CHƯƠNG 1: LICH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYET 1. Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Lịch sử nghiên cứu về hành động từ chối ở Trung Quốc Hiện nay, theo các tư liệu học giả đã được thu thập, những nghiên cứu của các học giả Trung Quốc về hành động từ chối chủ yếu tập trung vào ba phương diện sau đây: những nghiên cứu về hành động từ chối qua một ngôn ngữ (tiếng Trung hoặc tiếng Việt); những nghiên cứu so sánh xuyên ngôn ngữ về hành động từ chối (tiếng Trung với tiếng Anh, tiếng Trung với tiếng Thái, tiếng Trung với tiếng Việt v.); những nghiên cứu về hành động từ chối dựa trên phương diện thụ đắc ngôn ngữ thứ hai. Về mặt những nghiên cứu về hành động từ chối qua một ngôn ngữ (tiếng Trung hoặc tiếng Việt), trọng tâm nghiên cứu của các học giả Trung Quốc tất nhiên là tiếng Trung.
Có những học giả nghiên cứu hành động từ chối dựa trên tổng thé. Ví dụ như học giả Trung Quốc Tô Tương Nguyệt trong Nghiên cứu hành động từ chối tiếng Hán (2012) thông qua quy nạp và phân tích các văn học tác phẩm, phim truyền hình va phim đương dai Trung Quốc dé xác định và phân loại hành động từ chối tiếng Hán một cách chỉ tiết, đồng thời phân tích chiến lược ngữ dụng và nhân tố ảnh hưởng của hành động từ chối tiếng Hán. Một số học giả thì thiên về nghiên cứu các chiến lược ngữ dụng và nhân tố ảnh hưởng đến hành động từ chối tiếng Hán. Ví dụ, học giả Ngô Kiến Thiết trong Phương pháp biểu đạt lời từ choi (2003) sử dụng lý thuyết hàmý hội thoại và kết hợp các kết quả nghiên cứu của các học giả trước đây, tông kết ra đặc trưng hình thức hóa của lời từ chối, chia chiến lược ngữ dụng thành 5 loại, đó là chiến lược trực tiếp, chiến lược thông cảm, chiến lược trốn tránh, chiến lược ám thi và chiến lược phi ngôn ngữ.
Một số học giả thì thiên về phân loại các hành động từ chối tiếng Hán, ví dụ như trong Nghiên cứu hành động từ chối giả trong tiếng Hán hiện tại (2003), Lư Chí Phương thông qua quy nạp và phân tích các văn học tác phẩm hiện tại Trung Quốc dé tìm tòi nghiên cứu hành động từ chối giả trong tiếng Hán. Trong Nghién 10 cứu bước dau của hành động từ chối tiếng Hán hiện tại (2010), Cao Tiểu Ngan phân loại hành động từ chối tiếng Hán thành từ chối chân thật và từ chối xã giao thêm một bước nữa, và phân tích và nghiên cứu tình hình sử dụng hành động từ chối của người Trung Quốc. Còn có một số học giả nghiên cứu hành động từ chối tiếng Hán từ sự khác biệt của giới tính, ví dụ như Bàn thảo hiện tượng khác biệt giới tính trong hành động từ chối tiếng Hán (2011) của Dương Kiệt và Nghiên cứu sự khác biệt giới tính của hành động từ chối (2015) của Khâu Trúc. Những nghiên cứu về hành động từ chối tiếng Việt ở Trung Quốc thì tương đối thưa thớt, trong Chiến lược ngữ dụng được lựa chọn trong hành động từ chối tiếng Việt (2011), học giả Hoàng Kiện Hồng thông qua phân tích các đối thoại liên quan đến từ chối trong các tác phẩm văn học Việt Nam, thảo luận nghiên cứu việc lựa chọn chiến lược từ chối khi từ chối các ngôn hành lời mời, cung cấp, cầu khiến và đề nghị, ông chỉ ra khoảng cách xã hội, quan hệ vị thế và bản chất của sự việc từ chối đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn từ chối trực tiếp hay từ chối gián tiếp trong tiếng Việt.
Còn trong Nghién cứu ngữ dụng hành động từ chối tiếng Việt (2016), Mạc Tiểu Phàm phân tích và nghiên cứu định nghĩa và việc phân loại của hành động từ chối tiếng Việt, còn kết hợp các quan điểm của Hoàng Kiện Hong và tổng kết các chiến lược giao tiếp của hành động từ chối tiếng Việt, thảo luận các nhân tố ảnh hưởng đến chiến lược lựa chọn. Về mặt những nghiên cứu so sánh xuyên ngôn ngữ về hành động từ chối (tiếng Trung với tiếng Anh, tiếng Trung với tiếng Thái, tiếng Trung với tiếng Việt v.), các học giả Trung Quốc chủ yếu tập trung về việc nghiên cứu so sánh hành động từ chối tiếng Hán với tiếng Anh, và thiên về đối chiếu chiến lược từ chối. Ví dụ trong Thảo luận chiến lược từ chối tiếng Trung với tiếng Anh dựa trên lớp vỏ diễn ngôn (1999), học giả nỗi tiếng Trung Quốc Mã Nguyệt Lan theo kết quả của phiếu câu hỏi diễn ngôn (Discourse Completion Test) phân biệt thảo luận nghiên cứu tính chung và tính riêng của chiến lược từ chối diễn ngôn trong tiếng Trung và tiếng Việt. Còn có một học giả khác Thái Thiếu Liên trong Nghiên cứu lí luận và thực tế về chiến lược từ chối trong tiếng Hán và tiếng Anh 11 (2011), chia 30 chiến lược từ chối thành 3 lĩnh vực: cau trúc từ vựng, cau trúc cú pháp và cấu trúc liên quan đến nội dung, và khảo sát tình hình sử dụng về hành động từ chối của người Trung Quốc và người Mỹ.
Những năm gần đây, có một số lưu học sinh cũng nghiên cứu đối chiếu hành động từ chối tiếng Hán với tiếng mẹ đẻ của mình. Ví dụ như Than Phoncharoen trong Nghién cứu so sánh lời từ chối tiếng Hán với tiếng Thái (2019), chọn các phim truyền hình Trung Quốc và Thái Lan làm ngữ liệu nghiên cứu, phân tích cấu trúc và chiến lược của lời từ chối của hai ngôn ngữ, tìm ra những điểm tương đồng và điểm khác biệt của nó, nghiên cứu thêm các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến việc sử dụng các chiến lược từ chối. Nguyễn Lan Anh trong Nghiên cứu so sánh hành động từ chối trong thư tín thương vụ tiếng Trung và tiếng Việt (2017), phân biệt phân tích các tư liệu thu thập từ thư tín thương vụ tiếng Trung và tiếng Việt, tiếp theo quy nạp tiếng chung và tiếng riêng về chiến lược từ chối được sử dụng trong thư tín thương vụ tiếng Trung và tiếng Việt. Lưu Thục Huệ trong Nghiên cứu so sánh hành động từ chối và nhân tổ ảnh hưởng đến nó trong tiếng Hán và tiếng Việt (2021), thông qua phân tích các ngữ liệu thu thập từ phim truyền hình loại đô thị hiện tại 10 năm gần đây Trung Quốc và Việt Nam dé xác định và phân loại hành động từ chối tiếng Hán và tiếng Việt một cách đơn giản, còn so sánh các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng các chiến lược từ chối.
Vì vậy, chúng ta có thé nhận ra các nghiên cứu so sánh xuyên ngôn ngữ ở Trung Quốc tập trung vào việc so sánh các chiến lược từ chối và các yếu tô ảnh hưởng đến việc sử dụng các chiến lược từ chối. Các ngữ liệu nghiên cứu rất phong phú và đa dạng, chang hạn như phiếu câu hỏi, các hội thoại trong phim truyền hình, các thư tín thương mại, v. Về mặt những nghiên cứu về hành động từ chối dựa trên phương diện thụ đắc ngôn ngữ thứ hai, các học giả chủ yếu áp dụng phương pháp làm phiếu câu hỏi và đối tượng nghiên cứu chủ yếu là các lưu học sinh ở Trung Quốc, ví dụ như học giả Đường Linh (2004) sử dụng phương pháp làm phiếu câu hỏi, phân biệt điêu tra những người Trung Quôc với trình độ đại học và sau đại học và các lưu 12 học sinh gốc Hoa Đông Nam Á với trình độ trung cấp tiếng Hán ở đại học Ký Nam Trung Quốc. Phiếu câu hỏi này đã thiết kế 10 tình huống khác nhau trong cuộc sống hàng ngày, lấy tudi tác, trình độ tiếng Hán, giới tính, vị thế và khoảng cách xã hội làm yếu tô ảnh hưởng.
Kết quả là tan số sử dụng từ chối trực tiếp của lưu học sinh cao hơn người Trung Quốc. Tiếu Vi (2017) phân tích các vấn đề lầm lỗi từ ngữ phủ định trong Kho ngữ liệu HSK của Đại học Bắc Kinh, và thiết kế phiếu câu hỏi để điều tra các vấn đề về việc sử dụng hành động từ chối trực tiếp của các lưu học sinh. Doãn Văn Siêu (2018) thông qua phiếu câu hỏi nghiên cứu chiến lược ngữ dụng và lầm lỗi khi sử dụng hành động từ chối tiếng Hán của các lưu học sinh Việt Nam với trình độ trung cấp. Học giả này phát hiện ra khi lưu học sinh Việt Nam với trình độ tiếng Hán trung cấp lựa chọn chiến lược từ chối, họ bị ảnh hưởng nhiều do các yếu tố vị thế xã hội và ít bị ảnh hưởng do các yếu tố khoảng cách xã hội.
Ngô A (2019) quy nạp ra 4 đặc trưng của lời từ chối tiếng Hán, tức là tính ngầm ẩn, tinh đa dạng, tính khác biệt và tính phụ thuộc ngữ cảnh, còn khi làm điều tra, học giả này phát hiện lưu học sinh sử dụng lời từ chối tiếng Hán có các van đề như việc sử dụng từ phủ định và từ bổ nghĩa không phù hợp, chịu sự ảnh hưởng của nhân tố văn hóa v. Tóm lại, Trung Quốc đã có rất nhiều nghiên cứu về hành động từ chối của tiếng mẹ đẻ, và đã đạt được một số kết quả nghiên cứu nhất định. và mặt nghiên cứu so sánh xuyên ngôn ngữ, các ngôn ngữ được nghiên cứu cũng rất phong phú. Tuy nhiên, các học giả chủ yếu tập trung vào nghiên cứu so sánh hành động từ chối trong tiếng Trung với tiếng Anh.
Còn những nghiên cứu so sánh về hành động từ chối trong tiếng Trung với tiếng Việt vẫn tương đối ít. Lich sử nghiên cứu về hành động từ chối ở Việt Nam Theo các tư liệu học giả đã được thu thập, những nghiên cứu của các học giả Việt Nam về hành động từ chối cũng có thể chia thành ba phương diện sau đây: những nghiên cứu về hành động từ chối qua một ngôn ngữ (tiếng Anh hoặc tiếng Việt v.); những nghiên cứu so sánh xuyên ngôn ngữ về hành động từ chối (tiếng Việt với tiếng Anh); những nghiên cứu về hành động từ chối dựa trên phương diện thụ đắc ngôn ngữ thứ hai. 13 Về mặt những nghiên cứu về hành động từ chối qua một ngôn ngữ (tiếng Anh hoặc tiếng Việt v.), trọng tâm nghiên cứu của các học giả Việt Nam cũng là tiếng mẹ đẻ, ví dụ như Nguyễn Thị Hai trong Hành động từ chối trong tiếng Việt hội thoại (2001) giải thích các khái niệm của hành động từ chối, học giả này cho rằng bản chất của việc từ chối là phụ định, quy nạp các nguyên nhân chủ quan và khách quan của việc xảy ra hành động từ chối, từ 5 góc độ phân loại lời từ chối trong các hội thoại, đồng thời chỉ ra phương thức biểu đạt và phương tiện của hành động từ chối trực tiếp và gián tiếp.