Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng một số yếu tố liên quan và kết quả điều trị bệnh vảy nến thông thường bằng thuốc bôi acid salicylic tại bệnh viện da liễu cần thơ năm 2018 2020

Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và hiệu quả điều trị bệnh vảy nến bằng acid salicylic tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ giai đoạn 2018-2020.

• Tác giả: Từ Mậu Xương
• Người hướng dẫn: PGS. Huỳnh Văn Bá
• Trường học: Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Da Liễu
• Đề tài: Nghiên Cứu Điều Trị Bệnh Vảy Nến Bằng Acid Salicylic Tại Bệnh Viện Da Liễu Cần Thơ
• Loại tài liệu: luận văn bác sĩ nội trú
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về bệnh vảy nến
• 1.1.1. Định nghĩa và dịch tễ học
• 1.1.2. Sinh bệnh học
• 1.1.2.1. Yếu tố di truyền
• 1.1.2.2. Rối loạn miễn dịch trong bệnh vảy nến
• 1.1.2.3. Tăng sinh thượng bì và mạch trong vảy nến
• 1.1.3. Chỉ số tăng sinh thượng bì da người bình thường và vảy nến
• 1.1.4. Sự sinh sản ở biểu bì gắn với những dị thường về siêu cấu trúc và miễn dịch mô hoá học
• 1.2. Đặc điểm lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến bệnh vảy nến
• 1.2.1. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.1.1. Triệu chứng lâm sàng
• 1.2.2. Các thể lâm sàng
• 1.2.3. Phân độ bệnh vảy nến
• 1.2.4. Một số yếu tố liên quan của bệnh vảy nến
• 1.3. Điều trị bệnh vảy nến
• 1.4. Tình hình nghiên cứu bệnh vảy nến trên thế giới và tại Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3.4. Hạn chế của nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng và các yếu tố liên quan bệnh vảy nến
• 4.3. Kết quả điều trị vảy nến bằng acid salicylic
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Điều Trị Bệnh Vảy Nến Bằng Acid Salicylic

Bệnh vảy nến là một bệnh lý da liễu phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 1-3% dân số toàn cầu. Nghiên cứu này tập trung vào việc điều trị bệnh vảy nến bằng acid salicylic tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ. Mục tiêu là đánh giá hiệu quả và an toàn của phương pháp này trong điều trị bệnh vảy nến thông thường. Nghiên cứu được thực hiện từ năm 2018 đến 2020, nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho việc điều trị bệnh vảy nến tại Việt Nam.

1.1. Đặc Điểm Lâm Sàng Của Bệnh Vảy Nến

Bệnh vảy nến thường biểu hiện bằng các mảng đỏ, dày có vảy trên da. Các thương tổn có thể xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau trên cơ thể, thường gây khó chịu cho người bệnh. Đặc điểm lâm sàng của bệnh vảy nến rất đa dạng và có thể thay đổi theo từng cá nhân.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Về Bệnh Vảy Nến Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về bệnh vảy nến còn hạn chế. Tuy nhiên, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng acid salicylic có thể là một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh vảy nến. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để khẳng định tính hiệu quả và an toàn của phương pháp này.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Điều Trị Bệnh Vảy Nến

Điều trị bệnh vảy nến gặp nhiều thách thức do tính chất mạn tính và tái phát của bệnh. Các phương pháp điều trị hiện tại chủ yếu nhằm giảm triệu chứng và kéo dài thời gian ổn định. Tuy nhiên, tác dụng phụ của thuốc, đặc biệt là các loại thuốc toàn thân, là một vấn đề lớn. Cần có các phương pháp điều trị an toàn và hiệu quả hơn.

2.1. Tác Dụng Phụ Của Các Phương Pháp Điều Trị Hiện Tại

Nhiều phương pháp điều trị bệnh vảy nến hiện tại có thể gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng. Các loại thuốc như glucocorticoid và methotrexate thường gây ra nhiều vấn đề cho bệnh nhân, từ đó làm giảm chất lượng cuộc sống.

2.2. Nhu Cầu Về Phương Pháp Điều Trị An Toàn Hơn

Có nhu cầu cấp thiết về các phương pháp điều trị an toàn và hiệu quả hơn cho bệnh vảy nến. Acid salicylic được xem là một lựa chọn tiềm năng, cần được nghiên cứu thêm để xác định hiệu quả và độ an toàn của nó.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Điều Trị Bệnh Vảy Nến Bằng Acid Salicylic

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ với sự tham gia của nhiều bệnh nhân mắc bệnh vảy nến. Phương pháp điều trị sử dụng acid salicylic bôi tại chỗ, nhằm đánh giá hiệu quả và an toàn của thuốc trong điều trị bệnh vảy nến thông thường.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp quan sát, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ. Các thông tin về đặc điểm lâm sàng và kết quả điều trị được ghi nhận và phân tích.

3.2. Quy Trình Điều Trị Bằng Acid Salicylic

Bệnh nhân được điều trị bằng acid salicylic bôi tại chỗ theo phác đồ cụ thể. Thời gian điều trị và liều lượng được điều chỉnh dựa trên tình trạng lâm sàng của từng bệnh nhân.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Của Acid Salicylic

Kết quả nghiên cứu cho thấy acid salicylic có hiệu quả trong việc giảm triệu chứng của bệnh vảy nến. Nhiều bệnh nhân đã có sự cải thiện rõ rệt về tình trạng da sau khi điều trị. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi để đánh giá lâu dài về hiệu quả và an toàn của phương pháp này.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị

Nghiên cứu cho thấy có sự giảm đáng kể về mức độ nghiêm trọng của bệnh vảy nến sau khi điều trị bằng acid salicylic. Các chỉ số PASI cho thấy sự cải thiện rõ rệt ở hầu hết bệnh nhân.

4.2. Tác Dụng Phụ Trong Quá Trình Điều Trị

Mặc dù acid salicylic được cho là an toàn, nhưng một số bệnh nhân vẫn gặp phải tác dụng phụ nhẹ như kích ứng da. Cần theo dõi chặt chẽ để phát hiện và xử lý kịp thời.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Điều Trị Bệnh Vảy Nến

Nghiên cứu cho thấy acid salicylic là một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh vảy nến thông thường. Kết quả nghiên cứu mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh vảy nến tại Việt Nam. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để khẳng định tính hiệu quả và an toàn của phương pháp này.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Bệnh Vảy Nến

Nghiên cứu về bệnh vảy nến cần được tiếp tục mở rộng để tìm ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Acid salicylic có thể là một phần quan trọng trong phác đồ điều trị trong tương lai.

5.2. Khuyến Nghị Cho Các Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần khuyến khích các nghiên cứu lâm sàng lớn hơn để xác định rõ hơn về hiệu quả và an toàn của acid salicylic trong điều trị bệnh vảy nến. Điều này sẽ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh vảy nến là một trong những bệnh lý da liễu mạn tính phổ biến nhất toàn cầu, ảnh hưởng từ 1–3% dân số thế giới và khoảng 2,2% tổng số bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung Ương Việt Nam năm 2010. Tại khu vực Châu Á, tỉ lệ mắc trung bình khoảng 0,4%, trong khi ở Bắc Mỹ con số này dao động từ 2,2–2,6%. Sự chênh lệch theo địa lý và chủng tộc phản ánh vai trò phức tạp của yếu tố di truyền và môi trường trong cơ chế bệnh sinh.

Luận văn của Bác sĩ Nội trú Từ Mậu Xương, thực hiện tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ dưới sự hướng dẫn của PGS. Huỳnh Văn Bá, tập trung giải quyết hai mục tiêu cốt lõi: (1) khảo sát đặc điểm lâm sàng và các yếu tố liên quan của bệnh vảy nến thông thường; (2) đánh giá hiệu quả điều trị bằng thuốc bôi acid salicylic tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ trong giai đoạn 2018–2020.

Nghiên cứu được thực hiện trên 143 bệnh nhân vảy nến thông thường điều trị nội trú, thu thập theo phương pháp tiến cứu từ tháng 3/2018 đến tháng 5/2020. Đây là một trong số ít công trình tại Việt Nam tập trung nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả của acid salicylic đơn trị liệu trong bối cảnh lâm sàng thực tế. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng phác đồ điều trị hợp lý, tối ưu hóa hiệu quả điều trị và hạn chế tác dụng không mong muốn cho người bệnh vảy nến tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Lý thuyết về cơ chế bệnh sinh vảy nến (Immunopathogenesis Model)

Vảy nến được xác định là bệnh lý viêm mạn tính có nền tảng tự miễn, không đơn thuần là rối loạn tăng sinh thượng bì. Tế bào lympho T (TCD4+ và TCD8+) đóng vai trò trung tâm trong cơ chế bệnh sinh: sau khi được kích hoạt bởi kháng nguyên từ tế bào Langerhans, chúng sản xuất các cytokine tiền viêm như IL-1, IL-2, IL-8, IFN-γ và TNF-α, tác động trực tiếp lên tế bào keratin. Hậu quả là chu kỳ tế bào thượng bì rút ngắn từ 450 giờ bình thường xuống còn 35 giờ, và chu chuyển tế bào giảm từ 20–27 ngày còn 3–4 ngày — tạo nên đặc trưng lâm sàng của mảng đỏ dày phủ vảy trắng bạc.

Yếu tố di truyền HLA cũng được tích hợp vào khung lý thuyết: sự kết hợp giữa HLA-CW6, B13, B17 và tuổi khởi phát trước 40 tuổi (Type I) đã được Henseler và cộng sự (1985) mô tả rõ ràng. Bảy vị trí gen vảy nến (PSOS-1 đến PSOS-7) trải dài trên nhiều nhiễm sắc thể được xem là cơ sở cho tính di truyền phức tạp của bệnh.

Lý thuyết về yếu tố khởi động và tương tác môi trường

Mô hình "two-hit" (di truyền + môi trường) giải thích cơ chế khởi phát và tái phát bệnh. Các yếu tố môi trường đã được xác định bao gồm: stress tâm lý (thông qua cơ chế neuropeptide VIP và SP), nhiễm khuẩn liên cầu vùng hầu họng (liên quan mạnh với vảy nến thể giọt), chấn thương thượng bì (hiện tượng Koebner với tần suất 38–76%), sử dụng rượu bia liều cao (>80g/ngày) và hút thuốc lá (hút >20 điếu/ngày tăng gấp đôi nguy cơ vảy nến nặng).

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: chỉ số PASI (Psoriasis Area and Severity Index), hiện tượng Koebner, dấu hiệu Auspitz, thang phân loại mức độ bệnh (nhẹ: PASI <10, vừa: PASI 10–<20, nặng: PASI ≥20), và cơ chế bạt sừng của acid salicylic thông qua hydrat hóa nội sinh và giảm độ pH lớp sừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi tiến cứu. Đây là phương pháp phù hợp để vừa xác định đặc điểm lâm sàng tại một thời điểm, vừa theo dõi diễn biến điều trị theo thời gian (4 tuần).

Cỡ mẫu: 143 bệnh nhân, vượt mức tính toán tối thiểu 129 người (tính theo công thức ước lượng một tỉ lệ, với độ tin cậy 95%, sai số cho phép d=6,5% và tỉ lệ tham chiếu p=0,1715 từ nghiên cứu Đặng Văn Em 2009).

Phương pháp chọn mẫu: chọn mẫu thuận tiện toàn bộ trong thời gian nghiên cứu, áp dụng tiêu chuẩn chọn và loại trừ chặt chẽ (không dùng thuốc toàn thân hoặc tại chỗ ít nhất 1 tháng trước nghiên cứu, chỉ điều trị bằng acid salicylic đơn trị liệu).

Phương pháp phân tích: phần mềm SPSS 20.0; biến định lượng trình bày dạng trung bình ± độ lệch chuẩn, so sánh bằng Paired Samples T-test; biến định tính trình bày tỉ lệ phần trăm, kiểm định bằng Chi-square. Mức giảm PASI được đánh giá tại các mốc cuối tuần 1, 2, 3 và 4 điều trị, theo các ngưỡng PASI-50, PASI-75 và PASI-90.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện 1: Đặc điểm nhân khẩu học — bệnh nhân trung niên, giới nam chiếm đa số

Trong 143 bệnh nhân nghiên cứu, độ tuổi trung bình là 45,2 ± 17,3 tuổi. Nhóm tuổi 41–50 chiếm tỉ lệ cao nhất (25,9%), tiếp đến là nhóm 51–60 tuổi (23,1%). Giới nam chiếm ưu thế rõ rệt với 86 bệnh nhân (60,1%) so với 57 bệnh nhân nữ (39,9%). BMI trung bình của nhóm nghiên cứu là 21,64 ± 2,05 kg/m², với 73,4% có BMI trong giới hạn bình thường — phù hợp với đặc điểm nhân trắc học của dân số Việt Nam. Dữ liệu này có thể được trực quan hóa qua biểu đồ tròn phân bố giới tính và biểu đồ cột phân bố độ tuổi.

Phát hiện 2: Đặc điểm lâm sàng — vảy nến thể mảng, vị trí da đầu chiếm ưu thế

Vảy nến thể mảng chiếm 76,9% tổng số ca nghiên cứu, xác nhận đây là thể lâm sàng phổ biến nhất trong thực hành da liễu. Vị trí khởi phát lần đầu tập trung chủ yếu tại vùng da đầu (67,1%), trong khi vị trí thương tổn hiện tại cho thấy da đầu vẫn dẫn đầu với 95,8%, kế đến là thân mình (75,5%), chi dưới (74,8%) và chi trên (73,4%). Đáng chú ý, 56,6% bệnh nhân có thương tổn đồng thời tại 3 vị trí trên cơ thể, phản ánh tính lan tỏa của bệnh. Triệu chứng ngứa là triệu chứng cơ năng chiếm tỉ lệ áp đảo (89,5%), trong khi đau rát gặp ở 5,6% bệnh nhân.

Phát hiện 3: Mức độ bệnh trước điều trị — chủ yếu ở mức trung bình

PASI trung bình trước điều trị là 15,8 ± 4,4 điểm. Nhóm bệnh mức trung bình (PASI 10–<20) chiếm tỉ lệ cao nhất (69,2%), tiếp đến là mức nặng (21,7%) và mức nhẹ (9,1%). Tuổi khởi phát bệnh trung bình là 36,03 ± 13,48 tuổi, với 50,3% bệnh nhân khởi phát trong độ tuổi 20–40. Thời gian mắc bệnh dao động rộng: nhóm 1–5 năm chiếm 35,7%, nhóm trên 10 năm chiếm 32,2% — cho thấy tính chất mạn tính, kéo dài của bệnh. Bảng so sánh PASI theo tuần điều trị sẽ thể hiện rõ xu hướng giảm dần theo từng thời điểm.

Phát hiện 4: Yếu tố liên quan — hút thuốc và ít tiền sử gia đình

Chỉ 2,8% bệnh nhân có tiền sử gia đình mắc vảy nến, thấp hơn đáng kể so với một số nghiên cứu quốc tế. Về yếu tố hành vi: 23,1% bệnh nhân hiện đang hút thuốc lá và 16,1% đã từng hút, tổng cộng gần 40% có tiếp xúc với thuốc lá — một yếu tố nguy cơ làm nặng bệnh đã được khẳng định qua cơ chế stress oxy hóa và kích hoạt con đường NF-κB.

Thảo luận kết quả

Tỉ lệ bệnh nhân nam cao hơn nữ trong nghiên cứu này phù hợp với xu hướng chung được ghi nhận tại nhiều cơ sở da liễu Việt Nam. Sự ưu thế của vảy nến thể mảng (76,9%) và vị trí da đầu (95,8%) trong thương tổn hiện tại cho thấy acid salicylic — với cơ chế bạt sừng và tăng thấm thuốc — là lựa chọn phù hợp cho nhóm bệnh nhân này, đặc biệt khi phối hợp với corticosteroid tại chỗ.

Điểm PASI trung bình 15,8 ± 4,4 trước điều trị so sánh tương đồng với nghiên cứu của Bùi Thị Vân (2012) với PASI trước điều trị 17,19 ± 4,9. Sau 4 tuần điều trị bằng acid salicylic 5% đơn trị liệu, nghiên cứu của Đặng Văn Em (2009) ghi nhận PASI giảm 55,2%, trong đó kết quả tốt và khá đạt 17,15%. Nghiên cứu so sánh của Tiplica (2009) chỉ ra rằng phối hợp Mometasone furoate 0,1% + acid salicylic 5% cho mức giảm PASI tuần đầu đạt 44%, có ý nghĩa thống kê hơn so với mometasone đơn trị (37%) — minh chứng rõ tác dụng tăng cường hấp thu của acid salicylic.

Tỉ lệ tiền sử gia đình thấp (2,8%) có thể phản ánh đặc điểm di truyền của quần thể người Việt Nam hoặc hạn chế trong việc thu thập thông tin gia đình tại thực địa. Cần thêm nghiên cứu đối chứng để xác nhận xu hướng này.

---

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa phác đồ điều trị acid salicylic theo mức độ bệnh

Bộ Y tế và các bệnh viện da liễu tuyến tỉnh cần xây dựng hướng dẫn điều trị chi tiết về nồng độ acid salicylic (0,5–2% cho trẻ em; 5–10% cho người lớn mức độ trung bình đến nặng), tần suất bôi thuốc (2–3 lần/ngày) và thời gian điều trị tối ưu (mục tiêu đạt PASI-50 trong 4 tuần). Phác đồ cần phân tầng rõ theo mức độ PASI trước điều trị để tránh dùng nồng độ cao không phù hợp trên diện tích thương tổn lớn (>20% diện tích cơ thể), giảm nguy cơ nhiễm độc salicylat toàn thân, đặc biệt ở trẻ em dưới 12 tuổi và bệnh nhân suy gan/thận.

2. Tăng cường kiểm soát yếu tố khởi động tại cộng đồng

Cán bộ y tế cơ sở cần triển khai chương trình tư vấn cho người bệnh vảy nến về kiểm soát các yếu tố kích phát: cai thuốc lá (do 39,2% bệnh nhân trong nghiên cứu có tiếp xúc thuốc lá), hạn chế rượu bia dưới 80g/ngày, điều trị sớm các ổ nhiễm khuẩn khu trú vùng tai–mũi–họng và quản lý stress tâm lý. Mục tiêu giảm tỉ lệ bùng phát bệnh do yếu tố môi trường xuống dưới 30% trong vòng 12 tháng theo dõi.

3. Đẩy mạnh phối hợp điều trị để tối ưu hiệu quả

Các bác sĩ da liễu cần ưu tiên áp dụng phối hợp acid salicylic với corticosteroid tại chỗ (ví dụ: betamethasone dipropionate, mometasone furoate) thay vì đơn trị liệu, đặc biệt cho nhóm bệnh nhân có mảng vảy dày (độ dày vảy trắng dày). Chiến lược này khai thác tác dụng tăng thấm của acid salicylic, giúp corticosteroid thấm sâu hơn vào lớp thượng bì, cải thiện hiệu quả chống viêm và đạt ngưỡng PASI-75 sớm hơn — mục tiêu điều trị được quốc tế công nhận.

4. Mở rộng theo dõi dài hạn và đánh giá tái phát

Bệnh viện Da liễu Cần Thơ cần thiết lập hệ thống theo dõi bệnh nhân sau xuất viện với mốc tái khám tối thiểu ở tuần 8 và tuần 12, nhằm đánh giá tỉ lệ tái phát, thời gian duy trì PASI-50 và PASI-75, cũng như phát hiện sớm tác dụng không mong muốn dài hạn. Dữ liệu này sẽ bổ sung hạn chế lớn nhất của nghiên cứu hiện tại — chỉ theo dõi trong thời gian nằm viện.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Bác sĩ da liễu và bác sĩ đa khoa

Đây là nhóm đối tượng trực tiếp nhất. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực địa về hiệu quả và an toàn của acid salicylic trong điều trị vảy nến thông thường tại bối cảnh Việt Nam, bao gồm các thang đánh giá PASI chi tiết qua từng tuần, phác đồ bôi thuốc cụ thể và ngưỡng an toàn về nồng độ và diện tích bôi. Bác sĩ có thể áp dụng trực tiếp vào thực hành để lựa chọn phác đồ phù hợp cho từng nhóm bệnh nhân.

Học viên và nghiên cứu sinh ngành Y khoa

Luận văn cung cấp mô hình nghiên cứu mô tả cắt ngang tiến cứu hoàn chỉnh — từ thiết kế nghiên cứu, tính cỡ mẫu, chọn mẫu thuận tiện đến phân tích SPSS và đánh giá kết quả theo PASI. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị cho học viên bác sĩ nội trú, học viên cao học và nghiên cứu sinh muốn thực hiện nghiên cứu lâm sàng trong lĩnh vực da liễu.

Nhà hoạch định chính sách y tế và dược lâm sàng

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng về hiệu quả chi phí của acid salicylic — một thuốc bôi rẻ tiền, dễ sản xuất tại chỗ (thuốc mỡ do Bệnh viện Da liễu Cần Thơ tự pha chế) — so với các thuốc sinh học đắt tiền. Dữ liệu này hỗ trợ cho việc đưa acid salicylic vào danh mục thuốc bôi ưu tiên trong phác đồ điều trị vảy nến cấp tỉnh và khu vực.

Bệnh nhân vảy nến và người chăm sóc

Nội dung tổng quan về cơ chế bệnh, các yếu tố khởi phát (thuốc lá, rượu, stress, nhiễm khuẩn) và phân loại mức độ bệnh theo PASI giúp người bệnh hiểu rõ hơn về tình trạng sức khỏe của mình, tuân thủ điều trị tốt hơn và chủ động phòng ngừa các yếu tố kích phát trong cuộc sống hàng ngày.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Acid salicylic có thực sự hiệu quả trong điều trị vảy nến không?

Có. Acid salicylic ở nồng độ từ 5% trở lên có tác dụng bạt sừng mạnh, nhanh và sâu trên lớp sừng, giúp giảm lớp vảy dày đặc trưng của vảy nến. Naldi và Rzany trong hướng dẫn lâm sàng quốc tế đã khẳng định acid salicylic là phương pháp điều trị ban đầu và bổ sung hiệu quả trong vảy nến mảng mạn tính, đặc biệt khi phối hợp với corticosteroid tại chỗ để tăng cường thấm thuốc.

2. Bệnh vảy nến có di truyền không?

Bệnh có yếu tố di truyền nhưng không hoàn toàn quyết định. Trong nghiên cứu tại Bệnh viện Da liễu Cần Thơ, chỉ 2,8% bệnh nhân có tiền sử gia đình mắc vảy nến. Các gen vảy nến (PSOS-1 đến PSOS-7) và kháng nguyên HLA-CW6 tạo cơ địa dễ mắc bệnh, nhưng cần có yếu tố môi trường kích hoạt như stress, nhiễm khuẩn hay chấn thương mới dẫn đến khởi phát bệnh.

3. Tại sao da đầu hay bị vảy nến nhất?

Da đầu là vị trí khởi phát phổ biến nhất (67,1% trong nghiên cứu) và vị trí thương tổn hiện tại cao nhất (95,8%). Nguyên nhân chính là do da đầu là vùng dày sừng, dễ tích tụ các kháng nguyên từ vi khuẩn cộng sinh, đồng thời chịu nhiều sang chấn cơ học từ gội đầu và chải tóc — kích thích hiện tượng Koebner. Acid salicylic được ưu tiên cho vị trí này do tác dụng làm mềm và bong tách vảy mà không gây kích ứng mạnh như một số thuốc khác.

4. Điều trị bệnh vảy nến mất bao lâu?

Theo phác đồ trong nghiên cứu, đánh giá hiệu quả được thực hiện qua 4 tuần điều trị tích cực (giai đoạn tấn công). Nghiên cứu của Đặng Văn Em (2009) ghi nhận PASI giảm trung bình 55,2% sau 1 tháng điều trị bằng acid salicylic. Tuy nhiên, do bệnh vảy nến là bệnh mạn tính có tỉ lệ tái phát cao, giai đoạn duy trì cần tiếp tục sau giai đoạn tấn công cùng với kiểm soát chặt các yếu tố khởi động, có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm.

5. Acid salicylic có tác dụng phụ gì cần lưu ý?

Tác dụng phụ thường gặp nhất là kích ứng nhẹ và cảm giác châm đốt tại chỗ bôi. Nguy hiểm hơn, khi bôi trên diện tích lớn (>20% diện tích cơ thể) trong thời gian dài có thể gây ngộ độc salicylat toàn thân với các triệu chứng: ù tai, chóng mặt, thở nhanh và lú lẫn. Đặc biệt, không dùng cho trẻ em dưới 12 tuổi với nồng độ cao và không bôi trên vùng da nứt nẻ, niêm mạc. Bệnh nhân suy gan hoặc suy thận cần thận trọng do giảm khả năng đào thải salicylat.

---

Kết luận

• Bệnh vảy nến thông thường tại Cần Thơ: chủ yếu ở thể mảng (76,9%), ảnh hưởng nhiều nhóm tuổi với đỉnh 41–50 tuổi, nam giới chiếm ưu thế (60,1%) và PASI trung bình trước điều trị đạt 15,8 ± 4,4 điểm (mức trung bình)
• Acid salicylic là lựa chọn điều trị tại chỗ hiệu quả và an toàn cho vảy nến thông thường mức độ nhẹ đến trung bình, với khả năng kết hợp linh hoạt cùng corticosteroid để tăng hiệu quả điều trị
• Yếu tố khởi động quan trọng cần kiểm soát song song với điều trị gồm: thuốc lá (39,2% bệnh nhân có tiếp xúc), rượu bia, nhiễm khuẩn vùng tai–mũi–họng và stress tâm lý
• Hạn chế cần khắc phục trong nghiên cứu tiếp theo: mở rộng thời gian theo dõi sau xuất viện (≥3 tháng), bổ sung nhóm đối chứng và đánh giá thêm chỉ số chất lượng cuộc sống (DLQI)
• Đây là cơ sở khoa học quan trọng để ngành da liễu tại đồng bằng sông Cửu Long xây dựng phác đồ điều trị chuẩn hóa, phù hợp với điều kiện kinh tế–xã hội địa phương, hướng đến cải thiện bền vững chất lượng cuộc sống cho hơn 2% dân số đang chịu ảnh hưởng của bệnh vảy nến tại Việt Nam

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về bệnh vảy nến 1. Định nghĩa và dịch tễ học Vảy nến là một bệnh đỏ da bong vảy, tiến triển mạn tính, là bệnh thường gặp ở Việt Nam và trên thế giới. Bệnh vảy nến được Wilan (1801) đầu tiên mô tả và được đặt tên là Psoriasis.

Cho tới nay, đã hơn 200 năm và các nhà khoa học đã cho ra nhiều công trình nghiên cứu về bệnh này. Tuy nhiên, đến nay sinh bệnh học bệnh vảy nến vẫn còn nhiều vấn đề chưa rõ. Tại Việt Nam, Đặng Vũ Hỷ là người đầu tiên đặt tên là bệnh vảy nến và được sử dụng cho đến ngày nay [2], [18]. Vảy nến là bệnh mạn tính, tiến triển từng đợt, dai dẳng, căn nguyên của bệnh chưa rõ, có khi tăng giảm theo mùa.

Bệnh thường gặp ở Việt Nam và các nước trên thế giới. Bệnh vảy nến chiếm khoảng 2-3% dân số thế giới, tuy nhiên cũng có sự khác nhau tùy theo địa phương và chủng tộc. Tỉ lệ mắc trung bình ở Châu Á khoảng 0,4%, ở Bắc Âu là 2%, ở Mỹ là 2,2-2,6%, trong đó người da trắng có tỉ lệ mắc gấp đôi người da đen, và người ta đã không phát hiện ra trường hợp vảy nến nào khi khám tầm soát 26,000 người da đỏ ở Nam Mỹ [18]. Ở Việt Nam, theo số liệu thống kê tại Bệnh viên Da liễu Trung Ương năm 2010, tỉ lệ bệnh nhân vảy nến chiếm khoảng 2,2% tổng số bệnh nhân đến khám [4].

Sinh bệnh học 1. Yếu tố di truyền HLA lớp I và bệnh vảy nến: Các tác giả đã nhận ra sự kết hợp với HLA- CW6 cùng với sự liên quan giữa tuổi khởi phát và sự có mặt của các HLA: B13, B17, B37 và CW6. Những nghiên cứu của Henseler và cộng sự (1985) đã mô tả hai týp vảy nến: týp 1 có sự kết hợp chặt chẽ giữa HLA-CW6 và tuổi khởi 4 phát bệnh (trước và sau 40 tuổi) có biểu hiện của những sự khác nhau đáng kể trong tần suất và liên quan tới lịch sử gia đình. HLA lớp II và bệnh vảy nến: Gần đây nhiều tác giả cũng thấy rằng, có một sự liên quan chặt chẽ của kháng nguyên lớp II trong bệnh vảy nến mà chủ yếu là HLA-DR7.

Việc kết hợp một số alene đặc biệt có vị trí chính xác của DR và bệnh vảy nến là một thuộc tính của bệnh hoặc chỉ do sự mất cân đối liên kết giữa CW6 và DR7 là một câu hỏi đến nay vẫn chưa có lời giải đáp. Gen vảy nến: đến nay, người ta đã xác định gen vảy nến có 7 vị trí: PSOS- 1: 6p21; PSOS-2: 17q25; PSOS-3: 4q; PSOS-4: 1q21; PSOS-5: 3q; PSOS-6: 19p và PSOS-7: 1p. Các nghiên cứu về vai trò các gen lớp I và lớp II chỉ có thể giải thích từng phần tính chất của bệnh, do vậy người ta gợi ý nghiên cứu vai trò các gen khác của HLA như: TNF-alpha, protein sốc nhiệt (HSP-60), sắp xếp giữa các gen của bổ thể và các gen của hệ thống HLA trên nhiễm sắc thể số 6. Những biến đổi về cấu trúc hoặc những sự thay đổi các vị trí chính xác của chúng có thể đóng một vai trò quan trọng trong bản chất của bệnh [9], [19], [39], [43].

Rối loạn miễn dịch trong bệnh vảy nến Trên một cơ địa di truyền hoặc không di truyền của người bệnh, các yếu tố khởi động như: Stress, nhiễm khuẩn,.sẽ tạo ra những kháng nguyên, tự kháng nguyên từ chân bì di chuyển lên biểu bì tiếp xúc đầu tiên với tế bào Langerhans, tế bào này trình diễn với tế bào TCD4+, TCD8+ di trú lên thượng bì từ hệ mạch chân bì. Tiếp theo, các tế bào đều được hoạt hóa và sản xuất ra: các Cytokin IL-1, IL-2, IL-4, IL-8, IFN-γ,.các yếu tố tăng trưởng (EGF, IGF,.) TNF-α và β, protease và chất P (substance P), chúng có tác dụng khác nhau và cuối cùng tác động lên tế bào keratin, tế bào nội mô mạch máu và bệnh vảy nến xuất hiện. 5 Trong máu ngoại vi tăng IgA, IgG, IgE, xuất hiện phức hợp lưu hành trong máu, giảm bổ thể C3 và tăng TCD3+, TCD4+, TCD8+ tại da thương tổn, thâm niễm các tế bào lympho T hoạt hóa (TCD4+, TCD8+), BCĐN là một đặc trưng điển hình của bệnh vảy nến. Ngoài ra, trong bệnh vảy nến còn có tăng số lượng và sắp xếp lại của tế bào Langerhans [33], [39], [45].

Tăng sinh thượng bì và mạch trong vảy nến Sự tăng sinh quá mức thượng bì vảy nến do ba yếu tố chính là: tăng số lượng keratin sinh sản trên một đơn vị bề mặt da (bình thường chỉ một hàng tế bào đáy, trong vảy nến hai lớp trên đáy cũng ở pha tăng sinh), tăng gia tốc của chu kì tế bào và tăng tuyển mộ các tế bào vào chu kì từ các ô tế bào sinh sản nghỉ (pha Go). Sự bất thường của quá trình biệt hoá tế bào thượng bì, về tổ chức học có các thay đổi đặc trưng sau: phát triển các nhú trung bì len lỏi vào thượng bì và kéo dài các mào thượng bì, tăng số lượng các lớp tạo thể nhầy (acanthose), mất lớp hạt (agranulose) và còn nhân của tế bào sừng (paraketatose). Chỉ số tăng sinh thượng bì da người bình thường và vảy nến Các chỉ tiêu Da bình thường Da vảy nến Gián phân 0,5% 2,5% Tổng hợp AND 3-5% 20-30% Chu kì tế bào 450 giờ 35 giờ Chu chuyển tế bào 20-27 ngày 3-4 ngày Chuyển hoá tế bào Bình thường Tăng cao Sừng hoá Bình thường Quá sừng, á sừng Bề dầy thượng bì Bình thường 4-6 lần dầy hơn Độ lớn tế bào Bình thường Tăng Nguồn: Bệnh học da liễu, Bộ môn da liễu - Đại học y Hà Nội (2017) [2] 6 Sự sinh sản ở biểu bì gắn với những dị thường về siêu cấu trúc và miễn dịch mô hoá học dẫn đến sự sừng hoá: Trên kính hiển vi điện tử những vấn đề đáng lưu ý là giảm số lượng những sợi trương lực và dây chằng, mở rộng các khoảng gian bào và mất gần như hoàn toàn các glycol - protein trên bề mặt, giảm các hạt sừng ketatohyalin trong bào tương các tế bào lớp hạt ở biểu bì da, mặt khác màn nền có những sự gián đoạn, cũng như hình thành các vi mạch máu và bạch huyết làm cho sức thấm của mạch máu càng tăng lên. Các công trình nghiên cứu về miễn dịch – mô - hoá học được thực hiện nhờ có những kháng thể đơn dòng đã cho thấy sự giảm tổng hợp của Filaggrin (một protein quan trọng trong những chặng cuối cùng của việc sừng hoá), xuất hiện sớm của chất involucrin, hoạt động của tranglutaminase và các sự thay đổi của chất keratin tế bào (giảm các keratin biệt hoá trọng lượng phân tử cao và xuất hiện các keratin của sự tăng sản) [29].

Bệnh vảy nến giai đoạn hoạt động cho thấy có sự tăng sinh các mạch máu nhỏ, kéo dài và cuộn lại tạo nên những quy mạch ngoằn ngoèo ở chân bì và biểu hiện lâm sàng bằng mẳng đỏ, dấu hiệu sưng máu được bộc lộ rõ theo phương pháp Brocq. Đặc điểm lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến bệnh vảy nến 1. Đặc điểm lâm sàng 1. Triệu chứng lâm sàng Bệnh vảy nến thông thường biểu hiện trên da là một sẩn đỏ có vảy thường hình tròn và thường nổi lên khỏi mặt da so với xung quanh.

Các thương tổn đó có đường kính dưới 1cm (thể chấm giọt), đường kính từ đến dưới 2cm (thể đồng tiền) và thương tổn có đường kính trên 2cm (thể mảng). Lớp vảy ở trên bề mặt thương tổn màu trắng nhờ nhờ, ít khi có màu xà cừ hay mica. Vảy có độ dày và kích thước không bằng nhau, mỏng như trong bện vảy phấn (pityriasis), rộng tối đa bằng vỏ sò. Dùng nạo lấy vảy (theo phương 7 pháp Brocq) sẽ cho phép thấy rõ thương tổn, rồi những giọt sương máu nhỏ li ti để lộ rõ những nhú da màu hồng đang rỉ máu (dấu hiệu Auspitz).

Những ban đỏ thường rõ ở vùng quanh vảy. Nó có ranh giới rỏ rệt, nhẵn và khô. Màu hồng của ban là một đặc điểm nhưng có thể có những thương tổn sung huyết nhiều hơn, nhất là sau những đợt điều trị tại chỗ. Nó có thể được bao quanh với một quầng sáng hơn (vòng Koronoft) do có sự ức chế xung quanh hiện tượng viêm.

Thương tổn vảy nến ít khi ngứa. Nếu có thì thường bệnh đang giai đoạn hoạt động, sau thuốc bôi tại chỗ hoặc gắn với một trạng thái tâm lý đặc biệt. Thương tổn hay gặp vùng tỳ đè, dễ sang chấn (rìa trán, khuỷu tay, bờ xương trụ cẳng tay, đầu gối, mặt trước xương chảy, xương cùng…), thường ở mặt duỗi nhiều hơn mặt gấp, ở những vùng da có chấn thương thượng bì đủ sâu (vết bỏng, vết mổ, vết xước da, nơi châm cứu…). Thương tổn có thể khu trú hoặc rải rác nhiều nơi, có khi khắp toàn thân, thường có tính chất đối xứng.

Vị trí khu trú đặc biệt của thương tổn vảy nến (vùng tỳ đè, mặt duỗi tứ chi…) rất có giá trị trong chuẩn đoán. Ngoài ra, còn có thể gặp ở những vị trí khác: vùng da mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân, vùng niêm mạc, vùng nếp gấp [2], [3], [18], [31], [32]. Các thể lâm sàng Bệnh vảy nến hiện nay được chia làm 2 thể chính + Vảy nến thông thường: gồm các thể mảng, đồng tiền, chấm giọt. + Vảy nến khác: vảy nến mụn mủ, vảy nến đỏ da toàn thân tróc vảy, viêm khớp vảy nến và vảy nến móng.

Vảy nến thông thường có biểu hiện trên da là một sẩn đỏ, có vảy thường hình tròn và thường nổi lên khỏi mặt da so với xung quanh. Các thương tổn đó có đường kính đường 1 cm (thể chấm giọt), đường kính từ 1 đến dưới 2 cm (thể đồng tiền) và thương tổn có đường kính trên 2 cm (thể mảng). Các dưới 8 thể vảy nến thông thường gồm có: + Vảy nến mảng: thường khởi đầu bằng sẩn đỏ, ranh giới rõ, những sẩn vảy kết hợp với nhau thành mảng hình tròn, oval đường kính trên 2 cm. Vảy bám chặt, màu trắng bạc và bộc lộ dấu rỉ máu khi cạo bong vảy nhiều lớp (dấu hiệu Auspitz).

+ Vảy nến thể đồng tiền: thương tổn 1 - 2 cm đường kính, vùng trung tâm có nhạt màu hơn, ngoại vi đỏ thẫm, ranh giới rõ. + Vảy nến thể giọt: đặc trưng bởi sự xuất hiện những sẩn nhỏ, đường kính dưới 1cm, thường rất nhiều nơi, ở thân trên và gốc chi, thường gặp ở bệnh nhân trẻ. Dạng vảy nến này có mối liên quan mạnh với HLA-CW6, và nhiễm liên cầu vùng hầu họng thường có trước hoặc đi kèm với khởi phát hay bùng phát vảy nến giọt.