã hệ thống hóa các đặc điểm MRI tương ứng với các giai đoạn thoái triển của nang sán trong nhu mô não, từ giai đoạn nang hoạt động có đầu sán, giai đoạn nang dịch keo có phù viêm xung quanh, đến giai đoạn nốt hạt và vôi hóa hoàn toàn. Năm 2021, Guzman và Garcia đã cập nhật bảng tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế dựa trên việc phân tầng các tiêu chuẩn tuyệt đối, tiêu chuẩn hình ảnh thần kinh chính - khẳng định - phụ, và các tiêu chuẩn lâm sàng/phơi nhiễm dịch tễ.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Trí Tuệ (1986), Nguyễn Thị Minh Tâm và cộng sự đã ứng dụng kỹ thuật ELISA và Western-Blot trong chẩn đoán huyết thanh học. Về điều trị, các tác giả Ngô Đăng Thục, Đoàn Thị Hạnh Nguyên, Phạm Hoàng Thế, Hồ Sỹ Triều đã khảo sát hiệu lực của praziquantel và albendazol ở các liều lượng khác nhau, ghi nhận tỷ lệ khỏi bệnh và giảm nang đạt từ 50% đến 80%.

Vị trí của luận án: Kế thừa các tiêu chuẩn phân loại quốc tế và trong nước, luận án của Đặng Thị Thanh đi sâu phân tích toàn diện 120 ca bệnh ấu trùng sán lợn ở não, kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng thần kinh, chỉ số cận lâm sàng, đối chiếu giải phẫu - giai đoạn tổn thương trên phim MRI, đồng thời theo dõi dọc kết quả điều trị của hai phác đồ albendazol và praziquantel theo quy trình chuẩn của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở sinh học và cơ chế bệnh sinh

Chu kỳ phát triển của Taenia solium bao gồm người là vật chủ chính mang sán trưởng thành trong ruột non, lợn là vật chủ trung gian chứa nang ấu trùng trong cơ bắp. Khi người vô tình nuốt phải trứng sán dây lợn từ thực phẩm, rau sống hoặc nguồn nước nhiễm bẩn, dịch vị dạ dày và men tiêu hóa sẽ phá hủy vỏ ngoài của trứng, giải phóng ấu trùng (oncosphere). Ấu trùng xuyên qua thành ống tiêu hóa, xâm nhập hệ tuần hoàn máu và phân tán đến ký sinh tại nhu mô não, khoang dưới nhện, hệ thống não thất, cơ vân, mô dưới da và mắt.

Tại não, nang ấu trùng kích thích phản ứng miễn dịch dịch thể (chủ yếu qua kháng thể IgG, bổ thể, giải phóng IL-6 kích thích lympho B). Sự tồn tại và thoái triển của nang trải qua 5 giai đoạn hình ảnh học trên MRI:

1. Giai đoạn nang dịch (vesicular - giai đoạn 1): Nang có màng nguyên vẹn, dịch trong suốt, có đầu sán (scolex) lệch tâm; phản ứng viêm của mô não xung quanh chưa xuất hiện, không có phù não.
2. Giai đoạn nang dịch dạng keo (colloidal vesicular - giai đoạn 2): Màng nang bắt đầu rò rỉ dịch, phản ứng viêm xuất hiện, hình thành quầng phù não xung quanh, vỏ nang ngấm thuốc đối quang từ.
3. Giai đoạn nang dịch keo tiến triển (giai đoạn 3): Vỏ nang ngấm thuốc đậm dạng vành nhẫn, nốt mô trung tâm rõ nét, phản ứng phù viêm tổ chức não rõ rệt.
4. Giai đoạn nốt dạng hạt (granular nodular - giai đoạn 4): Nang co nhỏ (đường kính 2–4 mm), vỏ dày lên, đầu sán thoái hóa vôi, phản ứng phù nề quanh nang giảm dần.
5. Giai đoạn nang vôi hóa (calcified - giai đoạn 5): Nang bị khoáng hóa hoàn toàn thành nốt vôi đường kính 1–3 mm, tổ chức não xung quanh hết phù nề.

Cơ chế tác dụng của thuốc điều trị:

• Albendazol: Thuốc ức chế phản ứng trùng hợp tubulin, ngăn cản hấp thu glucose, làm giảm tích lũy glycogen và ức chế tổng hợp ATP, khiến ấu trùng sán bị bất hoạt và chết.
• Praziquantel: Thuốc làm tăng tính thấm của màng tế bào ký sinh trùng đối với ion canxi, gây co cứng cơ, phá hủy lớp vỏ bảo vệ của ấu trùng và kích thích hệ miễn dịch ký sinh phá hủy nang.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án sử dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích kết hợp nghiên cứu can thiệp lâm sàng so sánh:

[Bệnh nhân nghi ngờ ATSL não (2017–2020)]
             [Nhóm 1: Albendazol]                          [Nhóm 2: Praziquantel]
         20 mg/kg/ngày x 20 ngày x 3 đợt               30 mg/kg/ngày x 15 ngày x 3 đợt
                         [Theo dõi lâm sàng + Đánh giá MRI sau 6 tháng]

• Địa điểm: Bệnh viện Đặng Văn Ngữ, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương; xét nghiệm hình ảnh học tại Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh 178 Thái Hà.
• Cỡ mẫu: 120 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn chẩn đoán theo hướng dẫn của Bộ Y tế (2006) và NIMPE (2015).
• Kỹ thuật xét nghiệm:
  • Xét nghiệm huyết học: Số lượng bạch cầu (SLBC), tỷ lệ và số lượng tuyệt đối bạch cầu ái toan (BCAT).
  • Sinh hóa: Định lượng men gan GOT, GPT, creatinin máu trước và sau mỗi đợt điều trị.
  • Miễn dịch: Kỹ thuật ELISA phát hiện kháng thể IgG kháng kháng nguyên Taenia solium (tính giá trị OD và ngưỡng cut-off).
  • Chẩn đoán hình ảnh: Chụp MRI sọ não trên các chuỗi xung T1W (trước và sau tiêm thuốc đối quang từ gadolinium), T2W và FLAIR; khảo sát số lượng nang, kích thước, vị trí giải phẫu, giai đoạn thoái triển của nang và mức độ phù não quanh tổn thương (dấu hiệu ngón tay đi găng).
• Phác đồ điều trị so sánh:
  • Phác đồ Albendazol: Tẩy sán dây trưởng thành bằng praziquantel liều duy nhất 15 mg/kg vào ngày đầu tiên; sau đó uống albendazol 20 mg/kg/ngày chia 2 lần sau ăn trong 20 ngày; điều trị 3 đợt, mỗi đợt cách nhau 30 ngày.
  • Phác đồ Praziquantel: Uống praziquantel 30 mg/kg/ngày chia 2 lần sau ăn trong 15 ngày; điều trị 3 đợt, mỗi đợt cách nhau 30 ngày.
  • Điều trị hỗ trợ: Sử dụng thuốc chống phù não (corticoid/dexamethason), thuốc chống động kinh và thuốc nâng cao thể trạng theo chỉ định.
  • Thời điểm đánh giá: Sau khi kết thúc đợt điều trị thứ 3, bệnh nhân nghỉ thuốc 60 ngày (tương đương 6 tháng tính từ lúc bắt đầu điều trị) và được chụp MRI sọ não kiểm tra lại.
• Xử lý số liệu: Số liệu được nhập và xử lý bằng phần mềm thống kê y học chuyên dụng; so sánh các biến số định tính bằng kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), so sánh các chỉ số định lượng trước và sau điều trị bằng kiểm định t-student hoặc Wilcoxon; mức ý nghĩa thống kê được xác định khi p < 0,05.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tư liệu khoa học về bệnh sán dây và ấu trùng sán dây lợn Taenia solium:

• Đặc điểm hình thái học: Nang ấu trùng hình bầu dục, màu trắng đục, kích thước trung bình 17–20 $\times$ 7–10 mm, bên trong chứa dịch trong và một đầu sán có 4 giác hút cùng 2 vòng móc (22–32 móc). Trứng sán hình cầu, kích thước 31–56 $\mu$m, có lớp vỏ dày khía nan hoa chứa phôi 6 móc.
• Dịch tễ và lâm sàng: Điểm luận các nghiên cứu dịch tễ học tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Congo, Rwanda, Tanzania và các nước Tây Âu. Phân tích các thể lâm sàng tùy theo vị trí ký sinh: dưới da, mô cơ, trong nhãn cầu, cơ tim và hệ thần kinh trung ương (tăng áp lực nội sọ, động kinh, viêm màng não, giảm thị lực).
• Chẩn đoán hình ảnh và phân loại giai đoạn: Đối chiếu hình ảnh giữa chụp cắt lớp vi tính (CT scan) và chụp cộng hưởng từ (MRI). MRI vượt trội trong việc phát hiện các tổn thương hoạt động, màng nang, scolex và tình trạng phù não ở chất trắng, trong khi CT ưu thế trong việc phát hiện nốt vôi hóa nhỏ.
• Chẩn đoán phân biệt: Nêu rõ tiêu chuẩn phân biệt nang ấu trùng sán lợn trên MRI với u não di căn, lao màng não, áp xe não do vi khuẩn, tổn thương xơ cứng rải rác (MS) và nhiễm ấu trùng giun đũa chó Toxocara canis ở não.
• Phác đồ điều trị và phòng bệnh: Phân tích cơ chế và hiệu quả của các phác đồ sử dụng albendazol và praziquantel đơn thuần hoặc phối hợp corticoid từ các thử nghiệm lâm sàng quốc tế và Việt Nam.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình thiết kế và thực hiện nghiên cứu trên 120 bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não:

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng thần kinh nghi ngờ, có kết quả chụp MRI sọ não xác định có tổn thương dạng nang ấu trùng sán lợn và xét nghiệm ELISA dương tính hoặc có bằng chứng nang sán dưới da/mô cơ.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú; trẻ em dưới 2 tuổi; bệnh nhân có suy gan, suy thận nặng; bệnh nhân mắc các bệnh lý thần kinh hoặc ký sinh trùng khác làm sai lệch kết quả.
• Bảng biến số và chỉ số nghiên cứu:

Nhóm biến số	Các biến số và chỉ số cụ thể
Thông tin chung	Tuổi, giới tính, dân tộc, nghề nghiệp, địa dư cư trú
Đặc điểm lâm sàng	Triệu chứng khởi phát, thời gian từ khi khởi phát đến khi nhập viện, đau đầu, co giật/động kinh, máy giật cơ, chóng mặt, buồn nôn, rối loạn cảm giác, rối loạn vận động, suy giảm trí nhớ
Đặc điểm cận lâm sàng	Số lượng hồng cầu, số lượng bạch cầu, tỷ lệ bạch cầu ái toan (%), hiệu giá kháng thể ELISA (T. solium), men gan GOT, GPT, creatinin máu
Đặc điểm hình ảnh MRI	Vị trí tổn thương giải phẫu (bán cầu đại não, vỏ/dưới vỏ, tiểu não, thân não, não thất), số lượng nang, kích thước nang (mm), giai đoạn thoái triển (1, 2, 3, 4, 5), tình trạng phù não quanh nang
Đánh giá điều trị	Mức độ thuyên giảm triệu chứng lâm sàng, tỷ lệ sạch nang (100%), tỷ lệ giảm số lượng/kích thước nang, tỷ lệ chuyển đổi giai đoạn trên MRI sau 6 tháng, tác dụng ngoại ý theo thang điểm CTCAE

• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài tuân thủ các quy định y đức, được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học thông qua; bệnh nhân được giải thích đầy đủ và ký cam kết tự nguyện tham gia.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 tổng hợp các số liệu thực nghiệm thu thập từ 120 bệnh nhân và 161 vị trí tổn thương não:

1. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng lúc vào viện

• Phân bố bệnh nhân: Gặp ở nhiều nhóm tuổi, trong đó nhóm tuổi lao động chiếm tỷ lệ cao; nam giới chiếm đa số so với nữ giới.
• Triệu chứng lâm sàng khởi phát và khi nhập viện: Đau đầu và co giật/động kinh là hai triệu chứng phổ biến nhất dẫn bệnh nhân đến cơ sở y tế. Ngoài ra còn ghi nhận các triệu chứng máy giật cơ cục bộ, chóng mặt, buồn nôn và suy giảm trí nhớ.
• Cận lâm sàng: Đa số bệnh nhân có tăng tỷ lệ bạch cầu ái toan trong máu ngoại vi trước điều trị. Tỷ lệ xét nghiệm ELISA huyết thanh dương tính với kháng thể kháng Taenia solium đạt mức cao trong nhóm nghiên cứu.

2. Đặc điểm hình ảnh nang ấu trùng sán lợn trên MRI sọ não

• Vị trí tổn thương (trên 161 vị trí tổn thương được khảo sát):
  • Vị trí bán cầu đại não chiếm tỷ lệ cao nhất (n = 83 vị trí).
  • Vùng vỏ và dưới vỏ não (n = 61 vị trí).
  • Vùng tiểu não (n = 11 vị trí) và một số vị trí khác như thân não, não thất.
• Mối liên quan giữa hình ảnh MRI và triệu chứng lâm sàng:
  • Có mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ phù não quanh nang trên phim MRI với triệu chứng co giật/động kinh và đau đầu dữ dội.
  • Phù quanh nang ở vùng vỏ và dưới vỏ não có liên quan chặt chẽ với sự xuất hiện của các cơn động kinh cục bộ và máy giật cơ so với các vị trí sâu trong chất trắng.

3. Kết quả điều trị và tính an toàn của hai phác đồ (Albendazol và Praziquantel)

• So sánh hiệu quả trên lâm sàng: Sau 3 đợt điều trị (đánh giá tại thời điểm 6 tháng), các triệu chứng đau đầu, co giật, máy giật cơ ở cả hai nhóm đều giảm rõ rệt. Nhóm điều trị bằng albendazol cho thấy xu hướng kiểm soát cơn co giật ổn định.
• So sánh hiệu quả trên hình ảnh MRI sọ não:
  • Tỷ lệ giảm số lượng nang và giảm kích thước nang ở bán cầu đại não và vùng vỏ/dưới vỏ não đạt mức tương đương giữa hai phác đồ.
  • Tỷ lệ chuyển đổi giai đoạn của nang: Các nang ở giai đoạn hoạt động (giai đoạn 1, 2, 3) có sự chuyển dịch rõ rệt sang giai đoạn thoái triển (giai đoạn 4 - nốt hạt) và giai đoạn vôi hóa (giai đoạn 5).
  • Tỷ lệ sạch nang hoàn toàn trên MRI đạt trên 50% ở cả hai nhóm sau 6 tháng theo dõi.
• Tính an toàn và biến cố bất lợi:
  • Các tác dụng phụ thường gặp gồm: Đau đầu thoáng qua trong những ngày đầu dùng thuốc, buồn nôn, chóng mặt nhẹ và đau tức cơ nhẹ.
  • Chỉ số men gan (GOT, GPT) có sự tăng nhẹ thoáng qua trong quá trình dùng thuốc nhưng đều trở về giới hạn bình thường sau khi kết thúc đợt điều trị; không ghi nhận trường hợp nào suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương tạng nghiêm trọng.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, lý giải các phát hiện nghiên cứu và so sánh với y văn:

• Về bệnh cảnh lâm sàng: Tác giả luận giải cơ chế hình thành cơn động kinh do sự kích thích vỏ não bởi phản ứng viêm quanh nang và tình trạng phù nề mô kẽ. Hiện tượng rò rỉ dịch nang trong các giai đoạn 2 và 3 kích thích phản ứng miễn dịch cục bộ mạnh mẽ, dẫn đến phóng điện thần kinh bất thường.
• Về giá trị của cộng hưởng từ (MRI): Khẳng định chuỗi xung T1W tiêm thuốc đối quang từ kết hợp T2W và FLAIR là tiêu chuẩn vàng để xác định giai đoạn sống - thoái triển của ấu trùng. So sánh với các nghiên cứu của Del Brutto và BargaveeVenkat, việc phân loại chính xác 5 giai đoạn trên MRI giúp bác sĩ lâm sàng tiên lượng chính xác mức độ đáp ứng thuốc và nguy cơ phản ứng viêm kịch phát khi bắt đầu liệu trình diệt ký sinh trùng.
• Về hiệu lực điều trị: Bàn luận về ưu thế dược động học của albendazol trong việc thâm nhập qua hàng rào máu - não và màng nang so với praziquantel. Luận án chỉ ra rằng phác đồ albendazol 20 mg/kg/ngày chia 3 đợt cách quãng (mỗi đợt 20 ngày) đạt hiệu quả diệt nang và kiểm soát lâm sàng tương đương, thậm chí thuận lợi hơn praziquantel về mặt dung nạp và kiểm soát cơn co giật, đồng thuận với các phân tích gộp quốc tế của Dimitrios.
• Về vai trò của điều trị phối hợp: Nhấn mạnh việc sử dụng corticoid (dexamethason) trong những ngày đầu điều trị là bắt buộc nhằm khống chế phản ứng viêm do kháng nguyên sán phóng thích ồ ạt khi ấu trùng bị tiêu diệt, từ đó ngăn ngừa biến chứng tăng áp lực nội sọ cấp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp bộ dữ liệu toàn diện, có hệ thống tại Việt Nam về đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) trên 120 bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não theo các tiêu chuẩn chẩn đoán cập nhật.
• Phân tích chi tiết mối tương quan giữa hình ảnh MRI (vị trí giải phẫu, mức độ phù não quanh nang, các giai đoạn thoái triển từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5) với các triệu chứng thần kinh thực thể (đau đầu, co giật, máy giật cơ).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Đánh giá đối chứng kết quả điều trị của hai phác đồ chuẩn (albendazol 20 mg/kg/ngày $\times$ 20 ngày $\times$ 3 đợt và praziquantel 30 mg/kg/ngày $\times$ 15 ngày $\times$ 3 đợt) trên cả hai phương diện: mức độ cải thiện lâm sàng và sự biến đổi tổn thương trên phim chụp MRI sọ não sau 6 tháng.
• Khẳng định tính an toàn, khả năng kiểm soát triệu chứng thần kinh và tỷ lệ chuyển đổi/làm sạch nang của phác đồ albendazol, cung cấp cơ sở thực chứng vững chắc cho các cơ sở y tế chuyên khoa trong việc lựa chọn thuốc và xây dựng phác đồ điều trị thích hợp.

Kiến nghị từ luận án

1. Ứng dụng rộng rãi chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não trong chẩn đoán xác định, phân loại giai đoạn nang và theo dõi sau điều trị bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não tại các bệnh viện chuyên khoa và đa khoa tuyến tỉnh/trung ương.
2. Áp dụng phác đồ albendazol (20 mg/kg/ngày trong 20 ngày $\times$ 3 đợt) kết hợp điều trị chống phù não bằng corticoid trong thực hành điều trị nội khoa bệnh ấu trùng sán lợn ở não.
3. Tăng cường công tác truyền thông giáo dục sức khỏe, kiểm soát giết mổ thú y và quản lý phân người để cắt đứt nguồn lây truyền sán dây lợn trong cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện tại một trung tâm chuyên khoa ký sinh trùng tuyến trung ương, đối tượng nghiên cứu phần lớn là các ca bệnh có triệu chứng rõ rệt được chuyển tuyến, chưa đại diện hoàn toàn cho toàn bộ các thể bệnh nhẹ hoặc tiềm ẩn trong cộng đồng. Chi phí chụp MRI còn cao nên việc theo dõi định kỳ nhiều lần trong suốt quá trình điều trị gặp khó khăn ở một số bệnh nhân. Thời gian theo dõi đánh giá sau điều trị là 6 tháng, chưa khảo sát được diễn biến kéo dài của các nốt vôi hóa trong nhiều năm sau đó.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi dọc nhóm bệnh nhân sau 12–24 tháng để đánh giá tình trạng tái phát cơn động kinh liên quan đến nốt vôi hóa mạn tính.
  • Nghiên cứu thử nghiệm phác đồ phối hợp đồng thời cả hai loại thuốc albendazol và praziquantel trên các trường hợp có số lượng nang lớn hoặc tổn thương đa ổ ngoài nhu mô não theo các khuyến cáo mới của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, bác sĩ nội trú chuyên ngành Ký sinh trùng Y học, Truyền nhiễm, Thần kinh học và Chẩn đoán hình ảnh: Cung cấp kiến thức chuyên sâu về đối chiếu lâm sàng - hình ảnh MRI và dược lý lâm sàng các thuốc diệt ấu trùng sán.
• Bác sĩ lâm sàng tại các bệnh viện đa khoa và chuyên khoa: Cung cấp hướng dẫn cụ thể về liều lượng, liệu trình, cách phối hợp thuốc chống phù não và theo dõi biến cố bất lợi khi điều trị bằng albendazol và praziquantel.
• Các nhà quản lý y tế và chuyên gia y tế công cộng: Làm tài liệu tham khảo để cập nhật hướng dẫn chẩn đoán, điều trị quốc gia và xây dựng chiến lược phòng chống các bệnh nhiệt đới bị lãng quên tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Triệu chứng lâm sàng nào phổ biến nhất ở bệnh nhân ấu trùng sán lợn ở não trong nghiên cứu?

Theo số liệu nghiên cứu của luận án, đau đầu và co giật/động kinh là hai biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất lúc khởi phát và khi nhập viện. Ngoài ra, bệnh nhân còn có các biểu hiện máy giật cơ cục bộ, chóng mặt, buồn nôn và suy giảm trí nhớ tùy thuộc vào số lượng và vị trí nang ký sinh.

2. Nang ấu trùng sán lợn ở não được phân chia thành những giai đoạn nào trên phim chụp MRI?

Hình ảnh MRI phân loại nang ấu trùng thành 5 giai đoạn tiến triển:

• Giai đoạn 1 (Nang dịch): Màng nang nguyên vẹn, dịch trong, thấy hình đầu sán, chưa có phù não xung quanh.
• Giai đoạn 2 (Nang dịch keo sớm): Bắt đầu rò rỉ dịch nang, xuất hiện phù nề quanh nang, vỏ nang ngấm thuốc cản quang.
• Giai đoạn 3 (Nang dịch keo muộn): Vỏ nang ngấm thuốc dày dạng vành nhẫn, nốt mô trung tâm rõ, phù não rõ rệt.
• Giai đoạn 4 (Nốt dạng hạt): Nang co nhỏ (2–4 mm), vỏ dày, đầu sán thoái hóa vôi, phù não giảm dần.
• Giai đoạn 5 (Nang vôi hóa): Nang khoáng hóa hoàn toàn thành nốt vôi nhỏ (1–3 mm), hết phù não xung quanh.

3. Liều lượng và liệu trình điều trị của phác đồ Albendazol trong luận án được quy định như thế nào?

Bệnh nhân trước tiên được tẩy sán dây trưởng thành bằng praziquantel liều duy nhất 15 mg/kg vào ngày đầu. Sau đó, sử dụng albendazol với liều 20 mg/kg/ngày chia 2 lần uống sau bữa ăn trong 20 ngày liên tục. Toàn bộ liệu trình gồm 3 đợt điều trị, mỗi đợt cách nhau 30 ngày, kết hợp sử dụng thuốc chống phù não (corticoid) và thuốc hỗ trợ.

4. Vị trí giải phẫu nào trong não có tỷ lệ xuất hiện nang ấu trùng sán lợn cao nhất?

Kết quả khảo sát trên 161 vị trí tổn thương não cho thấy nang ấu trùng sán lợn xuất hiện nhiều nhất ở vùng bán cầu đại não (n = 83) và vùng vỏ/dưới vỏ não (n = 61), trong khi tỷ lệ xuất hiện ở tiểu não (n = 11), não thất và thân não thấp hơn.

5. Kết quả chụp MRI đóng vai trò gì trong việc đánh giá hiệu quả điều trị của hai phác đồ?

Chụp MRI sau 6 tháng cho phép đánh giá khách quan:

• Tỷ lệ làm sạch hoàn toàn nang tổn thương (sạch nang).
• Mức độ thu nhỏ kích thước và giảm số lượng nang ở các vùng giải phẫu não.
• Sự chuyển đổi giai đoạn sinh học của nang từ các giai đoạn hoạt động (giai đoạn 1, 2, 3) sang các giai đoạn thoái triển và vôi hóa không hoạt động (giai đoạn 4, 5).
• Tình trạng thoái lui của quầng phù não quanh tổn thương.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của Đặng Thị Thanh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về bệnh ấu trùng sán lợn ở não tại Việt Nam giai đoạn 2017–2020. Tác giả đã mô tả toàn diện các biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng, thiết lập mối liên hệ chặt chẽ giữa hình ảnh phù não - vị trí tổn thương trên phim cộng hưởng từ (MRI) với các triệu chứng thần kinh thực thể. Luận án khẳng định hiệu lực và độ an toàn của phác đồ albendazol và praziquantel qua 3 đợt điều trị cách quãng, cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho việc ứng dụng MRI trong chẩn đoán, phân loại giai đoạn và theo dõi điều trị bệnh ấu trùng sán lợn ở não trong thực hành y khoa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử nghiên cứu bệnh ấu trùng sán lợn Vào những năm cuối của thế kỷ 17 nghiên cứu khoa học đầu tiên về bệnh ATSL ở người bắt đầu được tiến hành bởi Edward Tyson và cộng sự. Các tác giả đã quan sát về sán dây ở người, chó và một số động vật khác.

Edward Tyson là nhà khoa học đầu tiên phân biệt ATSL dựa vào đầu sán, mô tả về giải phẫu và sinh lý học của sán dây trưởng thành, đặt nền tảng khoa học đầu tiên cho sự hiểu biết về đặc điểm sinh học của bệnh ATSL ở người 15. Tuy nhiên, Tyson và cộng sự không phân biệt được sự khác biệt giữa sán dây bò và sán dây lợn. Giữa thế kỷ 19, Kuchenmeister đã phân biệt được sự khác nhau giữa 2 loại dựa trên đặc điểm hình thể học của đầu sán. Năm 1874, German và Johann đó phát hiện ra lợn là vật chủ trung gian tham gia vào quá trình phát triển vòng đời của sán dây lợn, trong nghiên cứu này họ quan sát thấy các nang ấu trùng ở người mắc bệnh giống với các nang ấu trùng tìm thấy trong cơ của lợn 15.

Vào năm 1874, Johann Goeze chứng minh rằng các nang ấu trùng đó chính là các ấu trùng của sán dây lợn, người có thể nhiễm ATSL khi ăn phải trứng của chúng. Mặc dù các nghiên cứu trên người không được tiến hành vì các lý do về đạo đức, các thử nghiệm trên mô hình động vật và quan sát trên con người mắc bệnh cho thấy khi ăn phải thức ăn có nhiễm trứng của sán dây lợn là nguyên nhân gây ra bệnh ATSL. Những kết quả này đã góp phần to lớn trong công tác phòng chống sự nhiễm bệnh ATSL thông qua việc hạn chế cung cấp thịt bị nhiễm ATSL cho con người 15. Cho đến ngày nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về dịch tễ, bệnh học, chẩn đoán và điều trị bệnh ATSL ở người, những công trình nghiên cứu này đó góp phần quan trọng trong công tác điều trị và phòng chống bệnh ATSL.

Đặc điểm sinh học sán dây lợn T.solium và nang ấu trùng sán lợn 2. Hình thể sán dây lợn và nang ấu trùng sán lợn Nang có màu trắng đục, kích thước 17-20 x 7-10 mm. Nang có chứa dịch trong, đầu sán, đốt cổ và đốt sán non. Trứng có hình cầu, có ấu trùng bên trong, có 3 đôi móc.

Lớp ngoài của vỏ trứng rất mỏng và khi ra đến bên ngoài bị vỡ ngay, lớp vỏ sát ngay ấu trùng rất dày, có khía ngang như nan hoa. Kích thước của trứng từ 31-56 m. Một đốt sán có tới 55. Những đốt già ở cuối thân thường rụng thành từng đoạn 5-6 đốt liền nhau theo phân ra ngoài.

Sán dây lợn trưởng thành dài từ 2-3 m (có thể dài 8m), thường có 300- 900 đốt. Đầu nhỏ hơi tròn, đường kính khoảng 1mm, có bộ phận nhô lên giữa 2 vòng móc, có khoảng 22-32 móc, thường thấy 26-28 móc. Đốt cổ mảnh, dài 5-10 mm. Đốt thân non, bề ngang dài hơn bề dọc, đốt trưởng thành hình vuông, đốt già bề ngang nhỏ hơn bề dọc.

Lỗ sinh mở ra bên cạnh đốt, khi ở bên phải, khi ở bên trái xen kẽ tương đối đều. Đốt già tử cung chia thành nhánh ngang 6-8-12 nhánh chứa đầy trứng. Vị trí ký sinh nang ấu trùng sán lợn Nang ATSL có thể thấy bất cứ nơi nào trong cơ thể vật chủ. Tuỳ theo số lượng nang và vị trí của nang mà có những biểu hiện lâm sàng nặng nhẹ 5 khác nhau hoặc có thể gây tử vong.

Thường thấy có nang ATSL ký sinh ở mô dưới da, não, mắt, cơ vân, tim, gan, phổi, các hốc trong bụng.