Nghiên cứu về đột biến gen IDH1 và IDH2 trong u tế bào thần kinh đệm lan tỏa ở người trưởng thành

Nghiên cứu đột biến gen IDH1, IDH2 trong u tế bào thần kinh đệm lan tỏa ở người trưởng thành, cung cấp thông tin quan trọng cho điều trị.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đột Biến Gen IDH1 Và IDH2 Trong U Tế Bào Thần Kinh Đệm Ở Người Trưởng Thành
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về u tế bào thần kinh đệm lan tỏa
• 1.1.1. Định nghĩa u tế bào thần kinh đệm lan tỏa theo tổ chức y tế thế giới năm 2016
• 1.1.2. Chẩn đoán u hỗn hợp sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh
• 1.1.3. U sao bào lan tỏa ở trẻ em
• 1.1.4. Dịch tễ
• 1.1.5. Phân độ theo giải phẫu bệnh
• 1.1.6. Khả năng chuyển độ và lan rộng của u sao bào
• 1.1.7. Đặc điểm hình ảnh học
• 1.1.8. Khuyến cáo điều trị UTBTKĐLT độ ác tính thấp
• 1.1.9. U sao bào độ ác tính cao
• 1.1.10. Giả tiến triển
• 1.1.11. Điều trị cho UNBTKĐ tái phát
• 1.1.12. Tiên lượng
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đột biến gen IDH1 và IDH2

Đột biến gen IDH1 và IDH2 đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng trong việc phân loại và tiên lượng u tế bào thần kinh đệm. Theo tổ chức Y tế Thế giới, các u tế bào thần kinh đệm lan tỏa được phân loại dựa trên tình trạng đột biến gen này. Nghiên cứu cho thấy rằng những bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 thường có thời gian sống còn cao hơn so với những bệnh nhân không có đột biến. Điều này cho thấy vai trò của đột biến gen trong việc chẩn đoán và điều trị u tế bào thần kinh đệm. Việc xác định tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 trong các bệnh nhân u tế bào thần kinh đệm lan tỏa là cần thiết để cải thiện tiên lượng và phương pháp điều trị.

1.1. Tình trạng đột biến gen trong u tế bào thần kinh

U tế bào thần kinh đệm lan tỏa là một trong những loại u có tiên lượng xấu. Theo nghiên cứu, tỉ lệ sống sót của bệnh nhân bị u tế bào thần kinh đệm ác tính rất thấp. Đột biến gen IDH1/2 không chỉ giúp phân loại bệnh mà còn có tác động lớn đến tiên lượng sống còn của bệnh nhân. Những bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 thường có thời gian sống còn lâu hơn so với những bệnh nhân không có đột biến. Điều này cho thấy rằng việc nghiên cứu đột biến gen là rất quan trọng trong việc cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân.

II. Phân loại u tế bào thần kinh đệm

Phân loại u tế bào thần kinh đệm đã có sự thay đổi đáng kể từ năm 2016, khi tổ chức Y tế Thế giới đưa ra hệ thống phân loại mới dựa trên các yếu tố di truyền. U tế bào thần kinh đệm lan tỏa được phân loại thành nhiều loại khác nhau, trong đó có u sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh. Việc phân loại này không chỉ dựa vào mô học mà còn dựa vào tình trạng đột biến gen. Các u tế bào thần kinh đệm có đột biến gen IDH1/2 thường có tiên lượng tốt hơn, điều này cho thấy tầm quan trọng của việc xác định tình trạng đột biến gen trong quá trình chẩn đoán và điều trị.

2.1. Các loại u tế bào thần kinh đệm

U tế bào thần kinh đệm được phân loại thành nhiều loại khác nhau, bao gồm u sao bào độ II, độ III và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh. Mỗi loại u có đặc điểm và tiên lượng khác nhau. U sao bào có đột biến gen IDH1/2 thường gặp ở bệnh nhân trẻ tuổi, trong khi loại không có đột biến thường gặp ở bệnh nhân lớn tuổi hơn. Việc phân loại này giúp các bác sĩ có cái nhìn rõ hơn về tình trạng bệnh và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp.

III. Tác động của đột biến gen đến điều trị

Đột biến gen IDH1/2 không chỉ ảnh hưởng đến việc phân loại bệnh mà còn có tác động lớn đến phương pháp điều trị. Các nghiên cứu cho thấy rằng bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 có thể được hưởng lợi từ các phương pháp điều trị khác nhau, bao gồm hóa trị và xạ trị. Việc xác định tình trạng đột biến gen giúp các bác sĩ đưa ra quyết định điều trị chính xác hơn, từ đó cải thiện tiên lượng sống cho bệnh nhân. Điều này cho thấy rằng việc nghiên cứu đột biến gen là rất cần thiết trong việc phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho u tế bào thần kinh đệm.

3.1. Phương pháp điều trị dựa trên đột biến gen

Các phương pháp điều trị cho bệnh nhân u tế bào thần kinh đệm thường dựa vào tình trạng đột biến gen. Bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 thường có thời gian sống còn cao hơn và có thể được điều trị bằng các phương pháp như hóa trị và xạ trị. Việc xác định tình trạng đột biến gen không chỉ giúp phân loại bệnh mà còn giúp các bác sĩ đưa ra quyết định điều trị chính xác hơn, từ đó cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

U tế bào thần kinh đệm lan tỏa (UTBTKĐLT) là nhóm u não có tiên lượng xấu, đặc biệt là u tế bào thần kinh đệm ác tính. Theo nghiên cứu tại Mỹ giai đoạn 2005-2009, tỉ lệ sống sót của bệnh nhân UTBTKĐLT sau 1 năm chỉ đạt 35,7%, giảm xuống còn 2,3% sau 10 năm. Trước năm 2007, phân loại u não chủ yếu dựa trên giải phẫu bệnh, dẫn đến sự phụ thuộc lớn vào nhận xét chủ quan của nhà giải phẫu bệnh. Tuy nhiên, với sự phát triển của sinh học phân tử, năm 2016 Tổ chức Y tế Thế giới đã cập nhật phân loại u não, kết hợp tiêu chuẩn tế bào học và dấu ấn sinh học phân tử, trong đó đột biến gen IDH1/2 và đồng mất đoạn 1p/19q được xem là các yếu tố quan trọng trong phân loại và tiên lượng UTBTKĐLT.

Tại Việt Nam, phân loại và điều trị UTBTKĐLT vẫn chủ yếu dựa vào mô học, chưa có nhiều nghiên cứu sâu về đột biến gen IDH1/2 và mối liên quan với các yếu tố lâm sàng. Nghiên cứu này nhằm xác định tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 ở bệnh nhân UTBTKĐLT ≥ 18 tuổi, khảo sát mối liên quan giữa đột biến gen với các yếu tố lâm sàng, cận lâm sàng và tiên lượng sống còn. Thời gian nghiên cứu từ tháng 5/2017 đến tháng 8/2019 tại Bệnh viện Chợ Rẫy, với cỡ mẫu 388 bệnh nhân. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao chất lượng chẩn đoán, phân loại và điều trị UTBTKĐLT tại Việt Nam, đồng thời cung cấp dữ liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết phân loại u tế bào thần kinh đệm lan tỏa theo WHO 2016, kết hợp các dấu ấn sinh học phân tử như đột biến gen IDH1/2, đồng mất đoạn 1p/19q, đột biến gen p53, TERT và methyl hóa vùng khởi động gen MGMT. Các khái niệm chính bao gồm:

• Đột biến gen IDH1/2: Là các đột biến phổ biến trong UTBTKĐLT, ảnh hưởng đến chuyển hóa tế bào và tiên lượng bệnh nhân.
• Đột biến đồng mất đoạn 1p/19q: Đặc trưng của u tế bào thần kinh đệm ít nhánh, liên quan đến đáp ứng tốt với hóa trị và thời gian sống còn kéo dài.
• Methyl hóa vùng khởi động gen MGMT: Ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng với hóa trị alkyl hóa như temozolomide (TMZ).
• Phân loại mô học và phân loại phân tử: Kết hợp mô học và dấu ấn phân tử giúp phân loại chính xác hơn, giảm sự phụ thuộc vào nhận xét chủ quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp đoàn hệ hồi cứu, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân ≥ 18 tuổi được phẫu thuật u não tại Bệnh viện Chợ Rẫy từ tháng 5/2017 đến tháng 8/2019, với cỡ mẫu 388 trường hợp. Tiêu chuẩn chọn mẫu bao gồm bệnh nhân có kết quả giải phẫu bệnh xác định UTBTKĐLT theo WHO 2007, loại trừ các trường hợp không đủ mẫu mô hoặc mẫu mô kém chất lượng.

Nguồn dữ liệu gồm hồ sơ bệnh án, kết quả giải phẫu bệnh, hình ảnh học CT, MRI, và kết quả giải trình tự gen IDH1/2 bằng máy ABI 3500 Genetic Analyzer tại Trung tâm Sinh học phân tử Đại học Y Dược TP.HCM. Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả, phân tích tỉ lệ đột biến, phân tích mối liên quan giữa đột biến gen với các yếu tố lâm sàng, cận lâm sàng và tiên lượng sống còn. Thời gian nhập và xử lý số liệu từ tháng 9/2019 đến tháng 6/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỉ lệ đột biến gen IDH1/2: Trong 388 mẫu nghiên cứu, tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 được xác định khoảng 38-40%, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế (ví dụ 35,48% trong nghiên cứu trong nước và 53,7% trong nghiên cứu quốc tế). Đột biến IDH1 chiếm đa số trong các đột biến IDH.

2. Mối liên quan với yếu tố lâm sàng: Bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 thường trẻ tuổi hơn (dưới 40 tuổi chiếm khoảng 60%), có tỉ lệ sống sót sau 2 năm cao hơn nhóm không đột biến (48,9% so với 14,8%). Đột biến gen liên quan đến các đặc điểm mô học như u sao bào độ II, III và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh.

3. Tiên lượng sống còn: Thời gian sống trung bình của bệnh nhân có đột biến gen IDH1/2 kéo dài hơn đáng kể, ví dụ 23,4 tháng so với 12,6 tháng ở nhóm không có đột biến. Tỉ lệ sống 5 năm của nhóm có đột biến gen IDH1/2 đạt khoảng 27,6%, trong khi nhóm không đột biến chỉ khoảng 7,8%.

4. Ảnh hưởng của các đột biến khác: Đột biến đồng mất đoạn 1p/19q cũng góp phần cải thiện tiên lượng, đặc biệt khi kết hợp với đột biến IDH1/2. Methyl hóa vùng khởi động gen MGMT làm tăng hiệu quả điều trị hóa xạ, kéo dài thời gian sống còn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của đột biến gen IDH1/2 trong chẩn đoán, phân loại và tiên lượng UTBTKĐLT. Tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 tại Việt Nam tương đồng với các nghiên cứu quốc tế, cho thấy tính phổ biến và ý nghĩa lâm sàng của đột biến này. Sự khác biệt về tuổi bệnh nhân và đặc điểm mô học giữa nhóm có và không có đột biến gen phản ánh cơ chế sinh bệnh học khác nhau.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, tỉ lệ sống còn và thời gian sống trung bình của nhóm có đột biến gen IDH1/2 cao hơn rõ rệt, phù hợp với báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và các nghiên cứu đa trung tâm. Các biểu đồ Kaplan-Meier có thể minh họa rõ ràng sự khác biệt về thời gian sống còn giữa các nhóm.

Ngoài ra, sự kết hợp giữa đột biến gen IDH1/2 với các dấu ấn phân tử khác như đồng mất đoạn 1p/19q và methyl hóa gen MGMT giúp nâng cao độ chính xác trong tiên lượng và lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Điều này góp phần cải thiện hiệu quả điều trị và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân UTBTKĐLT.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng xét nghiệm đột biến gen IDH1/2 trong chẩn đoán lâm sàng: Khuyến khích các cơ sở y tế triển khai kỹ thuật PCR hoặc giải trình tự gen để xác định đột biến IDH1/2 nhằm nâng cao độ chính xác phân loại u, từ đó lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Thời gian thực hiện trong vòng 6-12 tháng.

2. Kết hợp phân tích đồng mất đoạn 1p/19q và methyl hóa gen MGMT: Đề xuất xây dựng quy trình xét nghiệm đồng bộ các dấu ấn phân tử để đánh giá tiên lượng và đáp ứng điều trị, đặc biệt trong các trường hợp u tế bào thần kinh đệm ít nhánh. Chủ thể thực hiện là các phòng xét nghiệm chuyên sâu tại bệnh viện tuyến trung ương.

3. Đào tạo và nâng cao năng lực nhân sự: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật sinh học phân tử và giải thích kết quả xét nghiệm cho bác sĩ lâm sàng và kỹ thuật viên xét nghiệm nhằm đảm bảo chất lượng và hiệu quả ứng dụng trong thực tế. Thời gian đào tạo dự kiến 12 tháng.

4. Phát triển phác đồ điều trị cá thể hóa dựa trên dấu ấn phân tử: Khuyến khích nghiên cứu và áp dụng các liệu pháp nhắm trúng đích, bao gồm các thuốc ức chế đột biến IDH và vaccine miễn dịch trong tương lai, nhằm cải thiện tiên lượng và giảm tác dụng phụ. Chủ thể thực hiện là các trung tâm nghiên cứu và điều trị ung thư thần kinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh và ung bướu thần kinh: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật về phân loại và tiên lượng UTBTKĐLT dựa trên dấu ấn phân tử, hỗ trợ trong chẩn đoán và lựa chọn phác đồ điều trị hiệu quả.

2. Nhân viên phòng xét nghiệm sinh học phân tử: Tham khảo phương pháp và quy trình xét nghiệm đột biến gen IDH1/2, đồng mất đoạn 1p/19q, methyl hóa gen MGMT, giúp nâng cao chất lượng xét nghiệm và báo cáo kết quả chính xác.

3. Nhà nghiên cứu y học và sinh học phân tử: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích sâu về vai trò của các đột biến gen trong sinh bệnh học và tiên lượng UTBTKĐLT, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về liệu pháp nhắm trúng đích.

4. Quản lý y tế và hoạch định chính sách: Thông tin về tỉ lệ mắc, tiên lượng và hiệu quả điều trị UTBTKĐLT giúp xây dựng chính sách y tế phù hợp, đầu tư phát triển kỹ thuật sinh học phân tử và nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

Câu hỏi thường gặp

1. Đột biến gen IDH1/2 là gì và tại sao quan trọng trong u tế bào thần kinh đệm lan tỏa?
   Đột biến gen IDH1/2 là các biến đổi gen ảnh hưởng đến enzyme isocitrate dehydrogenase, làm thay đổi chuyển hóa tế bào và sản xuất chất chuyển hóa ung thư D-2-HG. Đột biến này giúp phân loại chính xác u, tiên lượng sống còn và lựa chọn điều trị phù hợp.

2. Tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 ở bệnh nhân UTBTKĐLT tại Việt Nam là bao nhiêu?
   Nghiên cứu cho thấy tỉ lệ đột biến gen IDH1/2 khoảng 38-40%, tương đương với các nghiên cứu quốc tế, phản ánh tính phổ biến và ý nghĩa lâm sàng của đột biến này trong dân số Việt Nam.

3. Phương pháp nào được sử dụng để phát hiện đột biến gen IDH1/2?
   Các phương pháp phổ biến gồm giải trình tự gen, PCR-ASO, nhuộm hóa mô miễn dịch và chụp cộng hưởng từ phổ (MRS) để phát hiện chất chuyển hóa D-2-HG. Giải trình tự gen được xem là phương pháp tin cậy nhất.

4. Đột biến đồng mất đoạn 1p/19q có vai trò gì trong điều trị UTBTKĐLT?
   Đột biến đồng mất đoạn 1p/19q đặc trưng cho u tế bào thần kinh đệm ít nhánh, liên quan đến đáp ứng tốt với hóa trị và kéo dài thời gian sống còn, giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ điều trị hiệu quả hơn.

5. Methyl hóa vùng khởi động gen MGMT ảnh hưởng thế nào đến điều trị?
   Methyl hóa gen MGMT làm giảm khả năng sửa chữa DNA của tế bào ung thư, tăng hiệu quả của thuốc alkyl hóa như temozolomide, từ đó kéo dài thời gian sống còn và cải thiện tiên lượng bệnh nhân.

Kết luận

• Đột biến gen IDH1/2 có tỉ lệ khoảng 38-40% ở bệnh nhân UTBTKĐLT tại Việt Nam, tương đồng với các nghiên cứu quốc tế.
• Đột biến gen IDH1/2 liên quan chặt chẽ đến tuổi bệnh nhân, đặc điểm mô học và tiên lượng sống còn, giúp phân loại và lựa chọn phác đồ điều trị chính xác hơn.
• Kết hợp phân tích đồng mất đoạn 1p/19q và methyl hóa gen MGMT nâng cao hiệu quả tiên lượng và điều trị UTBTKĐLT.
• Nghiên cứu khuyến nghị triển khai xét nghiệm đột biến gen IDH1/2 và các dấu ấn phân tử tại các cơ sở y tế để cải thiện chất lượng chăm sóc bệnh nhân.
• Các bước tiếp theo bao gồm đào tạo nhân sự, phát triển kỹ thuật xét nghiệm và nghiên cứu liệu pháp nhắm trúng đích nhằm nâng cao hiệu quả điều trị UTBTKĐLT.

Hãy áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị u tế bào thần kinh đệm lan tỏa, góp phần cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về u tế bào thần kinh đệm lan tỏa 1. Định nghĩa u tế bào thần kinh đệm lan tỏa theo tổ chức y tế thế giới năm 2016 Theo hệ thống phân loại mới nhất của tổ chức y tế thế giới năm 2016 UTBTKĐLT bao gồm u sao bào độ II, độ III, UTBTKĐIN độ II, độ III, UNBTKĐ và u tế bào thần kinh đệm ở trẻ em [51]. Với cách tiếp cận này đã loại bỏ những u sao bào có sự phát triển khu trú hơn, không có đột biến gen IDH1/2 và thường có đột biến gen BRAF (như là u sao bào lông, u sao bào mỡ vàng đa hình) hoặc các đột biến TSC1/TSC2 (như là u sao bào tế bào khổng lồ dưới ống nội tủy).

Nói cách khác u sao bào lan tỏa và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh giống nhau về mặt bệnh học thì hợp lý hơn là giữa u sao bào lông và u sao bào lan tỏa [51]. U sao bào độ II và độ III được phân loại thành u sao bào đột biến gen IDH1/2, u sao bào kiểu gen IDH1/2 bình thường, và u sao bào không phân loại về di truyền. UNBTKĐ được phân thành 3 loại: UNBTKĐ có đột biến gen IDH1/2, UNBTKĐ không có đột biến gen IDH1/2 và UNBTKĐ không phân loại về di truyền. UNBTKĐ có đột biến gen IDH1/2 thường gặp ở bệnh nhân trẻ tuổi (30 tuổi) và chiếm khoảng 10%, trong khi loại không đột biến gen thường gặp ở bệnh nhân lớn tuổi hơn (55 tuổi) và chiếm khoảng 90% các trường hợp [76].

UTBTKĐIN: chẩn đoán u này đòi hỏi xác định cả đột biến gen IDH1/2 liên kết với đột biến đồng mất đoạn nhiễm sắc thể 1p/19q. Trong trường hợp 5 không kiểm tra được gen hoặc không có kết luận về gen thì cũng được xếp vào loại không xác định. Mẫu mô Mô bình thường Mô không tăng sinh Mô di căn Mô u nguyên phát không phải tế bào đệm U tế bào đệm U tế bào đệm U sao bào U tế bào U tế bào đệm U đệm-thần kinh lan tỏa khác nội tủy khác hỗn hợp khác WHO U sao U hỗn U tế bào thần kinh bào hợp đệm ít nhánh U hạch thần kinh, u Angiocentric U sao bào U tế bào dưới thần kinh đệm dạng glioma, u tế lông, u sao bào ống nội tủy, u hoa hồng của não thất I bào đệm dạng khổng lồ dưới tế bào ống nội tư, u đệm thần kinh dây sống của ống nội tủy tủy lông nhầy dạng nhú, u hạch thần não thất III kinh thoái sản U hỗn hợp sao U tế bào thần U sao bào U tế bào ống bào-thần kinh kinh đệm ít U sao bào mỡ II lan tỏa độ nội tủy độ ác đệm ít nhánh độ nhánh độ ác vàng đa hình ác thấp thấp ác thấp thấp U hỗn hợp sao U tế bào thần U sao bào mỡ U sao bào bào-thần kinh kinh đệm ít U tế bào ống III vàng đa hình Astroblastoma thoái sản đệm ít nhánh nhánh thoái nội tủy thoái sản thoái sản sản U nguyên bào IV thần kinh đệm Hình 1. Phân loại u tế bào đệm của hệ thần kinh trung ương “Nguồn: Arie Perry, 2016” [66] 6 Chẩn đoán u hỗn hợp sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh không được khuyến khích trong phân loại u của hệ thần kinh trung ương năm 2016.

Các trường hợp nghi ngờ u sao bào hoặc u thần kinh đệm ít nhánh được kiểm tra xác định đột biến gen IDH1/2 hoặc 1p/19q và xếp loại là u sao bào hoặc u tế bào thần kinh đệm ít nhánh. U sao bào lan tỏa ở trẻ em: Trước đây u sao bào lan tỏa ở trẻ em được xếp chung với người lớn. Hiện nay thông tin về đột biến gen ở u sao bào lan tỏa trẻ em cho phép tách riêng biệt 2 nhóm này ra. U xảy ra ở trẻ em thường đặc trưng bởi đột biến gen K27M trên histone H3 gen H3F3A hoặc ít gặp hơn trên gen HIST1H3B.

U sao bào lan tỏa ở trẻ em là u lan tỏa thường gặp ở đường giữa như cầu não, đồi thị, tủy sống. Những u này định nghĩa một thực thể mới là u thần kinh đệm lan tỏa đường giữa, đột biến gen H3-K27M [76]. Dịch tễ U sao bào là u não nguyên phát trong trục phổ biến nhất. Tại Mỹ từ năm 2006 đến 2010 khoảng 16.000 ca mới mắc mỗi năm, trung bình 1,4 bệnh mới mắc/1 triệu dân mỗi năm [95].

U sao bào lan tỏa độ II có đỉnh của tần suất bệnh là 30-40 tuổi, 10% ≤20 tuổi, 60% từ 20-45, và 30% ≥ 45 tuổi, các u sao bào độ ác tính cao hơn thì tuổi cao hơn [27]. Phân độ theo giải phẫu bệnh Phân độ u sao bào vẫn còn gây nhiều tranh cãi do các nguyên nhân sau: - Lỗi lấy mẫu: ở các khu vực khác nhau trong cùng một khối u có thể có độ ác tính khác nhau. - Sự chuyển độ ác tính: khối u có xu hướng tiến triển chuyển độ ác tính trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. 7 - Tiêu chuẩn mô học ảnh hưởng tiên lượng bao gồm: tế bào, sự hiện diện của các tế bào khổng lồ, sự mất biệt hóa, sự phân bào, tăng sinh mạch có hoặc không có sự tăng sinh nội mô, hoại tử, và tạo hàng rào giả.

- Ngoài mô học, các vấn đề ảnh hưởng lâm sàng và tiên lượng không phải là yếu tố của các hệ thống phân loại bao gồm: tuổi bệnh nhân, độ lan rộng khối u, vị trí khối u, đặc biệt liên quan đến các cấu trúc quan trọng. Xu hướng hiện nay là sử dụng một trong hai hệ thống khác nhau: phân loại của WHO hoặc hệ thống St. Anne-Mayo như bảng sau Bảng 1. Sự tương quan giữa hệ thống St.

Anne-Mayo với hệ thống WHO WHO St. Anne-Mayo Phân Tên gọi Phân độ Tiêu chuẩn mô học độ I U sao bào lông U sao bào lan U sao bào 1 tiêu chuẩn: thường là nhân không điển II tỏa độ II hình U sao bào thoái U sao bào 2 tiêu chuẩn: nhân không điển hình + hoạt III sản độ III động phân bào 3 tiêu chuẩn: nhân không điển hình + hoạt U sao bào IV UNBTKĐ động phân bào + tăng sinh mạch máu độ IV và/hoặc hoại tử. Kros, 2011”[41] Phân loại WHO năm 2016 đã đưa di truyền học phân tử u tế bào đệm vào như đã đề cập ở phần định nghĩa. Khả năng chuyển độ và lan rộng của u sao bào a.

Sự chuyển độ U sao bào lan tỏa có khả năng chuyển độ từ u sao bào độ ác tính thấp lên độ ác tính cao hơn. Các u sao bào độ ác tính thấp có xu hướng chuyển đổi ác 8 tính nhanh hơn (tăng gấp 6 lần) khi được chẩn đoán sau 45 tuổi so với khi được chẩn đoán sớm hơn. U sao bào dạng phồng bào có xu hướng chuyển độ nhanh hơn u sao bào lông. Theo nghiên cứu của Murphy và cộng sự (2017), các yếu tố nguy cơ liên quan đến chuyển độ bao gồm: tuổi trẻ, giới nam, u đa ổ, hóa trị đơn thuần và lấy u bán phần hay chỉ sinh thiết [56].

Nghiên cứu của Martin C. Thời gian chuyển độ của u sao bào độ ác tính thấp BN chẩn đoán < 45 tuổi BN chẩn đoán ≥ 45 tuổi Thời gian trung bình để chuyển độ 44,2 ± 17 tháng 7,5 ± 5,7 tháng Thời gian sống trung bình 58 tháng 14 tháng “Nguồn: Mark S. Sự lan rộng U tế bào thần kinh đệm có thể lan rộng dọc theo chất trắng như thể chai, cuống não, trung não, bao trong, bó móc, mép dính gian đồi thị hoặc gieo rắc qua con đường dịch não tủy, hiếm khi lan rộng toàn thân. Sự lan rộng theo chất trắng của UTBTKĐIN “Nguồn: Hình chụp tại BV Chợ Rẫy” 9 1.

Đặc điểm hình ảnh học U sao bào thường phát triển và lan dọc theo các bó chất trắng. Phân độ trên CT và MRI: Phân độ UTBTKĐLT dựa trên CT hoặc MRI không chính xác mức độ ác tính nhưng có thể được sử dụng để đánh giá ban đầu. Việc phân độ hình ảnh học không áp dụng đối với trẻ em hoặc các u sao bào đặc biệt (ví dụ u sao bào lông). Phân độ u tế bào thần kinh đệm bằng CT hay MRI Độ Dấu hiệu hình ảnh học điển hình II CT: đậm độ thấp Không bắt thuốc tương phản từ, ít MRI: tín hiệu bất thường trên T2 hoặc không hiệu ứng choán chỗ III Tăng tín hiệu phức tạp sau bơm thuốc IV Hoại tử (tăng tín hiệu dạng vòng sau bơm thuốc) “Nguồn: Mark S.

Greeenberg, 2016”[27] U tế bào thần kinh đệm độ ác tính thấp. Thường giảm đậm độ trên CT. Hầu hết giảm tín hiệu trên MRI T1WI, và tín hiệu cao trên T2WI rộng ra ngoài khối u. Hầu hết không bắt thuốc trên CT và MRI (mặc dù có đến 40% bắt thuốc và có tiên lượng xấu khi bắt thuốc) [27].

U tế bào thần kinh đệm ác tính. U sao bào thoái sản có thể không bắt thuốc (31% u sao bào thoái sản cao và 59% thoái sản trung bình không bắt thuốc trên CT). Vôi hóa và nang xảy ra trong 10-20% u sao bào thoái sản [27]. Hầu hết các UNBTKĐ bắt thuốc, nhưng đôi khi không bắt thuốc.

UNBTKĐ có bắt thuốc dạng vòng. Có 96% UNBTKĐ có bắt thốc cản từ trong khi chỉ 34% u sao bào độ II bắt thuốc [75]. Trung tâm không bắt thuốc có thể là hoại tử hoặc nang kèm theo. Vòng tăng tín hiệu sau thuốc là tế bào u, 10 tuy nhiên, các tế bào khối u cũng lan rộng ra ≥ 15 mm so với vòng bắt cản quang.

Chụp PET: U sao bào dạng sợi tơ độ ác tính thấp xuất hiện dưới dạng các điểm "lạnh" giảm chuyển hóa với chụp PET bằng fluorodeoxyglucose. Các điểm “nóng” tăng chuyển hóa gợi ý u sao bào độ ác tính cao và giúp phân biệt u thần kinh đệm độ ác tính cao không tăng tín hiệu sau thuốc trên MRI với u sao bào độ thấp. Ngày nay MRS là một trong những biện pháp không xâm lấn có thể chẩn đoán u tế bào thần kinh đệm, thậm chí có thể xác định đột biến gen IDH1/2 trên MRS do có khả năng phát hiện chất chuyển hóa của đột biến gen IDH1/2 là D2HG. U sao bào độ ác tính thấp Khuyến cáo điều trị UTBTKĐLT độ ác tính thấp [82], [104].

Chẩn đoán và phân loại: - Đánh giá mô học dựa theo phân loại của WHO 2016: giải phẫu bệnh + bất thường phân tử. - MRI là phương thức được chọn, kết hợp MRI thường quy với MRI chức năng, cộng hưởng từ phổ. Mức độ bằng chứng III-A. Phẫu thuật UTBTKĐ độ ác tính thấp: - Lấy u tối đa có thể được khuyến cáo.