Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ - Văn Hóa

Khám phá diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ qua lăng kính ngôn ngữ văn hóa, tìm hiểu giá trị và ý nghĩa sâu sắc của nghệ thuật truyền thống này.

• Tác giả: Đặng Thị Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hoàng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ - Văn Hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Phân tích diễn ngôn: một số vấn đề hữu quan
• 1.1.1. Khái niệm diễn ngôn – diễn ngôn bài chòi
• 1.1.2. Liên diễn ngôn
• 1.1.3. Phân tích diễn ngôn
• 1.1.4. Phân tích ngữ vực
• 1.2. Một số vấn đề lí thuyết ngôn ngữ - văn hóa
• 1.2.1. Ngôn ngữ học văn hóa
• 1.3. Bài chòi: một số vấn đề hữu quan
• 1.3.1. Định nghĩa bài chòi
• 1.3.2. Quá trình phát triển của bài chòi
• 1.3.3. Vùng đất Nam Trung Bộ và bài chòi Nam Trung Bộ
• 1.3.3.1. Vùng đất Nam Trung Bộ
• 1.3.3.2. Bài chòi Nam Trung Bộ
• 2. CHƯƠNG 2: NGỮ VỰC TRONG DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 2.1. Trường của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.1.1. Trường trò chơi, phương tiện giải trí
• 2.1.2. Trường đời sống sinh hoạt, lao động
• 2.1.3. Trường quan hệ gia đình
• 2.1.4. Trường tình yêu đôi lứa
• 2.1.5. Trường truyền thống quê hương, đất nước
• 2.1.6. Trường đạo lí làm người
• 2.1.7. Trường phê phán thói tật xã hội
• 2.2. Thức của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.2.1. Từ vựng khẩu ngữ trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.2.2. Từ ngữ địa phương
• 2.2.3. Thể loại diễn ngôn bài chòi
• 2.2.4. Làn điệu bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.3. Không khí của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.3.1. Vai trò của anh/chị hiệu trong hội chơi đánh bài chòi
• 2.3.2. Ngôn ngữ của anh/chị hiệu
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ LIÊN DIỄN NGÔN TRONG DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 3.1. Tính đa phương thức trong diễn ngôn bài chòi
• 3.2. Cơ chế liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi
• 3.3. Mối quan hệ giữa con bài với diễn ngôn bài chòi
• 3.3.1. Định danh con bài
• 3.3.2. Mối quan hệ giữa hình vẽ và từ ngữ định danh con bài
• 3.3.3. Mối quan hệ giữa từ ngữ định danh con bài với diễn ngôn bài chòi
• 3.4. Các hình thức liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 3.4.1. Dẫn ca dao, tục ngữ
• 3.4.2. Sự thâm nhập của hiện thực cuộc sống đời thường vào diễn ngôn bài chòi
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 4.1. Ý niệm hóa văn hóa thông qua một số cách định danh con bài
• 4.2. Ý niệm hóa không gian vật chất
• 4.3. Ý niệm hóa không gian tinh thần
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Giá Trị Văn Hóa

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, thấm đẫm hơi thở cuộc sống và tâm tư của người dân lao động Nam Trung Bộ. Nó không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một giá trị văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Sự khác biệt về địa lý và văn hóa giữa các vùng miền đã tạo nên sự đa dạng trong nghệ thuật diễn xướng bài chòi. Nghiên cứu về bài chòi đã được thực hiện ở nhiều khía cạnh, từ nguồn gốc, hình thức chơi đến âm nhạc. Tuy nhiên, việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi vẫn còn hạn chế. Bài chòi lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc của người dân Trung Bộ, đặc biệt là Nam Trung Bộ. Việc UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể là minh chứng cho sự trường tồn của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi giúp chúng ta hiểu rõ hơn về hiện thực đời sống ngôn ngữ của cha ông và góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc.

1.1. Nguồn Gốc và Sự Phát Triển của Bài Chòi Nam Trung Bộ

Bài chòi Nam Trung Bộ ra đời từ quá trình lao động sản xuất và phát triển thông qua các loại hình âm nhạc dân gian. Nó trải dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận, mỗi vùng miền mang một sắc thái riêng. Bài chòi ở khu vực Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế diễn xướng trong không gian hẹp, mang tính trữ tình. Trong khi đó, bài chòi từ Đà Nẵng vào Bình Thuận được tổ chức trong không gian mở, giàu kịch tính. Sự khác biệt này tạo nên sự phong phú và đa dạng cho loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu về nguồn gốc và sự phát triển của bài chòi giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của nó.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Bài Chòi Vẫn Còn Hạn Chế

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về bài chòi, nhưng việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi vẫn còn khá khiêm tốn. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào nguồn gốc, hình thức chơi, âm nhạc, mà chưa đi sâu vào phân tích ngôn ngữ được sử dụng trong bài chòi. Điều này tạo ra một khoảng trống trong việc hiểu rõ hơn về đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu này mong muốn góp phần lấp đầy khoảng trống đó, mang đến cái nhìn sâu sắc hơn về diễn ngôn bài chòi.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Góc Nhìn Ngôn Ngữ

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ học là một hướng đi mới, nhằm khám phá những nét đặc sắc riêng của con người và vùng đất Nam Trung Bộ. Bài chòi không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phương tiện lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc dân tộc. Việc nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu sâu hơn về ngôn ngữ được sử dụng trong một thể loại nghệ thuật độc đáo, về đời sống tâm hồn của người lao động lam lũ, chất phác. Từ đó, chúng ta có thể chung tay bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hoá dân tộc. Nghiên cứu này cũng góp phần giới thiệu những điểm tổng quan về bài chòi và ngôn ngữ bài chòi, cung cấp thêm những thông tin hữu ích trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hoá phi vật thể.

2.1. Ngôn Ngữ Bài Chòi và Ký Ức Văn Hóa của Người Dân

Ngôn ngữ bài chòi không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc của người dân Nam Trung Bộ. Những câu hát, lời hô trong bài chòi phản ánh đời sống, phong tục, tập quán và những giá trị tinh thần của cộng đồng. Nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi giúp chúng ta khám phá những lớp văn hóa sâu sắc ẩn chứa trong từng câu chữ, từng giai điệu.

2.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Thông Qua Nghiên Cứu Ngôn Ngữ

Việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật này. Bằng cách hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, chúng ta có thể phục dựng, lưu truyền và phát triển bài chòi một cách bền vững. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của dân tộc và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn, phát huy.

2.3. Tiếp Cận Diễn Ngôn Bài Chòi Dưới Góc Độ Ngôn Ngữ Học

Tiếp cận diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ học là một hướng nghiên cứu mới, nhằm khám phá những đặc điểm ngôn ngữ độc đáo của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích cấu trúc ngôn ngữ, ngữ nghĩa, ngữ dụng và các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến diễn ngôn bài chòi. Từ đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa và truyền tải thông điệp trong bài chòi.

III. Phương Pháp Phân Tích Diễn Ngôn Bài Chòi Đa Phương Thức

Phân tích diễn ngôn bài chòi đòi hỏi một phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp giữa ngôn ngữ học, văn hóa học và các ngành khoa học xã hội khác. Phương pháp phân tích diễn ngôn đa phương thức cho phép chúng ta xem xét ngôn ngữ trong mối tương quan với các yếu tố phi ngôn ngữ như âm nhạc, hình ảnh, cử chỉ và bối cảnh văn hóa. Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức diễn ngôn bài chòi tạo ra ý nghĩa và tác động đến người nghe. Nghiên cứu này kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các tác giả đi trước và tập trung vào nghiên cứu ngôn ngữ của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.

3.1. Phân Tích Ngữ Vực Trong Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ

Phân tích ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ là một bước quan trọng để hiểu rõ hơn về ngôn ngữ được sử dụng trong loại hình nghệ thuật này. Ngữ vực bao gồm các trường từ vựng, từ ngữ địa phương, từ ngữ khẩu ngữ và các thể loại diễn ngôn khác nhau. Phân tích ngữ vực giúp chúng ta xác định những đặc điểm ngôn ngữ đặc trưng của bài chòi Nam Trung Bộ và cách chúng phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng.

3.2. Nghiên Cứu Liên Diễn Ngôn Trong Diễn Ngôn Bài Chòi

Nghiên cứu liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi là một hướng tiếp cận quan trọng để hiểu rõ hơn về cách thức các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ tương tác với nhau để tạo ra ý nghĩa. Liên diễn ngôn bao gồm tính đa phương thức, cơ chế liên diễn ngôn và mối quan hệ giữa con bài với diễn ngôn bài chòi. Phân tích liên diễn ngôn giúp chúng ta khám phá những lớp ý nghĩa sâu sắc ẩn chứa trong bài chòi.

3.3. Đặc Điểm Ngôn Ngữ Văn Hóa Của Diễn Ngôn Bài Chòi

Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của diễn ngôn bài chòi là một bước quan trọng để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong loại hình nghệ thuật này. Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa bao gồm ý niệm hóa văn hóa thông qua cách định danh con bài, ý niệm hóa không gian vật chất và ý niệm hóa không gian tinh thần. Phân tích đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa giúp chúng ta khám phá những giá trị văn hóa độc đáo được thể hiện trong bài chòi.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Bảo Tồn Di Sản

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phục dựng, lưu truyền và phát triển bài chòi một cách bền vững. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của dân tộc và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn, phát huy. Việc UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể là một động lực lớn để chúng ta tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn loại hình nghệ thuật này.

4.1. Phục Dựng và Lưu Truyền Nghệ Thuật Bài Chòi

Kết quả nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể được sử dụng để phục dựng và lưu truyền nghệ thuật bài chòi một cách chính xác và hiệu quả. Bằng cách hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, âm nhạc, hình thức diễn xướng và các yếu tố văn hóa liên quan, chúng ta có thể tái tạo lại những giá trị truyền thống của bài chòi và truyền lại cho thế hệ sau.

4.2. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Liền Với Bài Chòi

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể góp phần phát triển du lịch văn hóa gắn liền với loại hình nghệ thuật này. Bằng cách giới thiệu những giá trị văn hóa độc đáo của bài chòi, chúng ta có thể thu hút du khách đến tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm. Điều này không chỉ giúp quảng bá di sản văn hóa của dân tộc mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

4.3. Giáo Dục và Nâng Cao Nhận Thức Về Di Sản Văn Hóa

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể được sử dụng trong giáo dục và nâng cao nhận thức về di sản văn hóa cho học sinh, sinh viên và cộng đồng. Bằng cách đưa những kiến thức về bài chòi vào chương trình học, chúng ta có thể giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc và khuyến khích họ tham gia vào việc bảo tồn, phát huy.

V. Kết Luận Diễn Ngôn Bài Chòi và Tương Lai Văn Hóa Dân Gian

Diễn ngôn bài chòi là một kho tàng văn hóa vô giá, cần được bảo tồn và phát huy. Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ - văn hóa là một hướng đi quan trọng để hiểu rõ hơn về loại hình nghệ thuật này và những giá trị văn hóa mà nó mang lại. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa của dân tộc và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của bài chòi đến với cộng đồng. Tương lai của văn hóa dân gian nói chung và bài chòi nói riêng phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của chúng ta.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Diễn Ngôn Trong Văn Hóa Dân Gian

Việc nghiên cứu diễn ngôn trong văn hóa dân gian, đặc biệt là diễn ngôn bài chòi, có tầm quan trọng đặc biệt trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc. Diễn ngôn không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, bản sắc dân tộc và những giá trị tinh thần của cộng đồng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngôn Ngữ và Văn Hóa Bài Chòi

Nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa bài chòi vẫn còn nhiều tiềm năng để khám phá. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào phân tích so sánh diễn ngôn bài chòi giữa các vùng miền, nghiên cứu về sự thay đổi của diễn ngôn bài chòi trong thời đại hiện nay và nghiên cứu về tác động của diễn ngôn bài chòi đến nhận thức và hành vi của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ dưới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa" của tác giả Đặng Thị Thanh Hoa (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số: 9229020) được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Hoàng và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, nghệ thuật bài chòi là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian gắn bó sâu sắc với đời sống của cư dân các tỉnh Trung Bộ kéo dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận. Ngày 07/12/2017, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ Việt Nam đã được tổ chức UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong quá trình phát triển và lan tỏa địa lý, có sự phân hóa rõ nét về không gian văn hóa và phương thức diễn xướng giữa hai khu vực:

• Khu vực Bắc Trung Bộ (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế): Diễn xướng trong không gian hẹp, quy mô cộng đồng nhỏ, mang tính chất trữ tình, chậm rãi, lời thai chủ yếu là vè, câu đố và ca dao.
• Khu vực Nam Trung Bộ (từ Đà Nẵng vào Bình Thuận): Tổ chức trong không gian mở, mức độ giao lưu và tương tác cộng đồng lớn, nghệ thuật diễn xướng giàu kịch tính, kết hợp nhiều làn điệu chuyên biệt và động tác hình thể.

Nhiều công trình trước đây đã tiếp cận bài chòi ở các khía cạnh lịch sử, nguồn gốc, cách thức tổ chức hội chơi, sân khấu hóa hay âm nhạc dân gian. Tuy nhiên, khía cạnh ngôn ngữ của bài chòi chỉ mới được đề cập một cách khái quát, sơ lược. Luận án được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này bằng cách khảo sát có hệ thống diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ từ bình diện ngôn ngữ học và ngôn ngữ học văn hóa.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những đặc điểm ngôn ngữ của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ và những đặc trưng văn hóa - ngôn ngữ được chuyển tải qua lời hô thai trong hội chơi bài chòi.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể theo 4 nội dung:

1. Hệ thống hóa những vấn đề lí luận và nghiên cứu tổng quan làm cơ sở cho việc nghiên cứu.
2. Thu thập, khảo sát, thống kê ngữ liệu.
3. Vận dụng lí thuyết phân tích diễn ngôn, phân tích ngữ vực (trường, thức, không khí), liên diễn ngôn để miêu tả, phân tích diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ trong hoạt động diễn ngôn và chỉ ra đặc điểm của loại hình diễn ngôn này.
4. Vận dụng lí thuyết ngôn ngữ - văn hóa để phân tích các đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ được thể hiện bằng phương thức ngôn ngữ (lời thai) trong hoạt động hành chức, với quy mô 1.491 ngữ liệu diễn ngôn của 44 con bài.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Khu vực Nam Trung Bộ (tập trung khảo sát các địa bàn: Quảng Nam – Đà Nẵng, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa).
• Phạm vi tư liệu: Bao gồm 1.491 ngữ liệu lời thai bài chòi thu thập từ nguồn sưu tầm điền dã chuyên môn của sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Quy Nhơn (giai đoạn 2002 – 2008), nguồn tư liệu điền dã trực tiếp bằng máy ghi âm (được văn bản hóa, giữ nguyên các yếu tố ngữ âm khẩu ngữ) và các công trình sưu tầm, biên soạn của các tác giả Đinh Thị Hựu, Trương Đình Quang, Đoàn Việt Hùng, Hoàng Chương, Nguyễn Có, Nguyễn An Pha, Nguyễn Đình Chúc, Huệ Nguyễn.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài theo ba nhóm chính:

Nhóm nghiên cứu về nghệ thuật bài chòi:

• Về nguồn gốc, lịch sử và hình thức hội chơi: Tạ Chí Đại Trường trong bài viết "Bài chòi ở Bình Định" (1967) giới thiệu cách đánh bài chòi, các yếu tố của trò chơi và giả thuyết về thời gian xuất hiện. Thắng trong "Tiến trình văn nghệ miền Nam" (1990) phân tích hình tượng con bài và sự chuyển hóa sang sân khấu dân gian. Hoàng Lê (2001) trong "Lịch sử ca kịch và âm nhạc bài chòi" gắn sự ra đời của hội bài chòi với hoạt động lập ấp, canh thú rừng của Đào Duy Từ (1571–1634) tại Bình Định. Quách Tấn trong "Nước non Bình Định" (1971) ghi nhận điệu hô bài chòi xuất hiện muộn hơn bản thân trò chơi bài.
• Về tư liệu sưu tầm và phục hồi diễn xướng: Hoàng Chương và Nguyễn Có (1997) với "Bài chòi và dân ca Bình Định", "Bài chòi và dân ca Liên khu 5"; nghệ nhân Phan Ngạn (1993, 2010) với "Sưu tầm, nghiên cứu phục hồi bài chòi dân gian cổ truyền Bình Định"; Nguyễn Kiểm (2004) với "Xuân thất thập"; Nguyễn An Pha (2014) với "Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định"; Nguyễn Đình Chúc và Huệ Nguyễn (2015) với "Dân ca Phú Yên".
• Về âm nhạc bài chòi: Hoàng Lê (1980), Trương Đình Quang (2009), nhà nghiên cứu âm nhạc người Pháp gốc Ba Lan Bouvier với chương "La chanson populaire de l'Annam" trong cuốn "La Rousse musicale".
• Về ngôn ngữ bài chòi: Đoàn Việt Hùng (1987, 2003) nêu tính chất dân gian thuần Việt và ngôn từ bình dân, mộc mạc; Đinh Thị Hựu và Trương Đình Quang (2012) trong "Bài chòi xứ Quảng" khảo sát sơ lược về thể thơ và cấu trúc lời ca.
• Kỷ yếu hội thảo: Hội thảo quốc tế "Nghệ thuật bài chòi dân gian Việt Nam và những hình thức nghệ thuật tương đồng trên thế giới" (2015), hội thảo về bài chòi tại Quy Nhơn, Nha Trang (1993, 2013, 2014, 2018).

Nhóm nghiên cứu về phân tích diễn ngôn và ngữ vực:

• Lý thuyết phân tích diễn ngôn quốc tế: Z. Harris (1952), Halliday & Hasan (1976), G. Brown & G. Yule (1983), H.G. Widdowson (1984), Guy Cook (1989), D. Nunan (1993), J. Cutting (2002), R. Jones (2012).
• Ngữ pháp chức năng hệ thống và đa phương thức: M.A.K. Halliday (1985), R. Hasan, G. Kress & T. van Leeuwen (1996, 2001), T. van Leeuwen (1999), A. O'Toole (1994).
• Nghiên cứu diễn ngôn tại Việt Nam: Trần Ngọc Thêm (1985), Diệp Quang Ban (1998, 2009), Nguyễn Thị Việt Thanh (1999), Đỗ Hữu Châu (1998, 2006), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2000), Nguyễn Hòa (2003, 2008), Nguyễn Chí Hòa (2006).

Nhóm nghiên cứu về ngôn ngữ học văn hóa:

• Nền tảng tư tưởng: W. von Humboldt, E. Sapir (1921), B. Whorf (giả thuyết Sapir-Whorf).
• Ngôn ngữ học văn hóa hiện đại: Gary B. Palmer (1996) với "Toward a theory of cultural linguistics" và Farzad Sharifian (2017) với "Cultural Linguistics".
• Tại Việt Nam: Hoàng Tuệ (1996, 2001), Nguyễn Lai (1993), Trần Ngọc Thêm (1993), Nguyễn Văn Độ (2004), Đỗ Hữu Châu (2000), Nguyễn Đức Tồn (2008), Nguyễn Quang (2008), Lê Tùng Hiếu (2012), Lê Đức Luận (2017).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: Vận dụng đồng bộ lí thuyết phân tích diễn ngôn đa phương thức, phân tích ngữ vực (trường, thức, không khí), liên diễn ngôn và mô hình phân tích của ngôn ngữ học văn hóa (lược đồ văn hóa, phạm trù văn hóa, ẩn dụ văn hóa) để xử lý toàn diện hệ thống ngữ liệu lời thai bài chòi Nam Trung Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Khái niệm diễn ngôn và diễn ngôn bài chòi: Luận án tiếp thu quan niệm của H.G. Widdowson xem diễn ngôn là toàn bộ quá trình giao tiếp hoàn chỉnh có tính mục đích, thống nhất, được hiện thực hóa qua văn bản và gắn liền với các điều kiện tình huống ngoài ngôn ngữ. Diễn ngôn bài chòi được định nghĩa là một phức thể đa phương thức (kết hợp ngôn ngữ, phi ngôn ngữ, cận ngôn ngữ, âm nhạc, tương tác cộng đồng) tồn tại trong môi trường diễn xướng của cư dân Trung Bộ.

2. Phân tích ngữ vực (Register analysis): Dựa trên lý thuyết của M.A.K. Halliday, ngữ vực được phân tích qua ba thông số ngữ cảnh:

• Trường (Field): Bản chất tương tác xã hội, chủ đề và đề tài được phản ánh trong diễn ngôn bài chòi.
• Thức (Mode): Kênh truyền tải và vai trò của ngôn ngữ (ngôn ngữ nói, tính chất ứng khẩu có vần điệu, từ vựng khẩu ngữ, từ ngữ địa phương, cấu trúc thể thơ và làn điệu).
• Không khí (Tenor): Mối quan hệ và vai giao tiếp xã hội giữa các bên tham gia (anh/chị hiệu, người chơi, ban tổ chức, công chúng thưởng thức).

3. Lý thuyết liên diễn ngôn (Interdiscourse) và ký ức tập thể: Diễn ngôn không tồn tại độc lập mà là sự giao thoa, tích hợp và tái cấu trúc từ các diễn ngôn có trước. Luận án sử dụng khái niệm ký ức tập thể của M. Halbwachs và thuyết Hồi tưởng của F. Bartlett để giải thích cơ chế dung nạp ca dao, tục ngữ, truyện dân gian, tích tuồng vào lời thai bài chòi.

4. Khung phân tích Ngôn ngữ học văn hóa (Cultural Linguistics): Áp dụng mô hình của Farzad Sharifian (2017) với ba công cụ phân tích trung tâm:

• Lược đồ văn hóa (Cultural schemas): Các cấu trúc tri thức nền tảng của tập thể được chia sẻ trong cộng đồng.
• Phạm trù văn hóa (Cultural categories): Sự phạm trù hóa và định danh các đối tượng, sự kiện theo kinh nghiệm văn hóa.
• Ẩn dụ ý niệm văn hóa (Cultural conceptual metaphors): Các ẩn dụ nhận thức được xây dựng dựa trên nền tảng văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp bốn phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê định lượng danh mục các con bài, phân loại từ vựng khẩu ngữ, từ láy, từ địa phương, thể thơ và các dạng thức đánh dấu con bài.
• Phương pháp miêu tả: Miêu tả chi tiết các biểu hiện của trường, thức, không khí và đặc điểm văn hóa trong lời hô thai.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Xem xét văn bản trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể của hội chơi dân gian.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức ngôn ngữ học (ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, ngữ dụng học) với văn hóa học, nhân học và ký hiệu học xã hội.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Ngữ liệu gồm 1.491 diễn ngôn lời thai của 44 con bài, được tập hợp từ 3 nguồn:

• Tư liệu lưu trữ tại phòng Nghiệp vụ Ngữ văn, Trường Đại học Quy Nhơn (thu thập từ các đợt điền dã chuyên môn giai đoạn 2002–2008 tại Bình Định và Khánh Hòa).
• Tư liệu điền dã trực tiếp ghi âm tại các hội bài chòi dân gian ở Nam Trung Bộ, sau đó được chuyển tự sang dạng văn tự có bảo lưu phát âm địa phương.
• Tư liệu từ các công trình khảo cứu, sưu tầm đã xuất bản về bài chòi Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 1 trình bày cơ sở lý luận về phân tích diễn ngôn, liên diễn ngôn, ngữ vực, ngôn ngữ học văn hóa và tổng quan về bài chòi Nam Trung Bộ.

Về mặt khái niệm, luận án xác định bài chòi là trò chơi dân gian kết hợp giữa đánh bài, âm nhạc và diễn xướng. Lời hô thai bài chòi gồm hai phần: phần gợi dẫn tên con bài (tạo sự hồi hộp, kéo dài thời gian để người chơi phán đoán) và phần thông báo tên con bài (kết quả chính thức được anh/chị hiệu xướng lên). Quá trình phát triển của bài chòi trải qua các giai đoạn: từ hô tên con bài đơn giản đến đố thai, phát triển thành "bài chòi câu", "bài chòi lớp" (mô phỏng tích truyện), bài chòi trải chiếu và chuyển lên sân khấu ca kịch chuyên nghiệp.

Về không gian địa văn hóa, vùng đất Nam Trung Bộ gồm 8 tỉnh thành ven biển (Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận), có địa hình hẹp, đồi núi đâm ngang ra biển, khí hậu khắc nghiệt và lịch sử tiếp xúc, cộng cư lâu đời giữa người Việt và người Chăm. Điều này tạo nên nét tâm lý cần cù, kiên cường, cởi mở, phản ánh trực tiếp vào nghệ thuật diễn xướng.

Bộ bài chòi gồm 27 hoặc 30 cặp (một số nơi dùng 33 cặp), chia làm 3 Pho chính (Pho Văn, Pho Vạn, Pho Sách) và bộ Yêu (Lão/Ông Ầm, Thang/Thái tử, Chi/Bạch Huê). Luận án tổng hợp bảng đối chiếu tên gọi con bài giữa các địa phương:

PHO	Quảng Nam – Đà Nẵng	Bình Định	Phú Yên	Khánh Hòa
Pho Văn	Bánh Hai	Bánh Hai	Tráng Hai	Bánh Hai
	Ba Bụng	Ba Bụng	Ba Bụng	Ba Bụng
	Tứ Tượng	Tứ Tượng	Tứ Tượng	Tứ Tượng
	Ngũ Rún	Sáu Ghe	Ngũ Ruột	Sáu Ghe
	Sáu Tiền	Bảy Liễu	Bảy Liễu	Bảy Liễu
	Tám Miểng	Tám Miểng	Tám Miểng	Đỏ Mỏ
	Chín Cu	Chín Cu	Chín Cu	Chín Cu
	Chín Gối	Chín Gối	Chín Gối	Chín Gối
	Ông Ầm	Ông Ầm	Ông Ầm	Ông Ầm
Pho Vạn	Học Trò	Nhứt Trò	Nhứt Trò	Nhứt Trò
	Nhì Bí	Tam Quăng	Tam Quăng	Tam Quăng / Tam Quăn
	Tứ Móc	Tứ Móc	Tứ Móc	Tứ Gióng
	Ngũ Trợt	Ngũ Trợt	Ngũ Trợt	Ngũ Trợt
	Lục Trạng	Lục Chạng	Lục Chạng	Lục Chạng
	Bảy Dày	Thất Vung	Thất Vung	Thất Vung
	Bát Bồng	Bát Bồng	Bát Bồng	Bát Bồng
	Ông Thầy	Cửu Chùa	Cửu Chùa	Cửu Chùa
	Bạch Tuyết	Bạch Huê	Bạch Huê	Bạch Huê
Pho Sách	Nọc Đượng	Nhứt Nọc	Nhứt Nọc	Nhứt Nọc
	Nhì Nghèo	Nhì Nghèo	Nhì Nghèo	Nhì Nghèo
	Ba Gà	Ba Gà	Ba Gà	Ba Gà
	Sáu Hột	Tứ Xách	Tứ Xách	Tứ Xách
	Ngũ Trưa	Năm Dụm	Ngũ Dụm	Năm Dụm
	Bảy Sưa	Bảy Thưa	Bảy Thưa	Bảy Thưa
	Tám Dây	Tám Dừng	Tám Dừng	Tám Dừng
	Thái Tử	Cửu Điều	Cửu Điều	Cửu Điều
	Ông Hương	Tứ Cẳng	Tứ Cẳng	Tứ Cẳng

Chương 2: Ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ

Chương này đi sâu phân tích ba thành tố của ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi:

1. Trường của diễn ngôn (Field): Thể hiện nội dung tương tác xã hội qua 7 trường đề tài cụ thể:

• Trường trò chơi, phương tiện giải trí: Phản ánh không khí náo nức, say mê của hội chơi mùa xuân.
• Trường đời sống sinh hoạt, lao động: Miêu tả cảnh làm nông, đánh bắt hải sản, buôn bán, sinh hoạt làng quê.
• Trường quan hệ gia đình: Tình cảm vợ chồng, quan hệ mẹ chồng nàng dâu, nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ.
• Trường tình yêu đôi lứa: Lời tỏ tình, hò hẹn, nỗi nhớ nhung, trắc trở duyên tình.
• Trường truyền thống quê hương, đất nước: Lịch sử đấu tranh, danh lam thắng cảnh, sản vật địa phương.
• Trường đạo lí làm người: Lòng hiếu thảo, thủy chung, nhân nghĩa, sự trung thực.
• Trường phê phán thói tật xã hội: Châm biếm thói cờ bạc, lười biếng, trăng hoa, nghiện ngập, thói hư tật xấu.

2. Thức của diễn ngôn (Mode):

• Từ vựng khẩu ngữ và từ láy: Sử dụng phong phú lớp từ xưng hô dân dã, trợ từ, tình thái từ và hệ thống từ láy tượng thanh, tượng hình (Bảng 2.1, Bảng 2.2).
• Từ ngữ địa phương: Sử dụng dày đặc phương ngữ Nam Trung Bộ (từ vựng chỉ sự vật, hoạt động, tính chất mang đậm sắc thái vùng miền).
• Thể loại và thể thơ: Thể thơ lục bát và lục bát biến thể chiếm ưu thế tuyệt đối (Bảng 2.3), kết hợp các biến thể tự do để phù hợp với việc ngắt nhịp và hô hát ứng tác.
• Làn điệu bài chòi: 6 điệu thức chính được vận dụng linh hoạt gồm xuân nữ cổ, xuân nữ mới, xàng xê lụy, xàng xê dựng, cổ bản và hò Quảng.

3. Không khí của diễn ngôn (Tenor):

• Phân tích mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa anh/chị hiệu với người chơi, giữa người chơi với nhau và giữa người diễn xướng với nhạc công.
• Vai trò trung tâm của anh/chị hiệu: Vừa là người dẫn dắt trò chơi, vừa là nghệ nhân trình diễn; sử dụng ngôn ngữ ứng tác linh hoạt, hài hước, tạo sự hồi hộp và duy trì không khí hội hè sôi nổi.

Chương 3: Vấn đề liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ

Chương 3 tập trung khảo sát tính đa phương thức và cơ chế liên diễn ngôn:

1. Tính đa phương thức và cơ chế tạo lập - tiếp nhận:

• Mối quan hệ ba góc giữa: Hình vẽ trên con bài (kênh thị giác) – Từ ngữ định danh con bài (kênh ngôn ngữ danh xưng) – Diễn ngôn bài chòi/lời thai (kênh âm thanh - diễn xướng).
• Phân tích các trường hợp một con bài có nhiều cách định danh khác nhau tùy địa phương (Bảng 3.1, Bảng 3.2).

2. Mối quan hệ giữa từ ngữ định danh con bài và diễn ngôn:

• Cơ chế "đánh dấu" (marking): Lời thai sử dụng từ ngữ được đánh dấu để gợi ý về tên con bài.
• Thống kê tỷ lệ từ ngữ được đánh dấu có cùng hình thức ngữ âm với tên con bài (Bảng 3.3, 3.4).
• Vị trí xuất hiện của từ đánh dấu: Xuất hiện ở cuối câu thơ, giữa câu hoặc đầu câu (Bảng 3.5).
• Hiện tượng sử dụng từ đồng âm nhiều nghĩa (Bảng 3.6) và từ ngữ đánh dấu không cùng hình thức ngữ âm (liên tưởng ngữ nghĩa, trường từ vựng) (Bảng 3.7).

3. Các hình thức liên diễn ngôn:

• Dẫn ca dao, tục ngữ: Tái sử dụng nguyên vẹn hoặc cải biến các câu ca dao, tục ngữ truyền thống nhằm tạo điểm tựa tri nhận quen thuộc cho người nghe.
• Dẫn truyện thơ, tích tuồng cổ: Vay mượn cốt truyện, nhân vật từ "Lưu Bình - Dương Lễ", "Thoại Khanh - Châu Tuấn", "Lâm Sanh - Xuân Nương".
• Sự thâm nhập của hiện thực đời thường: Đưa các sự kiện xã hội, tên địa danh, nghề nghiệp đương thời vào lời hô thai một cách ngẫu hứng.

Chương 4: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ

Vận dụng khung phân tích của Sharifian (2017), chương 4 luận giải các bình diện ý niệm hóa văn hóa:

1. Ý niệm hóa văn hóa thông qua định danh con bài:

• Định danh theo con số kết hợp yếu tố định tính (Bảng 4.1): Nhứt Nọc, Nhì Nghèo, Ba Gà, Tứ Móc, Ngũ Trưa, Sáu Ghe, Thất Vung, Bát Bồng, Cửu Chùa...
• Phân tích các con bài có cùng sở chỉ văn hóa hoặc phản ánh các biểu tượng sinh hoạt (Bảng 4.2).

2. Ý niệm hóa không gian vật chất:

• Không gian tự nhiên duyên hải: Hình ảnh biển, đầm, phá, cù lao, gió bão, nắng hạn, các địa danh đặc thù Nam Trung Bộ.
• Không gian nông nghiệp và làng nghề: Cảnh chăn tằm, dệt vải, làm ruộng, đánh bắt cá, ghe thuyền, nón ngựa Gò Găng, chợ phiên.

3. Ý niệm hóa không gian tinh thần:

• Triết lý nhân sinh và đạo đức: Tinh thần trượng nghĩa, hiếu học, sự coi trọng tình nghĩa xóm giềng.
• Tâm thức tín ngưỡng và thế giới quan dân gian: Thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ Mẫu, hình tượng chùa chiền.
• Nét tính cách cư dân Nam Trung Bộ: Tính bộc trực, thẳng thắn, lạc quan, giàu tính hài hước và tinh thần vượt khó trước thiên tai khắc nghiệt.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Khẳng định tính hiệu quả và phù hợp của việc kết hợp mô hình phân tích ngữ vực (Halliday), lý thuyết liên diễn ngôn và khung phân tích Ngôn ngữ học văn hóa (Sharifian) vào việc nghiên cứu thể loại diễn xướng dân gian truyền thống của Việt Nam.
• Góp phần bổ sung luận cứ khoa học về cơ chế liên diễn ngôn và tính đa phương thức trong các loại hình nghệ thuật tích hợp (ngôn ngữ, âm nhạc, trò chơi, cử chỉ).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có hệ thống dữ liệu định lượng cụ thể (1.491 ngữ liệu của 44 con bài) về ngôn ngữ diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.
• Làm rõ đặc trưng từ vựng phương ngữ, ngữ âm khẩu ngữ, cấu trúc lời thai và mối liên hệ giữa ngôn ngữ với văn hóa bản địa duyên hải Trung Bộ.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đã được UNESCO ghi danh.
• Làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy, học tập mảng văn học - văn hóa địa phương trong chương trình môn Ngữ văn ở trường phổ thông.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Tăng cường số hóa, tư liệu hóa hệ thống lời thai bài chòi cổ truyền ở các địa phương nhằm tránh nguy cơ mai một.
• Xây dựng chương trình giáo dục di sản bài chòi trong nhà trường phổ thông tại các tỉnh Nam Trung Bộ thông qua các bài học tích hợp văn hóa địa phương.
• Duy trì không gian diễn xướng hội chơi dân gian tại cộng đồng gắn với hoạt động du lịch văn hóa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế:

• Do giới hạn về nguồn tư liệu và phạm vi nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát phương tiện ngôn ngữ (lời thai) với 1.491 ngữ liệu của 44 con bài tại một số địa phương trọng điểm (Quảng Nam – Đà Nẵng, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa), chưa thể bao quát toàn bộ lời thai ở tất cả các làng xã thuộc 8 tỉnh thành Nam Trung Bộ.
• Luận án chủ yếu đi sâu vào bình diện ngôn ngữ và ngôn ngữ - văn hóa, chưa đi sâu phân tích kỹ thuật âm nhạc học chuyên sâu hoặc hệ thống cử chỉ, động tác múa của anh/chị hiệu dưới góc độ nhân học hình thể.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát đối chiếu diễn ngôn bài chòi giữa khu vực Bắc Trung Bộ (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) và khu vực Nam Trung Bộ để làm rõ sự biến đổi diễn ngôn theo địa lý văn hóa.
• Nghiên cứu so sánh diễn ngôn bài chòi Việt Nam với các loại hình diễn xướng dân gian tương đồng trong khu vực châu Á như Lăm Lượng (Lào) hay Pansori (Hàn Quốc).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Văn hóa học, Văn học dân gian: Cung cấp khung lý thuyết ứng dụng về ngữ vực, liên diễn ngôn và ngôn ngữ học văn hóa; phương pháp xử lý ngữ liệu diễn xướng dân gian.
• Giảng viên, giáo viên Ngữ văn: Sử dụng tư liệu lời thai và phân tích văn hóa địa phương phục vụ giảng dạy phần Ngữ văn địa phương theo chương trình giáo dục phổ thông.
• Nhà quản lý văn hóa, cán bộ làm công tác di sản: Cung cấp căn cứ khoa học phục vụ công tác bảo tồn, phục dựng các hội chơi bài chòi truyền thống đúng với bản sắc văn hóa bản địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát bao nhiêu ngữ liệu và thuộc bao nhiêu con bài? Luận án khảo sát tổng cộng 1.491 ngữ liệu diễn ngôn (lời thai) thuộc 44 con bài bài chòi tại khu vực Nam Trung Bộ.

2. Hệ thống con bài bài chòi Nam Trung Bộ được chia thành những Pho nào? Bộ bài chòi gồm 3 Pho chính: Pho Văn, Pho Vạn, Pho Sách (mỗi Pho gồm 9 cặp con bài) và bộ Yêu gồm 3 cặp: Lão (Ông Ầm), Thang (Thái tử), Chi (Bạch Huê). Tùy quy mô 9 chòi, 10 chòi hay 11 chòi mà hội chơi sử dụng bộ bài 27 cặp, 30 cặp hoặc 33 cặp.

3. Khung phân tích ngữ vực trong luận án gồm những thành tố nào? Ngữ vực diễn ngôn bài chòi được phân tích qua 3 thành tố của Halliday: Trường (7 trường chủ đề phản ánh đời sống, lao động, gia đình, tình yêu, đạo lý, quê hương, thói tật xã hội), Thức (kênh khẩu ngữ nói, từ ngữ địa phương, thể thơ lục bát/lục bát biến thể, 6 làn điệu âm nhạc) và Không khí (mối quan hệ tương tác giữa anh/chị hiệu, người chơi, ban tổ chức).

4. Khung phân tích Ngôn ngữ học văn hóa của Farzad Sharifian được ứng dụng như thế nào trong luận án? Luận án ứng dụng 3 công cụ phân tích cốt lõi của Sharifian gồm: Lược đồ văn hóa (cultural schemas), Phạm trù văn hóa (cultural categories) và Ẩn dụ ý niệm văn hóa (cultural conceptual metaphors) để phân tích cách thức cư dân Nam Trung Bộ ý niệm hóa thế giới vật chất và không gian tinh thần thông qua cách định danh và lời thai bài chòi.

Kết luận

Luận án của tác giả Đặng Thị Thanh Hoa đã khảo sát một cách hệ thống diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ trên cơ sở kết hợp lý thuyết phân tích ngữ vực, liên diễn ngôn và ngôn ngữ học văn hóa. Thông qua việc phân tích 1.491 ngữ liệu lời thai của 44 con bài, công trình đã làm sáng tỏ cấu trúc ngữ vực, cơ chế liên diễn ngôn và các dạng thức ý niệm hóa văn hóa của cư dân miền biển Nam Trung Bộ. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực cho ngành ngôn ngữ học ứng dụng và công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bài chòi trong đời sống đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của luận án đƣợc triển khai trong bốn chƣơng. Chƣơng 1: Những vấn đề chung 12 Trong chƣơng này, chúng tôi trình bày những vấn đề cơ bản có liên quan đến việc triển khai nghiên cứu đề tài nhƣ: một số lí thuyết về diễn ngôn, phân tích diễn ngôn, ngữ vực trong diễn ngôn, liên diễn ngôn; văn hóa, ngôn ngữ học văn hóa; bài chòi, quá trình phát triển của bài chòi và sơ lƣợc về vùng đất, con ngƣời Nam Trung Bộ. Chƣơng 2: Ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Trƣờng (field), thức (mode) và không khí (tenor) trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ là những nội dung chính của chƣơng 2. Bài chòi là hình thức sinh hoạt cộng đồng, tồn tại trong môi trƣờng diễn xƣớng.

Vì vậy, việc nghiên cứu ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ nhằm làm sáng tỏ những nét riêng, độc đáo của loại hình nghệ thuật dân gian này. Chƣơng 3: Vấn đề liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Trên cơ sở vận dụng lí thuyết liên diễn ngôn, chúng tôi xác lập cơ chế liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi. Sau đó tập trung miêu tả và phân tích diễn ngôn, các hình thức liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ. Chƣơng 4: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Ở chƣơng này, thông qua ngôn ngữ và mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa, chúng tôi cũng tiến hành làm sáng tỏ những nét văn hóa đặc sắc của cƣ dân Nam Trung Bộ đƣợc thể hiện trong ngôn ngữ của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.

13 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Phân tích diễn ngôn: một số vấn đề hữu quan 1. Khái niệm diễn ngôn - diễn ngôn bài chòi Đƣợc đề xƣớng từ những năm 50 và đặc biệt phát triển vào những năm 80 của thế kỉ XX, phân tích diễn ngôn đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chƣa có định nghĩa thống nhất giữa các nhà ngôn ngữ học về khái niệm diễn ngôn.

Ngƣời đầu tiên sử dụng thuật ngữ Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) là Z. Harris khi ông đề cập đến trong một loạt bài viết vào năm 1952. Ông đã đề xuất khái niệm diễn ngôn - discourse là văn bản liên kết, ở bậc cao hơn câu, và là đối tƣợng của phân tích diễn ngôn. Những bài viết này đã góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu phƣơng diện chức năng của ngôn ngữ, góp phần vào việc nghiên cứu ngôn ngữ học văn bản lúc bấy giờ.

Coulthard (1975) cũng đề cập đến thuật ngữ này. Và phải đến công trình Discourse Analysis (1983) của G. Yule thì phân tích diễn ngôn mới đƣợc nghiên cứu đầy đủ. Trong Discourse Analysis, các tác giả trình bày một cách cụ thể những vấn đề về phân tích diễn ngôn nhƣ: khái niệm, phƣơng pháp để phân tích diễn ngôn.

Công trình này đã nghiên cứu ngôn ngữ trong ngữ cảnh giao tiếp, đặt ngƣời nói/ ngƣời viết vào trung tâm quá trình giao tiếp và vì vậy đã đạt đƣợc những thành tựu mới trong nghiên cứu ngôn ngữ. Barthes (1970) xem diễn ngôn là đối tƣợng của ngành học mà ông đề nghị gọi là Ngôn ngữ học diễn ngôn. Ông viết “… diễn ngôn - tƣơng tự văn bản do ngôn ngữ học nghiên cứu, và chúng tôi sẽ định nghĩa nó (hãy còn là sơ bộ) nhƣ là một đoạn lời nói hữu tận bất kì, tạo thành một thể thống nhất xét từ quan điểm nội dung, đƣợc truyền đạt cùng với những mục đích giao tiếp thứ cấp, và có một tổ chức nội tại phù hợp với những mục đích này, vả lại (đoạn lời này) gắn bó với những nhân tố văn hóa khác nhau nữa, ngoài những nhân tố có quan hệ đến bản thân ngôn ngữ” (nhƣ trích dẫn ở Diệp Quang Ban, 2009, tr. Khi phân biệt diễn ngôn và văn bản, Widdowson trong Explorations in applied linguistics 2 (1984) cho rằng: “diễn ngôn là một quá trình giao tiếp.

Kết quả về mặt tình huống của quá trình này là sự thay đổi trong sự thể, thông tin đƣợc chuyển tải, các ý định đƣợc làm rõ, và sản phẩm của quá trình này là văn bản” 14 (tr.100); Guy Cook (1989) lại định nghĩa: “Diễn ngôn là những chuỗi ngôn ngữ đƣợc nhận biết là trọn nghĩa, đƣợc hợp nhất lại và có mục đích” (tr. Yule trong Phân tích diễn ngôn (1983) thì lại khẳng định: “diễn ngôn nhƣ một tiến trình” (tr. Crystal trong Introducing Linguistics (1992) cho rằng: “Diễn ngôn là một chuỗi nối tiếp của ngôn ngữ (đặc biệt là ngôn ngữ nói) lớn hơn một câu, thƣờng cấu thành một chỉnh thể có tính mạch lạc, kiểu nhƣ một bài thuyết giáo, lời tranh luận, truyện vui hoặc truyện kể” (tr.Foucault, Paul Gee, Nunan, Lyons… cũng có đề cập đến khái niệm diễn ngôn từ những góc nhìn khác nhau. Ở Việt Nam, vấn đề diễn ngôn cũng đã thu hút sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học nhƣ Đỗ Hữu Châu, Trần Ngọc Thêm, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thiện Giáp, Diệp Quang Ban, Nguyễn Hòa… và cho đến nay vẫn chƣa thống nhất trong cách hiểu thuật ngữ bởi tính chất phức tạp, đa nghĩa của nó.

Từ những khái niệm về diễn ngôn của các nhà nghiên cứu, chúng tôi thống nhất với quan niệm về diễn ngôn của Widdowson. Diễn ngôn, với tƣ cách là toàn bộ sự kiện giao tiếp (một quá trình giao tiếp) hoàn chỉnh có tính mục đích, thống nhất và có mạch lạc đƣợc ghi nhận lại bằng toàn bộ văn bản. Bên cạnh đó, khái niệm còn nhấn mạnh đến sự tác động của các yếu tố tình huống ngoài ngôn ngữ đối với sự hoạt động của ngôn ngữ nhƣ các yếu tố văn hóa, yếu tố dụng học và sự tác động của chúng đối với các chiến lƣợc giao tiếp của ngƣời sử dụng ngôn ngữ. Trên cơ sở nhận thức về diễn ngôn, chúng tôi nhận thấy rằng: Bài chòi là một loại diễn ngôn đa phƣơng thức và đề xuất cách hiểu về diễn ngôn bài chòi nhƣ sau: - Diễn ngôn bài chòi là một sản phẩm sinh hoạt văn hóa dân gian của cộng đồng dân cƣ vùng Trung Bộ; - Diễn ngôn bài chòi là một phức thể của nhiều hệ thống phức tạp: ngôn ngữ, phi ngôn ngữ (nét mặt, cử chỉ…), cận ngôn ngữ (âm nhạc, làn điệu, tƣơng tác); - Diễn ngôn bài chòi tồn tại trong môi trƣờng diễn xƣớng, có sự tƣơng tác giữa những ngƣời tham gia cuộc chơi (anh/chị hiệu - ngƣời chơi, anh/chị hiệu – anh/chị hiệu, ngƣời chơi - Ban tổ chức…); - Diễn ngôn bài chòi vừa có tính chất cá nhân vừa mang tính chất cộng đồng, vừa kế thừa, ảnh hƣởng các loại hình diễn ngôn khác (ca dao, tục ngữ, tuồng…) vừa có sự sáng tạo làm nên đặc trƣng của diễn ngôn bài chòi.

Liên diễn ngôn Ngôn ngữ là một hệ thống kí hiệu, mỗi kí hiệu có hai mặt: hình thức âm thanh và ngữ nghĩa. Khi sử dụng trong hoạt động giao tiếp, ngôn ngữ không bao giờ có một nội hàm ngữ nghĩa duy nhất. Mỗi ngƣời, trên cơ sở đã hiểu biết kí hiệu ngôn ngữ, có thể sử dụng sáng tạo theo cách riêng của mình để tạo ra những tầng nghĩa mới. Bởi ngôn ngữ không bao giờ ở trạng thái tĩnh mà tùy thuộc vào ngữ cảnh khác nhau nó sẽ thể hiện nội dung khác nhau.

Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ luôn luôn vận động và biến đổi. Trên nền nghĩa ban đầu của ngôn ngữ, con ngƣời đã mở rộng, phát triển để lại những dấu ấn cá nhân, cộng đồng. Các diễn ngôn đều sử dụng hệ thống kí hiệu (ngôn ngữ, phi ngôn ngữ) để tạo nghĩa cho diễn ngôn. Diễn ngôn đa phƣơng thức là sự tƣơng tác của nhiều diễn ngôn: diễn ngôn ngôn ngữ, diễn ngôn phi ngôn ngữ và giữa các diễn ngôn có mối quan hệ với nhau, trong đó lấy diễn ngôn ngôn ngữ làm trung tâm.

Vì vậy để hiểu đƣợc diễn ngôn cần có sự kết hợp giữa việc hiểu nghĩa của ngôn ngữ với các yếu tố phi ngôn ngữ. Bài chòi là diễn ngôn đa phƣơng thức (multimodal discourse), bởi bài chòi là tập hợp của nhiều diễn ngôn nhƣ: làn điệu, môi trƣờng, ngôn ngữ, các th bài, phi ngôn ngữ (điệu bộ, nét mặt…), ban tổ chức, anh hiệu, tƣơng tác (ngữ cảnh văn hóa, ngữ cảnh ngôn ngữ)… cùng chịu sự quy định nhất định của mục đích của trò chơi, luật chơi, cách tổ chức chơi. Nhƣ vậy, bên cạnh diễn ngôn ngôn ngữ, bài chòi còn có nhiều loại diễn ngôn cùng song song tồn tại góp phần tạo nên độc đáo, đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian này. Trong đề tài Diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ dƣới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa, chúng tôi tập trung nghiên cứu diễn ngôn sử dụng phƣơng tiện ngôn ngữ của bài chòi Nam Trung Bộ.

Và bản thân diễn ngôn ngôn ngữ của bài chòi là liên diễn ngôn bởi nó có khả năng dung nạp các loại hình diễn ngôn khác nhƣ: ca dao, tục ngữ. Diễn ngôn ngôn ngữ không thể tồn tại độc lập bởi khi xuất hiện chúng sẽ khơi gợi cho ngƣời đọc, ngƣời nghe về mối liên hệ nhất định với các diễn ngôn xuất hiện trƣớc. Rõ ràng, giữa các diễn ngôn có mối liên hệ với nhau. Mỗi diễn ngôn không ra đời một cách tách biệt mà có liên hệ với các diễn ngôn khác hoặc với thế giới bên ngoài.

Bởi bất kì diễn ngôn nào đƣợc sáng tạo ra luôn là sản phẩm hấp thụ và chuyển đổi của vô số các diễn ngôn khác đi trƣớc hoặc cùng song hành hiện diện mang kí ức tập thể. Kí ức tập thể là những vấn đề liên quan đến kí ức cộng đồng. Theo Halbwachs, kí ức tập thể là “tập hợp thông tin đƣợc tổ chức thành kí ức của hai hay nhiều thành viên của một nhóm đƣợc chia sẻ với nhau. Kí ức tập thể có thể 16 đƣợc chia sẻ, đƣợc tiếp tục và đƣợc kiến tạo bởi những nhóm nhỏ và lớn” (Kosikov, 2008).

Kí ức tập thể không nhất thiết phải là những sự kiện mà cá nhân phải trải nghiệm qua hoặc đƣợc chứng kiến trong cộng đồng bởi nó là một dòng chảy liên tục qua các giai đoạn lịch sử. Kí ức sẽ đƣợc lƣu giữ bằng cách những ngƣời, nhóm đi trƣớc sẽ truyền lại cho thế hệ, nhóm sau. Vì vậy, “kí ức của một xã hội kéo dài bằng kí ức của các nhóm tạo ra nó. Không có căn bệnh hay sự lãnh đạm nào khiến nó quên đi nhiều sự kiện và nhân vật quan trọng trong quá khứ có chăng chỉ là những nhóm giữ kí ức dần biến mất mà thôi” (wikipedia.