Luận án tiến sĩ nghiên cứu độc tính và tác dụng chống viêm gan xơ gan của quả dứa dại pandanus odoratissimus l f trên thực nghiệm

Luận án tiến sĩ nghiên cứu độc tính và tác dụng chống viêm gan xơ gan của quả dứa dại Pandanus odoratissimus L.f trên thực nghiệm.

• Tác giả: Hoàng Thái Hoa Cương
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Ngọc Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược lý và độc chất
• Đề tài: Nghiên Cứu Độc Tính Và Tác Dụng Chống Viêm Gan, Xơ Gan Của Quả Dứa Dại (Pandanus Odoratissimus L.) Trên Thực Nghiệm
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Bệnh lý viêm gan, xơ gan
• 1.1.1. Cơ chế bệnh sinh
• 1.1.2. Chẩn đoán viêm gan mạn, xơ gan
• 1.1.3. Điều trị viêm gan mạn, xơ gan
• 1.2. Mô hình nghiên cứu thuốc có tác dụng chống viêm gan cấp, xơ gan trên thực nghiệm
• 1.2.1. Mô hình nghiên cứu thuốc có tác dụng chống viêm gan cấp
• 1.2.2. Mô hình nghiên cứu thuốc có tác dụng chống xơ gan
• 1.3. Một số cây thuốc và bài thuốc y học cổ truyền đã được nghiên cứu để điều trị viêm gan
• 1.4. Tổng quan về cây Dứa dại
• 1.4.1. Phân loại thực vật và phân bố của cây Dứa dại
• 1.4.2. Thành phần hóa học của Dứa dại
• 1.4.3. Công dụng của cây Dứa dại
• 1.4.4. Một số bài thuốc có Dứa dại
• 1.4.5. Nghiên cứu tác dụng sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguyên liệu nghiên cứu
• 2.2. Thuốc, hóa chất, máy và thiết bị phục vụ nghiên cứu
• 2.2.1. Thuốc và hóa chất phục vụ nghiên cứu
• 2.2.2. Máy và thiết bị phục vụ nghiên cứu
• 2.3. Động vật thực nghiệm
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu độc tính
• 2.4.2. Nghiên cứu tác dụng chống viêm gan, xơ gan của quả Dứa dại
• 2.4.3. Nghiên cứu một số tác dụng dược lý liên quan đến tác dụng chống viêm gan, xơ gan
• 2.5. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nghiên cứu độc tính cấp và độc tính bán trường diễn
• 3.1.1. Độc tính cấp
• 3.1.2. Độc tính bán trường diễn của PĐE chiết xuất từ quả Dứa dại
• 3.2. Đánh giá tác dụng chống viêm gan, xơ gan của CTP và PĐE chiết xuất từ quả Dứa dại
• 3.2.1. Tác dụng chống viêm gan cấp trên mô hình gây viêm gan bằng PAR liều cao
• 3.2.2. Tác dụng chống xơ gan của CTP và PĐE
• 3.3. Kết quả một số tác dụng dược lý liên quan đến tác dụng chống viêm gan, xơ gan của quả Dứa dại
• 3.3.1. Kết quả nghiên cứu tác dụng lợi mật của quả Dứa dại
• 3.3.2. Đánh giá tác dụng chống viêm cấp của CTP và PĐE
• 3.3.3. Tác dụng chống viêm mạn của CTP và PĐE trên mô hình gây u hạt thực nghiệm bằng amiant
• 3.3.4. Tác dụng chống oxy hóa in vitro của CTP và PĐE chiết xuất từ quả Dứa dại
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Độc tính của CTP và PĐE chiết xuất từ quả Dứa dại
• 4.1.1. Độc tính cấp của CTP và PĐE
• 4.1.2. Độc tính bán trường diễn của PĐE
• 4.2. Tác dụng chống viêm gan cấp của CTP và PĐE chiết xuất từ quả Dứa dại
• 4.2.1. Bàn luận về mô hình nghiên cứu
• 4.2.2. Tác dụng bảo vệ gan
• 4.2.3. Tác dụng làm tăng phục hồi tổn thương gan
• 4.3. Tác dụng chống xơ gan trên mô hình gây xơ gan bằng CCl4
• 4.3.1. Bàn luận về mô hình nghiên cứu
• 4.3.2. Tác dụng chống xơ gan trên mô hình gây xơ gan bằng CCl4 của CTP và PĐE
• 4.4. Một số tác dụng dược lý liên quan đến tác dụng chống viêm gan, xơ hóa gan của quả Dứa dại
• 4.4.1. Tác dụng lợi mật của CTP và PĐE
• 4.4.2. Tác dụng chống viêm cấp của CTP và PĐE
• 4.4.3. Tác dụng chống viêm mạn của CTP và PĐE
• 4.4.4. Tác dụng chống oxy hóa in vitro
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Nghiên cứu độc tính

Nghiên cứu độc tính của quả dứa dại Pandanus Odoratissimus L.F được thực hiện trên động vật thực nghiệm nhằm đánh giá mức độ an toàn của dược liệu. Kết quả cho thấy, độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của chiết xuất từ quả dứa dại không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng. Các chỉ số sinh hóa và huyết học của động vật thực nghiệm đều nằm trong giới hạn bình thường, chứng tỏ tính an toàn của dược liệu. Điều này mở ra tiềm năng ứng dụng quả dứa dại trong điều trị các bệnh lý về gan.

1.1. Độc tính cấp

Độc tính cấp được đánh giá thông qua việc quan sát các phản ứng của động vật sau khi sử dụng liều cao chiết xuất từ quả dứa dại. Kết quả cho thấy không có dấu hiệu tử vong hoặc biểu hiện bất thường nghiêm trọng nào. Các chỉ số sinh hóa như AST, ALT và bilirubin đều không tăng đáng kể, chứng tỏ chiết xuất này không gây tổn thương gan cấp tính.

1.2. Độc tính bán trường diễn

Độc tính bán trường diễn được nghiên cứu trong thời gian dài hơn, nhằm đánh giá tác động của chiết xuất lên các cơ quan nội tạng. Kết quả cho thấy không có sự thay đổi đáng kể về cấu trúc mô học của gan và thận. Điều này khẳng định tính an toàn của quả dứa dại khi sử dụng lâu dài.

II. Tác dụng chống viêm gan

Tác dụng chống viêm gan của quả dứa dại được nghiên cứu trên mô hình gây viêm gan bằng paracetamol (PAR). Kết quả cho thấy chiết xuất từ quả dứa dại có khả năng giảm đáng kể nồng độ AST và ALT trong huyết thanh, đồng thời cải thiện cấu trúc mô học của gan. Điều này chứng tỏ quả dứa dại có tiềm năng trong điều trị viêm gan và bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương.

2.1. Cơ chế bảo vệ gan

Chiết xuất từ quả dứa dại hoạt động thông qua cơ chế chống oxy hóa, giảm sản xuất các gốc tự do và ức chế quá trình viêm. Điều này giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương do các tác nhân độc hại như PAR.

2.2. Hiệu quả trên mô hình thực nghiệm

Trên mô hình gây viêm gan bằng PAR, chiết xuất từ quả dứa dại đã làm giảm đáng kể mức độ tổn thương gan, thể hiện qua sự cải thiện các chỉ số sinh hóa và hình ảnh mô học. Điều này khẳng định tiềm năng ứng dụng của dược liệu trong điều trị viêm gan.

III. Tác dụng chống xơ gan

Tác dụng chống xơ gan của quả dứa dại được nghiên cứu trên mô hình gây xơ gan bằng carbon tetrachloride (CCl4). Kết quả cho thấy chiết xuất từ quả dứa dại có khả năng giảm đáng kể mức độ xơ hóa gan, thể hiện qua sự giảm nồng độ collagen và hydroxyproline trong mô gan. Điều này chứng tỏ quả dứa dại có tiềm năng trong điều trị xơ gan.

3.1. Cơ chế chống xơ hóa

Chiết xuất từ quả dứa dại hoạt động thông qua cơ chế ức chế sự kích hoạt của tế bào hình sao gan (HSC), giảm sản xuất collagen và các chất nền ngoại bào. Điều này giúp ngăn chặn quá trình xơ hóa gan.

3.2. Hiệu quả trên mô hình thực nghiệm

Trên mô hình gây xơ gan bằng CCl4, chiết xuất từ quả dứa dại đã làm giảm đáng kể mức độ xơ hóa gan, thể hiện qua sự cải thiện các chỉ số sinh hóa và hình ảnh mô học. Điều này khẳng định tiềm năng ứng dụng của dược liệu trong điều trị xơ gan.

IV. Tác dụng dược lý liên quan

Ngoài tác dụng chống viêm gan và chống xơ gan, chiết xuất từ quả dứa dại còn có các tác dụng dược lý liên quan như lợi mật, chống viêm cấp và mạn tính, cũng như chống oxy hóa. Những tác dụng này góp phần hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan một cách toàn diện.

4.1. Tác dụng lợi mật

Chiết xuất từ quả dứa dại có khả năng tăng tiết dịch mật, hỗ trợ quá trình tiêu hóa và đào thải độc tố qua đường mật. Điều này giúp cải thiện chức năng gan và giảm nguy cơ ứ mật.

4.2. Tác dụng chống oxy hóa

Chiết xuất từ quả dứa dại có khả năng dọn gốc tự do mạnh, giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương do stress oxy hóa. Điều này góp phần ngăn ngừa các bệnh lý gan liên quan đến quá trình oxy hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh lý gan mật là một trong những thách thức y tế cộng đồng nghiêm trọng tại Việt Nam. Về mặt dịch tễ học, Việt Nam nằm trong vùng có tỷ lệ nhiễm virus viêm gan cao, với khoảng 12% dân số nhiễm virus viêm gan B mạn tính (tương đương xấp xỉ 10 triệu người) và khoảng 2,8% dân số nhiễm virus viêm gan C. Đồng thời, mức độ tiêu thụ đồ uống có cồn ở nam giới thuộc nhóm cao tại châu Á (tỷ lệ nam giới sử dụng trên 5 đơn vị rượu/ngày dao động từ 17,3% đến 31,4%), kéo theo tỷ lệ mắc bệnh gan do rượu (ALD) tăng cao. Bên cạnh đó, tình trạng viêm gan do nhiễm độc hóa chất và thuốc, đặc biệt là tổn thương gan do paracetamol (PAR) và thuốc chống lao, ngày càng gia tăng. Hậu quả của các tổn thương gan kéo dài là sự tiến triển thành xơ gan và ung thư tế bào gan, trong đó ung thư gan hiện là nguyên nhân gây tử vong do ung thư hàng đầu tại Việt Nam (chiếm 31,04% ở nam và 19,91% ở nữ).

Trong điều trị bệnh lý gan mật, bên cạnh các phác đồ đặc hiệu, các thuốc hỗ trợ bảo vệ và phục hồi tế bào gan giữ vai trò quan trọng. Tuy nhiên, phần lớn các chế phẩm thông dụng trên lâm sàng như silymarin (Legalon) hay hợp chất arginin tidiacicat (Eganin) chủ yếu là các sản phẩm nhập khẩu. Nguồn dược liệu trong nước từ lâu đã ghi nhận kinh nghiệm dân gian sử dụng rễ và quả của cây Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.) thái mỏng, phơi khô sắc nước uống (liều 20 – 30 g/ngày) để trị các chứng bệnh về gan và xơ gan cổ trướng. Mặc dù vậy, tại Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu thực nghiệm nào đánh giá một cách toàn diện, có hệ thống về độc tính cũng như hiệu quả chống viêm gan và chống xơ hóa gan của quả Dứa dại.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Hoàng Thái Hoa Cương, chuyên ngành Dược lý và độc chất (mã số: 62720120), thực hiện tại Trường Đại học Y Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Vũ Thị Ngọc Thanh và PGS.TS. Nguyễn Duy Thuần, được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống khoa học này.

Luận án xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của quả Dứa dại trên động vật thực nghiệm.
2. Nghiên cứu tác dụng chống tổn thương gan cấp, xơ gan và một số tác dụng liên quan của quả Dứa dại trên thực nghiệm.

Đối tượng nghiên cứu là mẫu quả Dứa dại (Pandanus odoratissimus L., họ Pandanaceae) thu hái tại Việt Nam, được chiết xuất thành hai dạng chế phẩm: Cao toàn phần (CTP) và Phân đoạn ethyl acetat (PĐE). Phạm vi nghiên cứu bao gồm các thử nghiệm dược lý thực nghiệm in vivo trên chuột nhắt trắng và chuột cống trắng, cùng các thử nghiệm sinh hóa, mô bệnh học và hoạt tính chống oxy hóa in vitro.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án tập trung hệ thống hóa cơ chế bệnh sinh của viêm gan, xơ gan, các mô hình thực nghiệm và tổng quan thực vật học, hóa học, dược lý của cây Dứa dại:

Cơ chế bệnh sinh của viêm gan và xơ gan

• Viêm gan do rượu: Ethanol chuyển hóa chủ yếu tại gan qua hai giai đoạn nhờ alcohol dehydrogenase (ADH) và acetaldehyd dehydrogenase 2 (ALDH2). Khi nồng độ cồn cao, hệ thống oxy hóa rượu ở microsom (MEOS) với cytochrom P450 2E1 (CYP2E1) được kích hoạt mạnh mẽ (tăng hoạt độ lên 10 lần theo phát hiện của Charles Lieber), cùng với xanthinoxidase và aldehydoxidase, giải phóng ồ ạt các gốc oxy tự do hoạt động (ROS), gây stress oxy hóa và hoại tử tế bào gan.
• Tổn thương gan do thuốc và hóa chất (DILI): Xảy ra qua cơ chế phản ứng đặc ứng (miễn dịch dị ứng qua 3 giai đoạn tạo neoantigen) hoặc do quá liều trực tiếp. Tác nhân gây độc dẫn tới 6 hình thức tổn thương tế bào: rối loạn nội môi calci, gãy vỡ sợi actin tại vi quản mật làm ngừng bơm MRP3 gây ứ mật, gắn đồng hóa trị thuốc-enzym CYP450, kích hoạt miễn dịch qua thụ thể tế bào T, kích hoạt con đường chết theo chương trình (apoptosis) qua TNF-α hoặc Fas, và ức chế chuỗi hô hấp ty thể dẫn tới suy kiệt ATP và đứt gãy DNA ty thể.
• Cơ chế xơ gan: Tổn thương tế bào gan mạn tính kích thích các tế bào viêm tiết ra các cytokin và yếu tố tăng trưởng (PDGF, TNF-α, TGF-β), từ đó hoạt hóa tế bào hình sao (HSC - Hepatic Stellate Cell) trong khoảng Disse biến đổi thành các nguyên bào sợi cơ (myofibroblast). Tế bào này tăng sinh tổng hợp quá mức các sợi collagen typ I và III tạo thành các vách sợi lan tỏa, làm bít các cửa sổ mao mạch xoang, hình thành lối đi vòng tuần hoàn (bypass) không qua nhu mô gan, gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa, suy giảm chức năng tổng hợp của gan và kích thích tăng sinh các ống mật giả.

Các công trình nghiên cứu dược liệu gan mật đi trước

Tác giả đã điểm lại nhiều công trình nghiên cứu về dược liệu và bài thuốc y học cổ truyền điều trị bệnh gan:

• Hoạt chất silymarin chiết xuất từ cây Kế sữa (Silybum marianum (L.)) với các cơ chế bảo vệ màng, chống peroxy hóa lipid và ức chế xơ hóa gan.
• Nghiên cứu của Trần Thúy, Trương Việt Bình, Hồ Hải Nam (1997) về bài thuốc "Nhân trần cao thang" (Adenosma caeruleum, đại hoàng, chi tử, thảo quyết minh, uất kim) giúp hạ enzym transaminase huyết thanh.
• Nghiên cứu của Nguyễn Nhược Kim, Mai Thị Kim Loan (1999) sử dụng bài thuốc "Nghiệm phương" (có Ngũ vị tử - Schizandra chinensis) điều trị viêm gan mạn và xơ gan còn bù.
• Nghiên cứu của Phạm Đức Dương (2001) về chế phẩm VG99 chứa Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus).
• Các nghiên cứu về Curcuminoid từ Nghệ (Curcuma longa L.) trong kích thích bài tiết mật và chống tổn thương gan.
• Nghiên cứu của Đặng Thị Kim Thanh và cộng sự (2000), Phạm Thị Cẩm Yên (2006) về Chàm tía (Strobilanthes cusia Nees.) và bài thuốc AH trên mô hình gây độc bằng CCl4 và PAR.
• Nghiên cứu của Dương Thị Ly Hương (2004) về Tam thất (Panax notoginseng) làm tăng glutathion (GSH).
• Nghiên cứu của Đỗ Thị Oanh và cộng sự (2014) về cao chiết cây Sói Nhật (Chloranthus japonicus) bảo vệ gan tương đương silymarin.

Nghiên cứu về cây Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.)

Chi Pandanus Parkins tại Việt Nam có khoảng 20 loài. Cây Dứa dại (Pandanus odoratissimus L. hay Pandanus tectorius Parkincon ex Du Roi) thuộc họ Pandanaceae, phân bố rộng ở các vùng ven biển, bãi cát ẩm và trung du.

• Về thành phần hóa học: Quả Dứa dại chứa 15 hợp chất gồm 10 chất phenolic và 5 hợp chất flavonoid (vanilin, trans-ethyl caffeate, cis-ethyl caffeat, ethyl coumarat, sinapaldehyd, tangeretin, sakuranetin, chrysin, narigenin...). Nguyễn Mạnh Cường và cộng sự (2015) đã phân lập 4 hợp chất phenolic và lignan từ quả Dứa dại Việt Nam gồm vanillin, (+)-pinoresinol, (+)-syringaresinol, (+)-medioresinol.
• Về hoạt tính sinh học quốc tế: Cao chiết methanol lá Dứa dại có tác dụng chống viêm thực nghiệm (giảm 67% phù carrageenin, 64,2% phù formalin) và dọn gốc tự do (superoxid 74,12%, nitric oxid 73,55%, hydroxyl 78,14%). Cao ethyl acetat quả Dứa dại dọn gốc DPPH với IC50 < 2 mg/ml. Nguyễn Công Thùy Trâm và cộng sự (2017) bước đầu đánh giá hoạt tính chống oxy hóa in vitro của các phân đoạn chiết từ Dứa dại.

Khoảng trống nghiên cứu

Dù quả Dứa dại được lưu truyền rộng rãi trong dân gian để trị viêm gan, xơ gan, nhưng chưa có công trình thực nghiệm nào tại Việt Nam khảo sát đầy đủ hồ sơ độc tính (cấp và bán trường diễn), đánh giá tác dụng bảo vệ gan, phục hồi tế bào gan trên mô hình viêm gan cấp do PAR, tác dụng chống xơ gan trên mô hình gây xơ mạn tính bằng CCl4, cũng như các tác dụng dược lý bổ trợ (lợi mật, chống viêm cấp, chống viêm mạn, chống oxy hóa). Luận án của Hoàng Thái Hoa Cương được thực hiện nhằm cung cấp các bằng chứng tiền lâm sàng toàn diện này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm dược lý và độc chất học hiện đại, kết hợp phân tích hóa sinh, huyết học, mô bệnh học và mô hình hóa sinh động vật:

Nguyên liệu và hóa chất nghiên cứu

• Dược liệu: Quả Dứa dại được điều chế thành Cao toàn phần (CTP) và Phân đoạn ethyl acetat (PĐE).
• Hóa chất gây độc: Paracetamol (PAR) gây tổn thương hoại tử tế bào gan cấp tính; Carbon tetrachlorid (CCl4) gây xơ hóa gan mạn tính.
• Thuốc đối chứng: Silymarin (thuốc bảo vệ gan chuẩn).
• Động vật thực nghiệm: Chuột nhắt trắng và chuột cống trắng khỏe mạnh, nuôi dưỡng trong điều kiện chuẩn của phòng thí nghiệm.

Các mô hình và kỹ thuật thực nghiệm

Nhóm nội dung	Mô hình / Kỹ thuật thực nghiệm	Các chỉ số đánh giá
Độc tính cấp	Chuột nhắt trắng uống liều tăng dần	Xác định LD50 hoặc mức liều tối đa chuột có thể dung nạp qua đường uống (Dmax)
Độc tính bán trường diễn	Chuột cống trắng uống PĐE liên tục trong 8 tuần, theo dõi tiếp 2 tuần ngừng thuốc	Thể trọng; Huyết học (Hồng cầu, Hb, MCV, Bạch cầu, Công thức bạch cầu, Tiểu cầu); Sinh hóa (AST, ALT, Bilirubin toàn phần, Cholesterol, Creatinin); Mô bệnh học vi thể gan, thận nhuộm HE
Chống viêm gan cấp	Chuột nhắt trắng gây độc gan bằng PAR liều cao (400 mg/kg đường uống)	Thử nghiệm theo 2 hướng: (1) Bảo vệ gan (uống thuốc trước khi gây độc), (2) Phục hồi tổn thương (uống thuốc sau khi gây độc). Đánh giá nồng độ AST, ALT huyết thanh và mô bệnh học gan tại các thời điểm 2 ngày và 4 ngày
Chống xơ gan	Chuột gây xơ hóa gan thực nghiệm bằng CCl4 tiêm màng bụng kéo dài	Trọng lượng tương đối của gan; Hoạt độ AST, ALT; Nồng độ Albumin, Cholesterol toàn phần, Bilirubin toàn phần; Công thức máu; Định lượng Hydroxyprolin (Hyp) và Collagen type IV trong mô gan; Mô bệnh học gan
Tác dụng lợi mật	Chuột gây độc gan sau đó dùng mẫu thử	Đo trọng lượng dịch mật tích tụ trong túi mật tại các thời điểm 2 ngày và 4 ngày
Chống viêm cấp & mạn	Mô hình gây phù chân chuột và màng bụng; Mô hình gây u hạt thực nghiệm bằng amiant	Độ tăng thể tích bàn chân chuột, thể tích dịch rỉ viêm, số lượng bạch cầu và protein dịch rỉ; Trọng lượng khô/ướt của u hạt amiant
Chống oxy hóa in vitro	Phương pháp dọn gốc tự do DPPH và gốc anion superoxid	Tỷ lệ phần trăm ức chế gốc tự do và giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp cơ sở lý luận về bệnh học gan mật, phân tích chi tiết cơ chế phân tử của quá trình hoại tử tế bào gan do rượu, thuốc và hóa chất độc hại. Tác giả trình bày vai trò trung tâm của tế bào hình sao (HSC) và các cytokine gây xơ (TGF-β, PDGF) trong tiến trình tái cấu trúc chất nền ngoại bào.

Chương này cũng tổng hợp các phương pháp phân loại viêm gan mạn theo chỉ số hoạt tính mô học HAI của Knodell - Ishak (thang điểm 0 – 22) và phân loại suy giảm chức năng gan theo thang điểm Child-Pugh (gồm 5 thông số: Bilirubin, Albumin, INR/Prothrombin, Cổ trướng, Bệnh não gan).

Hệ thống đánh giá	Các tiêu chí thành phần	Phân độ / Thang điểm
Chỉ số HAI (Knodell - Ishak)	1. Hoại tử quanh khoảng cửa (0-10 điểm) 2. Hoại tử tiểu thùy, hoại tử khối (0-4 điểm) 3. Viêm khoảng cửa (0-4 điểm) 4. Xơ hóa gan (0-4 điểm)	- 1–3 điểm: Viêm gan mạn rất nhẹ - 4–8 điểm: Viêm gan mạn nhẹ - 9–12 điểm: Viêm gan mạn vừa - 13–18 điểm: Viêm gan mạn nặng (tối đa 22 điểm)
Phân loại Child-Pugh	1. Bilirubin toàn phần (mg/dL) 2. Albumin huyết thanh (g/L) 3. INR / Thời gian Prothrombin (s) 4. Cổ trướng 5. Hội chứng não gan	- Nhóm A (5–6 điểm): Xơ gan còn bù - Nhóm B (7–9 điểm): Xơ gan mất bù vừa - Nhóm C (10–15 điểm): Xơ gan mất bù nặng

Phần cuối chương dành cho tổng quan thực vật học cây Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.), phân bố địa lý tại Việt Nam và trên thế giới, tổng hợp 15 hợp chất phenolic và flavonoid đã được công bố từ quả Dứa dại cùng các bài thuốc cổ truyền có chứa vị thuốc này.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tạo mẫu CTP và PĐE từ quả Dứa dại, thiết kế các lô thí nghiệm, liều lượng sử dụng và các quy chuẩn theo dõi:

• Quy trình chiết: Quả Dứa dại được xử lý, chiết xuất để thu hồi Cao toàn phần (CTP), sau đó tiếp tục phân đoạn với dung môi ethyl acetat để thu Phân đoạn ethyl acetat (PĐE).
• Thiết kế thực nghiệm độc tính: Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt trắng xác định liều dung nạp; thử nghiệm bán trường diễn trên chuột cống trắng uống PĐE liên tục trong 8 tuần (kèm theo dõi phục hồi sau 2 tuần ngừng thuốc).
• Mô hình viêm gan cấp bằng PAR: PAR gây độc tế bào gan qua chất chuyển hóa trung gian phản ứng NAPQI gây suy kiệt glutathion, mở lỗ thấm ty thể MPT và hoạt hóa enzym cắt mảnh DNA (endonuclease G, AIF). Mô hình đánh giá tác dụng bảo vệ gan (dùng CTP, PĐE trước PAR) và phục hồi tổn thương gan (dùng CTP, PĐE sau PAR).
• Mô hình xơ gan mạn bằng CCl4: CCl4 chuyển hóa qua CYP2E1 tạo gốc tự do CCl3* và CCl3OO*, khởi động peroxy hóa lipid và hoại tử tế bào mạn tính, kích thích tạo xơ. Đánh giá tác dụng ức chế tạo sợi xơ qua định lượng Hydroxyprolin (Hyp) và Collagen type IV trong mô gan.
• Phương pháp dược lý bổ trợ: Đánh giá khả năng bài tiết mật, ức chế phù chân chuột do carrageenin, ức chế tạo dịch rỉ viêm, ức chế u hạt amiant và hoạt tính dọn gốc tự do in vitro (DPPH, superoxid).
• Xử lý thống kê: Sử dụng các thuật toán thống kê y sinh học để so sánh sự khác biệt giữa các lô thực nghiệm với lô chứng sinh học, lô bệnh lý (chứng mô hình) và lô đối chứng dương (Silymarin).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu được qua hệ thống 42 bảng số liệu và 44 hình ảnh mô bệnh học vi thể:

                            KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHÍNH (CHƯƠNG 3)

1. Kết quả độc tính:

   • Thử nghiệm độc tính cấp cho thấy CTP và PĐE có độ an toàn cao khi dùng đường uống.
   • Thử nghiệm độc tính bán trường diễn của PĐE trên chuột cống sau 8 tuần dùng thuốc và 2 tuần theo dõi hồi phục ghi nhận: Thể trọng chuột tăng đều; số lượng hồng cầu, hàm lượng huyết sắc tố, thể tích trung bình hồng cầu (MCV), số lượng bạch cầu, công thức bạch cầu và số lượng tiểu cầu không có sự biến đổi bất lợi so với lô chứng; hoạt độ men gan (AST, ALT), bilirubin toàn phần, cholesterol và creatinin huyết thanh duy trì trong giới hạn bình thường; hình ảnh vi thể gan và thận không có tổn thương bệnh lý sau 8 tuần uống mẫu thử cũng như sau 2 tuần ngừng thuốc.

2. Tác dụng chống viêm gan cấp do PAR:

   • Ở cả hai hướng phòng ngừa (bảo vệ gan) và điều trị (phục hồi tổn thương), CTP và PĐE thể hiện tác dụng làm giảm hoạt độ men AST và ALT huyết thanh có ý nghĩa thống kê so với lô chứng mô hình gây độc bằng PAR.
   • Kết quả mô bệnh học chứng minh CTP và PĐE làm giảm mức độ thoái hóa hạt, thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào gan tại thời điểm 2 ngày và 4 ngày sau khi gây độc.

3. Tác dụng chống xơ gan trên mô hình CCl4:

   • CTP và PĐE cải thiện rõ rệt trọng lượng tương đối của gan chuột so với lô chứng xơ gan.
   • Làm giảm hoạt độ men gan ALT, AST và nồng độ bilirubin toàn phần trong máu; cải thiện nồng độ albumin và cholesterol toàn phần huyết thanh.
   • Đánh giá trực tiếp mức độ xơ hóa: CTP và PĐE làm giảm hàm lượng Hydroxyprolin (Hyp) trong mô gan và làm giảm lượng Collagen type IV – hai chỉ thị định lượng quan trọng của chất nền ngoại bào trong mô gan bị xơ hóa.
   • Hình thái học mô gan trên tiêu bản nhuộm HE và trichrome cho thấy sự giảm thiểu rõ rệt các dải xơ liên kết quanh khoảng cửa và quanh tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy.

4. Tác dụng dược lý liên quan:

   • Tác dụng lợi mật: CTP và PĐE làm tăng bài tiết dịch mật, tăng trọng lượng dịch mật thu được trong túi mật chuột sau 2 ngày và 4 ngày gây độc.
   • Tác dụng chống viêm cấp: Ức chế mức độ phù bàn chân chuột, giảm thể tích dịch rỉ viêm, giảm số lượng bạch cầu di chuyển và giảm hàm lượng protein trong dịch rỉ viêm.
   • Tác dụng chống viêm mạn: Làm giảm trọng lượng trung bình của u hạt thực nghiệm tạo bởi amiant.
   • Hoạt tính chống oxy hóa in vitro: CTP và PĐE có khả năng dọn gốc tự do DPPH và bắt gốc anion superoxid theo cơ chế phụ thuộc nồng độ.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả bàn luận sâu về tính phù hợp của các mô hình thực nghiệm được lựa chọn:

• Mô hình hoại tử gan cấp bằng PAR và mô hình xơ hóa gan bằng CCl4 tiêm màng bụng tái hiện chuẩn xác cơ chế tổn thương gan do stress oxy hóa và viêm mạn tính ở người.
• Phân tích cơ chế tác dụng: Hiệu quả bảo vệ gan và chống xơ gan của quả Dứa dại, đặc biệt là phân đoạn PĐE, có mối liên hệ mật thiết với các nhóm hoạt chất phenolic và flavonoid (vanilin, ethyl caffeat, narigenin, tangeretin...) và lignan có trong dược liệu.
• Cơ chế tác dụng tổng hợp được giải thích thông qua: (1) Khả năng chống oxy hóa, thu dọn các gốc tự do ROS (CCl3OO*, NAPQI); (2) Ức chế phản ứng viêm cấp và mạn tính, làm giảm giải phóng các cytokin tiền viêm; (3) Tác dụng lợi mật giúp hỗ trợ chức năng bài xuất và giải độc của gan; (4) Trực tiếp ức chế quá trình tăng sinh và hoạt hóa của tế bào hình sao gan (HSC), từ đó làm giảm tổng hợp và lắng đọng collagen (chứng minh qua sự sụt giảm nồng độ hydroxyprolin và collagen type IV).
• Tác dụng của PĐE ở các liều thử nghiệm thể hiện hiệu quả tương đương hoặc tiệm cận với thuốc đối chứng chuẩn Silymarin.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học lý luận

• Cung cấp dữ liệu khoa học thực nghiệm có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam chứng minh tính an toàn (độc tính cấp và bán trường diễn) và hiệu lực dược lý của quả Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.) trên cả hai mô hình bệnh lý gan thực nghiệm: viêm gan hoại tử cấp tính và xơ hóa gan mạn tính.
• Làm sáng tỏ cơ chế tác dụng bảo vệ gan và chống xơ gan của quả Dứa dại thông qua sự kết hợp đa đích: trung hòa gốc tự do (chống oxy hóa), chống phản ứng viêm, kích thích bài tiết mật và ức chế sự tích tụ collagen/hydroxyprolin ở chất nền ngoại bào.
• Xác định phân đoạn ethyl acetat (PĐE) là phân đoạn giàu hoạt tính sinh học, cho hiệu quả vượt trội hơn so với cao toàn phần (CTP).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xác thực cơ sở khoa học cho kinh nghiệm dân gian lâu đời về việc dùng quả Dứa dại sắc uống để chữa các bệnh lý gan mật và xơ gan cổ trướng.
• Đặt nền móng cho việc chuẩn hóa quy trình chiết xuất, định hướng phát triển các chế phẩm thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ nguồn dược liệu Dứa dại sẵn có, dồi dào và chi phí thấp trong nước, nhằm thay thế hoặc hỗ trợ các sản phẩm nhập ngoại trong điều trị bệnh gan.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Nghiên cứu mới dừng lại ở quy mô thực nghiệm in vitro và in vivo trên động vật nhỏ (chuột nhắt, chuột cống), chưa được kiểm chứng trên các mô hình động vật lớn hoặc thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.
• Chưa tiến hành phân lập sâu và kiểm tra hoạt tính độc lập của từng hoạt chất đơn phân lập từ phân đoạn PĐE để xác định cấu trúc phân tử chịu trách nhiệm chính cho tác dụng ức chế tạo sợi xơ.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục nghiên cứu sâu về cơ chế phân tử ở mức độ biểu hiện gen (RT-PCR) và protein (Western blot) đối với các yếu tố điều hòa xơ hóa gan như TGF-β1, Smad, PDGF và các men metallicoproteinase (MMP/TIMP).
• Hoàn thiện quy trình công nghệ chiết xuất và tiêu chuẩn hóa nguyên liệu phân đoạn PĐE để phát triển thành dạng bào chế hoàn chỉnh.
• Triển khai các nghiên cứu độc tính mạn tính dài ngày hơn và tiến hành các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân viêm gan, xơ gan.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Dược lý, Độc chất học, Dược học cổ truyền và Y học: Cung cấp khung phương pháp luận chuẩn mực về thiết kế mô hình gây tổn thương gan cấp bằng PAR và xơ gan mạn tính bằng CCl4, cùng hệ thống các chỉ tiêu đánh giá từ hóa sinh máu, huyết học đến định lượng hydroxyprolin và mô bệnh học.
• Các nhà nghiên cứu phát triển dược phẩm và doanh nghiệp dược: Cung cấp dữ liệu tiền lâm sàng quan trọng về tính an toàn và hiệu quả của phân đoạn ethyl acetat từ quả Dứa dại, làm cơ sở nghiên cứu sản xuất các sản phẩm bảo vệ tế bào gan từ thảo dược Việt Nam.
• Bác sĩ y học cổ truyền và dược sĩ lâm sàng: Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để hướng dẫn sử dụng dược liệu Dứa dại an toàn, hợp lý trong hỗ trợ điều trị bệnh nhân viêm gan và xơ gan.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những dạng mẫu chiết xuất nào từ quả Dứa dại để đánh giá tác dụng sinh học?

Luận án tiến hành nghiên cứu trên 2 dạng chế phẩm chiết xuất từ quả Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.):

• Cao toàn phần (CTP): Cao chiết tổng số từ quả Dứa dại.
• Phân đoạn ethyl acetat (PĐE): Phân đoạn chiết phân bố trong dung môi ethyl acetat từ cao toàn phần, tập trung các hợp chất phenolic và flavonoid có hoạt tính.

2. Mô hình gây độc gan cấp và xơ gan mạn tính trong luận án được thiết lập bằng những hóa chất nào?

• Viêm gan cấp tính thực nghiệm được gây bằng Paracetamol (PAR) liều cao (400 mg/kg đường uống) trên chuột nhắt trắng, đánh giá theo 2 hướng bảo vệ gan và phục hồi tổn thương gan.
• Xơ gan mạn tính thực nghiệm được tạo bởi Carbon tetrachlorid (CCl4) tiêm màng bụng kéo dài trên chuột, gây hoại tử tế bào và kích thích tạo xơ gan mạn tính tương đồng với bệnh cảnh người.

3. Những chỉ tiêu nào được sử dụng để chứng minh tác dụng chống xơ gan của Dứa dại?

Tác dụng chống xơ gan được chứng minh qua:

• Giảm hoạt độ các enzym hủy hoại tế bào gan (AST, ALT) và bilirubin toàn phần trong máu.
• Cải thiện nồng độ protein tổng số và albumin huyết thanh.
• Giảm hàm lượng Hydroxyprolin (Hyp) và Collagen type IV trong mô gan (chỉ thị trực tiếp của mức độ tích tụ chất nền ngoại bào tạo sợi xơ).
• Cải thiện cấu trúc mô bệnh học vi thể gan, giảm hình thành dải xơ và các nốt tân tạo.

4. Độc tính bán trường diễn của phân đoạn PĐE từ quả Dứa dại được đánh giá như thế nào?

Thử nghiệm độc tính bán trường diễn được tiến hành trên chuột cống trắng uống PĐE liên tục trong 8 tuần và theo dõi phục hồi sau 2 tuần ngừng thuốc. Các chỉ số theo dõi gồm: thể trọng, huyết học (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, hemoglobin, MCV), sinh hóa chức năng gan - thận (AST, ALT, bilirubin, cholesterol, creatinin) và cấu trúc vi thể gan, thận nhuộm HE. Kết quả cho thấy PĐE không gây độc tính bán trường diễn ở các liều khảo sát.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của Hoàng Thái Hoa Cương đã nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về độc tính cũng như tác dụng chống viêm gan, xơ gan của quả Dứa dại (Pandanus odoratissimus L.) trên thực nghiệm. Kết quả nghiên cứu chứng minh cao toàn phần (CTP) và đặc biệt là phân đoạn ethyl acetat (PĐE) có độ an toàn cao trong thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn, đồng thời thể hiện tác dụng bảo vệ gan, phục hồi tổn thương gan cấp do paracetamol và chống xơ gan do CCl4 rõ rệt. Hiệu quả này được hỗ trợ bởi các tác dụng dược lý phối hợp gồm lợi mật, chống viêm cấp - mạn và chống oxy hóa dọn gốc tự do in vitro. Công trình là cơ sở khoa học thực nghiệm vững chắc xác nhận kinh nghiệm y học dân gian và mở ra tiềm năng ứng dụng nguồn dược liệu Dứa dại trong nước vào phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị bệnh gan mật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Bệnh lý viêm gan, xơ gan 1. Khái niệm Từ “viêm gan” dùng để chỉ mọi trường hợp bệnh lý gây nên tổn thương thoái hóa, hoại tử tế bào gan và những tổn thương của mô đệm trong gan do phản ứng viêm gây nên [9]. Viêm gan mạn tính là bệnh gan có tổn thương hoại tử và viêm, có hoặc không có kèm theo xơ hoá, diễn ra trong thời gian trên 6 tháng.

Thể nhẹ là thể không tiến triển hoặc tiến triển rất chậm và không đưa đến xơ hoặc ung thư gan; thể nặng là thể viêm hoại tử dồn dập hoặc nhiều đợt tiến triển tấn công vào tế bào gan, cuối cùng dẫn đến xơ gan và ung thư hóa [10]. Nguyên nhân gây viêm gan: Có nhiều nguyên nhân gây ra viêm gan, ta có thể xếp loại nguyên nhân như sau: - Do virus: Virus viêm gan A, B, C, D, E; - Do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng: Leptospirose, thương hàn, sốt Q, bệnh amip, bệnh Samonella; - Viêm gan do nhiễm độc thuốc, hóa chất; - Viêm gan do rượu; - Viêm gan do thiếu oxy: Thắt động mạch gan, hội chứng Budd Chiari, suy tuần hoàn gan (do suy tim); - Viêm gan do chuyển hóa: Viêm gan ở người có thai, bệnh Wilson, hesmochro- matosse. Trong các nhóm nguyên nhân trên thì viêm gan do virus, do rượu và viêm gan do ngộ độc thuốc – hóa chất (đặc biệt là viêm gan do PAR) là nhóm nguyên nhân hay gặp nhất [9]. Nguyên nhân gây xơ gan * Viêm gan mạn do virus viêm gan B, C và D.

* Viêm gan mạn do rượu. Viêm gan do virus và rượu là những nguyên nhân chính gây ra xơ gan, hai nhóm nguyên nhân này chiếm trên 90% các trường hợp xơ gan. * Các nguyên nhân khác: - Nhiễm khuẩn, virus, ký sinh trùng: + Sán máng (Schistosomiasis). + HIV gây viêm đường mật xơ hóa.

- Các bệnh chuyển hóa, bệnh di truyền: + Viêm gan do thoái hóa mô không do rượu. + Thiếu hụt α1 – antitripsin. + Bệnh gan ứ đọng glycogen. + Bệnh gan xơ hóa dạng nang.

+ Tăng tyrosin, tăng galactose máu. + Không dung nạp fructose. + Mucopolysaccharidosis + Porphirin niệu. - Do bệnh đường mật: tắc mật trong và ngoài gan.

- Do bệnh tự miễn: + Viêm gan tự miễn + Xơ gan mật tiên phát. + Viêm đường mật xơ hóa tiên phát. - Bệnh mạch máu: + Hội chứng Budd – Chiari. - Do thuốc và nhiễm độc: methotrexat, diclofenac, izoniazid, halouracil, aflatoxin….

- Suy dinh dưỡng. Cơ chế bệnh sinh 1. Cơ chế bệnh sinh của viêm gan * Cơ chế bệnh sinh của viêm gan do rượu: Trong cơ thể, gan là cơ quan chuyển hóa rượu quan trọng nhất. Trên 90% lượng rượu hấp thu vào cơ thể sẽ được chuyển hóa tại gan.

Phần còn lại sẽ được thải ra ngoài qua phổi và thận [11]. Phần lớn rượu được chuyển hóa tại gan theo hai giai đoạn: Giai đoạn 1: Chuyển hóa rượu thành acetaldehyd được thực hiện bởi ba hệ thống enzym: (1) Alcohol dehydrogenase (ADH) có sự tham gia của coenzym NAD nằm trong bào tương; (2) hệ thống oxy hóa rượu ở microsome (Microsomal Ethanol Oxidating System – MEOS) và (3) các men catalase. Giai đoạn 2: Acetaldehyd được hình thành là một chất độc, sẽ nhanh chóng được enzym acetaldehyd dehydrogenase 2 (ALDH2) chuyển thành acetat. Như vậy ethanol được chuyển hoá chủ yếu nhờ enzym alcohol dehydrogenase (ADH) và enzym acetaldehyd dehydrogenase 2 (ALDH2).

Khả năng chuyển hóa của giai đoạn này chỉ có giới hạn, nếu lượng acetaldehyd được sản sinh với một mức quá lớn sẽ không được chuyển hóa hết gây giãn mạch và gắn vào màng tế bào gây tổn thương tế bào thông qua các cơ chế gây độc, viêm và miễn dịch [11],[12]. Ở những người uống một lượng lớn rượu thì đầu tiên khi nồng độ cồn trong máu cao, hệ thống MEOS sẽ hoạt động. Hệ thống enzym này được tìm thấy ở màng của mạng lưới nội bào tương. Enzym quan trọng nhất của hệ thống này là cytochrom P450 bởi enzym này không chỉ có vai trò trung tâm trong chuyển hóa rượu mà còn tham gia vào việc giáng hóa rất nhiều chất của chính cơ thể cũng như chất lạ từ bên ngoài vào.

Cytochrom P450 2E1 (CYP 6 2E1), một dưới typ của cytochrom P450, có vai trò quan trọng nhất trong chuyển hóa alcohol thành acetaldehyd. Trong 50 năm kể từ khi được tác giả Charles Lieber (1968) phát hiện, các nhà khoa học đã chứng minh rằng việc sử dụng thường xuyên thức uống có cồn sẽ gây cảm ứng làm tăng hoạt độ hệ thống enzym này lên 10 lần. Một đặc điểm cực kỳ quan trọng là phản ứng giáng hóa này sẽ giải phóng ra các gốc oxy tự do hoạt động (ROS) và gây ra stress oxy hóa dẫn đến tổn thương tế bào gan [13]. Việc thường xuyên sử dụng một lượng lớn alcohol sẽ làm tăng hoạt động của hai enzym khác nữa tham gia vào quá trình chuyển acetaldehyd thành acetate.

Đó là các enzym xanthinoxidase và aldehydoxidase. Thông qua hoạt động của hai enzym này, thêm một lượng lớn các gốc tự do gây độc được giải phóng, góp phần tạo nên những tổn thương gan do rượu [13]. * Cơ chế bệnh sinh của viêm gan do thuốc và hóa chất: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về tổn thương gan do thuốc nhưng cơ chế của hầu hết các loại thuốc vẫn chưa được biết rõ [14]. Một loại thuốc có thể có nhiều cơ chế khác nhau gây tổn thương gan.

Nhìn chung, tổn thương gan do thuốc được chia chủ yếu theo 2 cơ chế chính sau: - Tổn thương gan do phản ứng đặc ứng (dị ứng đặc biệt ở từng bệnh nhân): Trong đó thuốc gây ra một đáp ứng miễn dịch chống lại gan [14]. Các đặc điểm chính của loại tổn thương này bao gồm: phản ứng không phụ thuộc liều, phản ứng liên quan đến các biểu hiện quá mẫn (sốt, ớn lạnh, phát ban da, tăng bạch cầu ưa acid), phản ứng có thời gian tiềm tàng (khoảng thời gian từ khi bắt đầu dùng thuốc đến khi khởi phát tổn thương gan), thời gian tiềm tàng khi tái sử dụng thuốc ngắn hơn khi sử dụng thuốc lần đầu và thỉnh thoảng có sự xuất hiện của các kháng thể tự miễn trong huyết thanh [14],[15]. Các kháng thể tự miễn đã được tìm thấy trong các trường hợp viêm gan gây ra bởi halothan, acid tienilic, dihydralazin, thuốc chống co giật, papaverin và nitrofurantoin [14],[15]. Quá trình một thuốc gây tổn thương gan đặc ứng trải qua 3 giai đoạn: 7 Giai đoạn 1: Thuốc được chuyển hóa lần đầu thành một chất chuyển hóa có hoạt tính, liên kết với các enzym tạo ra nó.

Giai đoạn 2: Quá trình liên kết sẽ tạo ra một neoantigen (kháng nguyên tân tạo), trình diện tới hệ thống miễn dịch để từ đó kích hoạt một phản ứng miễn dịch đặc trưng bởi việc sản xuất các kháng thể nhận diện protein ban đầu và/hoặc protein biến đổi. Giai đoạn 3: Tái sử dụng thuốc dẫn đến tăng sản xuất neoantigen, khi đó sẽ xuất hiện các kháng thể, dẫn đến ly giải tế bào gan [14],[15]. - Tổn thương gan do quá liều: một số thuốc được biết chắc là khi dùng liều cao, kéo dài hoặc khi sử dụng chung với một số thuốc khác sẽ gây tương tác thuốc do các thuốc này làm ảnh hưởng đến chức năng chuyển hóa, giải độc của gan như thuốc giảm đau hạ sốt (paracetamol), thuốc kháng lao…[14]. Các hình thức gây tổn thương tế bào gan: Ít nhất 6 hình thức gây tổn thương gan đã được nhận diện: 1.

Thay đổi nội môi calci trong tế bào dẫn tới tách rời hoạt động của các sợi actin trên bề mặt tế bào gan, màng tế bào bị vỡ dẫn tới hiện tượng tiêu tế bào; 2. Sự gãy vỡ sợi actin có thể xuất hiện ở gần các kênh (canaliculus), phần đặc biệt của tế bào gan đảm trách bài tiết mật. Mất quá trình tạo nhung mao và ngừng bơm vận chuyển như MRP3 (multidrug-resistance-associated protein-3) giúp ngăn ngừa bài tiết bilirubin và các phức hợp hữu cơ khác; 3. Nhiều phản ứng của tế bào gan kéo theo hệ cytochrom P-450 chứa hem, sản sinh phản ứng năng lượng cao dẫn tới gắn đồng hóa trị thuốc với enzym, tạo nên các phức hợp mới không có chức năng; 4.

Các phức hợp thuốc - enzym di trú lên bề mặt tế bào trong các bọc nhỏ tác động giống như kháng nguyên đích của tế bào T đến tấn công ly giải, kích thích nhiều dạng đáp ứng miễn dịch (tế bào T và các cytokin); 5. Hoạt hóa con đường chết theo chương trình thông qua receptor TNF-α hoặc Fas dẫn tới chết tế bào theo chương trình; 8 6. Một số thuốc ức chế chức năng ty thể bằng tác động kép lên quá trình p-oxy hóa (tác động sản sinh năng lượng bằng ức chế tổng hợp NAD và FAD, gây giảm sản sinh ATP) và các enzym trong chuỗi hô hấp tế bào. Các acid béo tự do không được chuyển hóa và thiếu hô hấp yếm khí dẫn tới tích tụ lactat và các gốc tự do.

Các gốc ROS có thể làm đứt gãy các DNA của ty thể. Kiểu tổn thương này là đặc trưng của nhiều tác nhân khác nhau bao gồm cả các chất ức chế sao chép ngược nucleosid (nucleoside reverse-transcriptase inhibitors) - gắn trực tiếp vào DNA của ty thể như acid valproic, tetracyclin và aspirin [16]. * Vai trò của các gốc tự do trong cơ chế bệnh sinh của tổn thương gan: - Hầu hết cơ chế bệnh sinh bệnh gan do các nguyên nhân khác nhau đều liên quan đến sự phát sinh của các gốc tự do độc hại trong cơ thể. Gốc tự do độc hại đã được chứng minh có vai trò trong một loạt các bệnh lý của các cơ quan trong cơ thể [17],[18],[19].

- Gốc tự do có thể là nguyên tử, phân tử, các ion (anion và cation) mà lớp điện tử ngoài cùng có chứa điện tử không cặp đôi (điện tử cô độc hoặc hóa trị tự do). Số lượng điện tử không cặp đôi có thể là một hoặc nhiều. Gốc tự do có thể là nguyên tử (Cl. , O2·⁻), là nhóm nguyên tử (CH3, OH), là phân tử (NO2, NO) [20],[21].

- Hầu như tất cả các trạng thái bệnh lý quan trọng đều do ROS gây ra, bao gồm gốc hydroxyl, gốc superoxid anion, hydro peroxid, hypochlorit, oxy đơn bội, gốc oxid nitric và gốc peroxynitrit [21]. - Các gốc tự do có thể có nguồn gốc nội sinh hoặc ngoại sinh. Trong cơ thể luôn có sự cân bằng nội môi giữa ROS và các chất chống oxy hóa. Khi cơ thể nhiễm chất độc, stress tâm lý, viêm, nhiễm khuẩn… làm tăng cao số lượng các ROS trong cơ thể dẫn đến sự mất cân bằng giữa các chất chống oxy hóa với các ROS gọi là stress oxy hóa [22],[23].