Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ - Văn Hóa

Khám phá diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ qua lăng kính ngôn ngữ văn hóa, tìm hiểu giá trị và ý nghĩa sâu sắc của nghệ thuật truyền thống này.

• Tác giả: Đặng Thị Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hoàng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ - Văn Hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Phân tích diễn ngôn: một số vấn đề hữu quan
• 1.1.1. Khái niệm diễn ngôn – diễn ngôn bài chòi
• 1.1.2. Liên diễn ngôn
• 1.1.3. Phân tích diễn ngôn
• 1.1.4. Phân tích ngữ vực
• 1.2. Một số vấn đề lí thuyết ngôn ngữ - văn hóa
• 1.2.1. Ngôn ngữ học văn hóa
• 1.3. Bài chòi: một số vấn đề hữu quan
• 1.3.1. Định nghĩa bài chòi
• 1.3.2. Quá trình phát triển của bài chòi
• 1.3.3. Vùng đất Nam Trung Bộ và bài chòi Nam Trung Bộ
• 1.3.3.1. Vùng đất Nam Trung Bộ
• 1.3.3.2. Bài chòi Nam Trung Bộ
• 2. CHƯƠNG 2: NGỮ VỰC TRONG DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 2.1. Trường của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.1.1. Trường trò chơi, phương tiện giải trí
• 2.1.2. Trường đời sống sinh hoạt, lao động
• 2.1.3. Trường quan hệ gia đình
• 2.1.4. Trường tình yêu đôi lứa
• 2.1.5. Trường truyền thống quê hương, đất nước
• 2.1.6. Trường đạo lí làm người
• 2.1.7. Trường phê phán thói tật xã hội
• 2.2. Thức của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.2.1. Từ vựng khẩu ngữ trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.2.2. Từ ngữ địa phương
• 2.2.3. Thể loại diễn ngôn bài chòi
• 2.2.4. Làn điệu bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.3. Không khí của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 2.3.1. Vai trò của anh/chị hiệu trong hội chơi đánh bài chòi
• 2.3.2. Ngôn ngữ của anh/chị hiệu
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ LIÊN DIỄN NGÔN TRONG DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 3.1. Tính đa phương thức trong diễn ngôn bài chòi
• 3.2. Cơ chế liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi
• 3.3. Mối quan hệ giữa con bài với diễn ngôn bài chòi
• 3.3.1. Định danh con bài
• 3.3.2. Mối quan hệ giữa hình vẽ và từ ngữ định danh con bài
• 3.3.3. Mối quan hệ giữa từ ngữ định danh con bài với diễn ngôn bài chòi
• 3.4. Các hình thức liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ
• 3.4.1. Dẫn ca dao, tục ngữ
• 3.4.2. Sự thâm nhập của hiện thực cuộc sống đời thường vào diễn ngôn bài chòi
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA DIỄN NGÔN BÀI CHÒI NAM TRUNG BỘ
• 4.1. Ý niệm hóa văn hóa thông qua một số cách định danh con bài
• 4.2. Ý niệm hóa không gian vật chất
• 4.3. Ý niệm hóa không gian tinh thần
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Giá Trị Văn Hóa

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, thấm đẫm hơi thở cuộc sống và tâm tư của người dân lao động Nam Trung Bộ. Nó không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một giá trị văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Sự khác biệt về địa lý và văn hóa giữa các vùng miền đã tạo nên sự đa dạng trong nghệ thuật diễn xướng bài chòi. Nghiên cứu về bài chòi đã được thực hiện ở nhiều khía cạnh, từ nguồn gốc, hình thức chơi đến âm nhạc. Tuy nhiên, việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi vẫn còn hạn chế. Bài chòi lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc của người dân Trung Bộ, đặc biệt là Nam Trung Bộ. Việc UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể là minh chứng cho sự trường tồn của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi giúp chúng ta hiểu rõ hơn về hiện thực đời sống ngôn ngữ của cha ông và góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc.

1.1. Nguồn Gốc và Sự Phát Triển của Bài Chòi Nam Trung Bộ

Bài chòi Nam Trung Bộ ra đời từ quá trình lao động sản xuất và phát triển thông qua các loại hình âm nhạc dân gian. Nó trải dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận, mỗi vùng miền mang một sắc thái riêng. Bài chòi ở khu vực Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế diễn xướng trong không gian hẹp, mang tính trữ tình. Trong khi đó, bài chòi từ Đà Nẵng vào Bình Thuận được tổ chức trong không gian mở, giàu kịch tính. Sự khác biệt này tạo nên sự phong phú và đa dạng cho loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu về nguồn gốc và sự phát triển của bài chòi giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của nó.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Bài Chòi Vẫn Còn Hạn Chế

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về bài chòi, nhưng việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi vẫn còn khá khiêm tốn. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào nguồn gốc, hình thức chơi, âm nhạc, mà chưa đi sâu vào phân tích ngôn ngữ được sử dụng trong bài chòi. Điều này tạo ra một khoảng trống trong việc hiểu rõ hơn về đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu này mong muốn góp phần lấp đầy khoảng trống đó, mang đến cái nhìn sâu sắc hơn về diễn ngôn bài chòi.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Góc Nhìn Ngôn Ngữ

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ học là một hướng đi mới, nhằm khám phá những nét đặc sắc riêng của con người và vùng đất Nam Trung Bộ. Bài chòi không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phương tiện lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc dân tộc. Việc nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu sâu hơn về ngôn ngữ được sử dụng trong một thể loại nghệ thuật độc đáo, về đời sống tâm hồn của người lao động lam lũ, chất phác. Từ đó, chúng ta có thể chung tay bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hoá dân tộc. Nghiên cứu này cũng góp phần giới thiệu những điểm tổng quan về bài chòi và ngôn ngữ bài chòi, cung cấp thêm những thông tin hữu ích trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hoá phi vật thể.

2.1. Ngôn Ngữ Bài Chòi và Ký Ức Văn Hóa của Người Dân

Ngôn ngữ bài chòi không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc của người dân Nam Trung Bộ. Những câu hát, lời hô trong bài chòi phản ánh đời sống, phong tục, tập quán và những giá trị tinh thần của cộng đồng. Nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi giúp chúng ta khám phá những lớp văn hóa sâu sắc ẩn chứa trong từng câu chữ, từng giai điệu.

2.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Thông Qua Nghiên Cứu Ngôn Ngữ

Việc nghiên cứu ngôn ngữ bài chòi có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật này. Bằng cách hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, chúng ta có thể phục dựng, lưu truyền và phát triển bài chòi một cách bền vững. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của dân tộc và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn, phát huy.

2.3. Tiếp Cận Diễn Ngôn Bài Chòi Dưới Góc Độ Ngôn Ngữ Học

Tiếp cận diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ học là một hướng nghiên cứu mới, nhằm khám phá những đặc điểm ngôn ngữ độc đáo của loại hình nghệ thuật này. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích cấu trúc ngôn ngữ, ngữ nghĩa, ngữ dụng và các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến diễn ngôn bài chòi. Từ đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa và truyền tải thông điệp trong bài chòi.

III. Phương Pháp Phân Tích Diễn Ngôn Bài Chòi Đa Phương Thức

Phân tích diễn ngôn bài chòi đòi hỏi một phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp giữa ngôn ngữ học, văn hóa học và các ngành khoa học xã hội khác. Phương pháp phân tích diễn ngôn đa phương thức cho phép chúng ta xem xét ngôn ngữ trong mối tương quan với các yếu tố phi ngôn ngữ như âm nhạc, hình ảnh, cử chỉ và bối cảnh văn hóa. Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức diễn ngôn bài chòi tạo ra ý nghĩa và tác động đến người nghe. Nghiên cứu này kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các tác giả đi trước và tập trung vào nghiên cứu ngôn ngữ của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.

3.1. Phân Tích Ngữ Vực Trong Diễn Ngôn Bài Chòi Nam Trung Bộ

Phân tích ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ là một bước quan trọng để hiểu rõ hơn về ngôn ngữ được sử dụng trong loại hình nghệ thuật này. Ngữ vực bao gồm các trường từ vựng, từ ngữ địa phương, từ ngữ khẩu ngữ và các thể loại diễn ngôn khác nhau. Phân tích ngữ vực giúp chúng ta xác định những đặc điểm ngôn ngữ đặc trưng của bài chòi Nam Trung Bộ và cách chúng phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng.

3.2. Nghiên Cứu Liên Diễn Ngôn Trong Diễn Ngôn Bài Chòi

Nghiên cứu liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi là một hướng tiếp cận quan trọng để hiểu rõ hơn về cách thức các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ tương tác với nhau để tạo ra ý nghĩa. Liên diễn ngôn bao gồm tính đa phương thức, cơ chế liên diễn ngôn và mối quan hệ giữa con bài với diễn ngôn bài chòi. Phân tích liên diễn ngôn giúp chúng ta khám phá những lớp ý nghĩa sâu sắc ẩn chứa trong bài chòi.

3.3. Đặc Điểm Ngôn Ngữ Văn Hóa Của Diễn Ngôn Bài Chòi

Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của diễn ngôn bài chòi là một bước quan trọng để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong loại hình nghệ thuật này. Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa bao gồm ý niệm hóa văn hóa thông qua cách định danh con bài, ý niệm hóa không gian vật chất và ý niệm hóa không gian tinh thần. Phân tích đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa giúp chúng ta khám phá những giá trị văn hóa độc đáo được thể hiện trong bài chòi.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Diễn Ngôn Bài Chòi Bảo Tồn Di Sản

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phục dựng, lưu truyền và phát triển bài chòi một cách bền vững. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của dân tộc và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn, phát huy. Việc UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể là một động lực lớn để chúng ta tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn loại hình nghệ thuật này.

4.1. Phục Dựng và Lưu Truyền Nghệ Thuật Bài Chòi

Kết quả nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể được sử dụng để phục dựng và lưu truyền nghệ thuật bài chòi một cách chính xác và hiệu quả. Bằng cách hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, âm nhạc, hình thức diễn xướng và các yếu tố văn hóa liên quan, chúng ta có thể tái tạo lại những giá trị truyền thống của bài chòi và truyền lại cho thế hệ sau.

4.2. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Liền Với Bài Chòi

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể góp phần phát triển du lịch văn hóa gắn liền với loại hình nghệ thuật này. Bằng cách giới thiệu những giá trị văn hóa độc đáo của bài chòi, chúng ta có thể thu hút du khách đến tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm. Điều này không chỉ giúp quảng bá di sản văn hóa của dân tộc mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

4.3. Giáo Dục và Nâng Cao Nhận Thức Về Di Sản Văn Hóa

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi có thể được sử dụng trong giáo dục và nâng cao nhận thức về di sản văn hóa cho học sinh, sinh viên và cộng đồng. Bằng cách đưa những kiến thức về bài chòi vào chương trình học, chúng ta có thể giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc và khuyến khích họ tham gia vào việc bảo tồn, phát huy.

V. Kết Luận Diễn Ngôn Bài Chòi và Tương Lai Văn Hóa Dân Gian

Diễn ngôn bài chòi là một kho tàng văn hóa vô giá, cần được bảo tồn và phát huy. Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi dưới góc độ ngôn ngữ - văn hóa là một hướng đi quan trọng để hiểu rõ hơn về loại hình nghệ thuật này và những giá trị văn hóa mà nó mang lại. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa của dân tộc và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của bài chòi đến với cộng đồng. Tương lai của văn hóa dân gian nói chung và bài chòi nói riêng phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của chúng ta.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Diễn Ngôn Trong Văn Hóa Dân Gian

Việc nghiên cứu diễn ngôn trong văn hóa dân gian, đặc biệt là diễn ngôn bài chòi, có tầm quan trọng đặc biệt trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc. Diễn ngôn không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, bản sắc dân tộc và những giá trị tinh thần của cộng đồng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngôn Ngữ và Văn Hóa Bài Chòi

Nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa bài chòi vẫn còn nhiều tiềm năng để khám phá. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào phân tích so sánh diễn ngôn bài chòi giữa các vùng miền, nghiên cứu về sự thay đổi của diễn ngôn bài chòi trong thời đại hiện nay và nghiên cứu về tác động của diễn ngôn bài chòi đến nhận thức và hành vi của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ dưới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa" của nghiên cứu sinh Đặng Thị Thanh Hoa (Chuyên ngành Ngôn ngữ học, Mã số 9229020; do TS. Trần Hoàng và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh hướng dẫn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2021) là công trình tiên phong tiếp cận nghệ thuật diễn xướng dân gian Bài chòi dưới lăng kính giao thoa giữa phân tích diễn ngôn đa phương thức và ngôn ngữ học văn hóa. Sau khi Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 07/12/2017, việc bảo tồn đòi hỏi một sự chuyển dịch căn bản: từ mô tả âm nhạc - sân khấu học thuần túy sang phân tích cấu trúc ngôn ngữ và cơ chế giải mã ý niệm văn hóa bản địa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: các công trình trước đây của Tạ Chí Đại Trường (1967), Hoàng Chương và Nguyễn Có (1997), Hoàng Lê (2001), Phan Ngạn (2010), Đinh Thị Hựu và Trương Đình Quang (2012) chủ yếu dừng lại ở góc độ lịch sử, sân khấu học, âm nhạc dân gian hoặc ghi chép sưu tầm văn học dân gian tản mạn. Ngược lại, chưa có công trình nào giải mã một cách hệ thống bản chất ngôn ngữ học của lời hô thai như một hệ thống liên diễn ngôn đa phương thức (interdiscursive and multimodal system).

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Ngữ vực (register) của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ được cấu trúc và vận hành như thế nào thông qua ba biến số trường (field), thức (mode) và không khí (tenor)?
2. Cơ chế liên diễn ngôn (interdiscursivity) và tính đa phương thức (multimodality) kiến tạo mối quan hệ giữa từ ngữ định danh, hình vẽ quân bài và lời thai ra sao?
3. Các ý niệm hóa văn hóa (cultural conceptualizations) về không gian vật chất, không gian tinh thần và nhân sinh quan của cư dân duyên hải Nam Trung Bộ được mã hóa như thế nào trong ngôn ngữ bài chòi?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp ba trụ cột: Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics) của M.A.K. Halliday (1985, 2004), Lý thuyết Liên diễn ngôn và Đa phương thức của Kress & van Leeuwen (1996, 2001) và Ngôn ngữ học văn hóa (Cultural Linguistics) của Farzad Sharifian (2017) cùng Gary B. Palmer (1996).

Phạm vi khảo sát bao quát 1.491 ngữ liệu diễn ngôn (lời thai) thuộc 44 con bài thuộc 3 pho (Pho Văn, Pho Vạn, Pho Sách) và bộ Yêu tại địa bàn 4 tỉnh/thành phố trọng điểm: Quảng Nam – Đà Nẵng, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa. Nguồn ngữ liệu được xác thực qua hai kênh: khối tư liệu điền dã chuyên môn (2002–2008) lưu trữ tại Trường Đại học Quy Nhơn và các đợt điền dã ghi âm trực tiếp, xử lý chuyển ngữ từ khẩu ngữ sang văn tự có bảo lưu ngữ âm địa phương.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu diễn ngôn bài chòi nằm ở giao điểm của ba dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu lịch sử - văn hóa dân gian và sân khấu truyền thống: Các học giả Tạ Chí Đại Trường (1967) trong Nước non Bình Định, Đoàn Việt Hùng (1987, 2003), và Hoàng Chương, Nguyễn Có (1997) đã đặt nền móng miêu tả nguồn gốc bài chòi từ hoạt động chòi canh bảo vệ mùa màng thời Đào Duy Từ (1571–1634) đến diễn xướng sân khấu trải chiếu. Điểm hạn chế chung là tiếp cận văn bản dân gian như những mảnh ghép rời rạc, thuần túy mang tính tư liệu học.

Dòng nghiên cứu phân tích diễn ngôn và ngữ pháp chức năng tại Việt Nam: Khởi phát từ Trần Ngọc Thêm (1985), Diệp Quang Ban (1998, 2009), Nguyễn Hòa (2003, 2008), Đỗ Hữu Châu (2006). Đa số công trình tập trung vào diễn ngôn viết, tính liên kết hình thức hoặc ngữ dụng học giao tiếp chuẩn mực, chưa mở rộng sang diễn ngôn nghệ thuật dân gian có tính tương tác trực tiếp và biến thể phương ngữ phức tạp.

Dòng nghiên cứu ngôn ngữ học văn hóa quốc tế: Khởi nguồn từ thuyết tương đối ngôn ngữ học (Linguistic Relativity) của Edward Sapir (1921) và Benjamin Lee Whorf, phát triển đột phá qua công trình của Gary B. Palmer (1996) với Toward a theory of cultural linguistics và Farzad Sharifian (2017) với mô hình tri nhận văn hóa (cultural cognition).

Các cuộc tranh luận học thuật tiêu biểu:

1. Nguồn gốc và tính nguyên bản: Quan điểm của Đoàn Việt Hùng (1987) khẳng định bài chòi mang "tính cách hoàn toàn Việt Nam, do người Việt nghĩ ra, không hề bị ảnh hưởng ngoại lai", đối thoại với giả thuyết của một số nhà nghiên cứu sân khấu về sự giao thoa với văn hóa Chăm-pa và các trò chơi bài lá Trung Hoa du nhập qua các thương cảng miền Trung.
2. Bản chất của lời hô thai: Tranh luận giữa việc xem lời thai là "câu đố thuần túy" (Đặng Hoành Loan, 2015) đối lập với nhận định của Phan Ngạn (1993) rằng câu hô bài chòi không phải là câu đố có độ trễ tư duy logic mà là phương tiện phụ họa, dẫn dắt tâm lý hồi hộp nhằm kích thích người chơi nhận diện con bài.

Định vị trong bức tranh nghiên cứu quốc tế: So với nghệ thuật hát kể sử thi Pansori của Hàn Quốc (vốn kết hợp giữa ca từ sori, lời thoại aniri và cử chỉ neoreumsae dưới nhịp trống buk) hay nghệ thuật hát đối đáp dân gian Lăm Lượng của Lào, bài chòi Nam Trung Bộ có tính tương tác cộng đồng mở rộng vượt trội. Lời thai bài chòi không chỉ là một văn bản nghệ thuật tĩnh mà là một "sự kiện giao tiếp đa phương thức" mang tính tương tác cao độ giữa người hô (anh/chị hiệu) và người tiếp nhận (người chơi trên chòi và công chúng thưởng ngoạn).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng ba tiền đề lý thuyết quan trọng trong bối cảnh ngôn ngữ học phi phương Tây:

1. Mở rộng khung phân tích ngữ vực của Halliday: Chứng minh ba thành tố Trường (Field – hoạt động trò chơi, sinh hoạt, đạo lý), Thức (Mode – khẩu ngữ vần vè, thơ lục bát biến thể, làn điệu xàng xê, xuân nữ, cổ bản) và Không khí (Tenor – quan hệ bình đẳng, thân mật, ứng tác tức thời giữa anh hiệu và người chơi) không vận hành độc lập mà thẩm thấu hữu cơ để giải tỏa tính chất cờ bạc sát phạt, chuyển hóa thành sinh hoạt thẩm mỹ dân gian.
2. Bổ sung cho lý thuyết Ký ức tập thể (Collective Memory) của Maurice Halbwachs (1925) và Thuyết Hồi tưởng (Serial Reproduction) của Frederic Bartlett: Luận án chứng minh người bình dân Nam Trung Bộ tái cấu trúc các văn bản ca dao, tục ngữ và tích truyện cổ (Lưu Bình – Dương Lễ, Thoại Khanh – Châu Tuấn) để kiến tạo những đơn vị diễn ngôn mới thích ứng với thực tiễn xã hội đương thời.
3. Cụ thể hóa mô hình Ngôn ngữ học văn hóa của Sharifian (2017): Thiết lập mối liên hệ nhân quả giữa các phạm trù từ vựng địa phương với các mô hình tri nhận văn hóa biển, nông nghiệp và dấu ấn lịch sử khẩn hoang phương Nam.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều:

• Chiều chức năng - cấu trúc: Khảo sát cấu trúc 2 phần của lời thai: (1) Phần dẫn dắt/gợi mở ý niệm và (2) Phần xướng tên định danh con bài.
• Chiều liên ký hiệu (Intersemiotics): Phân tích sự chuyển dịch mã giữa hình vẽ trực quan trên thẻ bài dó, tên gọi quy ước dân gian và lời hô hát mang tính ẩn dụ.
• Chiều tri nhận văn hóa: Khai thác cơ chế ánh xạ ngữ nghĩa từ kinh nghiệm thực tiễn (lao động, ẩm thực, phong tục) sang các biểu tượng văn hóa tinh thần.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng tối ưu cho các loại hình nghệ thuật dân gian diễn xướng mang tính ứng tác cộng đồng, nơi ngôn từ gắn chặt với không gian văn hóa bản địa và các quy tắc trò chơi truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán kết hợp diễn giải luận (Interpretivism), coi diễn ngôn là sự phản ánh có chủ đích của đời sống văn hóa xã hội. Thiết kế nghiên cứu kết hợp định tính (Qualitative textual and contextual analysis) và định lượng thống kê miêu tả (Descriptive statistical analysis) nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao.

Quy trình nghiên cứu và Ngữ liệu

• Chiến lược chọn mẫu: Thu thập toàn bộ các biến thể lời thai của 44 con bài thuộc 3 Pho (Văn, Vạn, Sách) và bộ Yêu lưu hành tại Quảng Nam, Đà Nẵng, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa.
• Quy trình xử lý dữ liệu: Dữ liệu ghi âm điền dã được ký âm, chuyển sang dạng văn tự tiếng Việt có bảo lưu triệt để ngữ âm khẩu ngữ Nam Trung Bộ (ví dụ: thầy/thầy, quăng/quăn, dày/dùm/dụm).
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu giữa lời thai thu âm trực tiếp tại hội chơi đương đại với tư liệu lưu trữ thành văn từ các công trình nghiên cứu thế kỷ XX và tư liệu điền dã 2002–2008 của Đại học Quy Nhơn.
  • Tam giác đạc lý thuyết: Kết hợp ngữ pháp chức năng, ký hiệu học xã hội và ngôn ngữ học tri nhận văn hóa.
• Độ tin cậy: Các phân loại từ ngữ khẩu ngữ, từ ngữ địa phương và thể thơ được kiểm định qua phân tích tần số xuất hiện trên tổng số 1.491 đơn vị khảo sát.

Đặc tính dữ liệu và kỹ thuật phân tích

Ngữ liệu 1.491 lời thai được phân tích qua các bảng thống kê tần suất và tỷ lệ phần trăm cụ thể:

• Thống kê phân loại cấu trúc vần điệu và thể thơ (thể lục bát, lục bát biến thể, song thất lục bát, thể vè 4 chữ, nói lối).
• Thống kê các lớp từ vựng khẩu ngữ, từ địa phương Nam Trung Bộ, từ láy tượng thanh/tượng hình.
• Thống kê vị trí và phương thức xuất hiện của "từ ngữ được đánh dấu" (marked words) chỉ tên con bài trong cấu trúc chuỗi phát ngôn (đầu, giữa, hoặc cuối câu thai).

Nhóm dữ liệu phân tích	Quy mô ngữ liệu	Phương pháp/Kỹ thuật xử lý	Tiêu chí phân tích chính
Hệ thống quân bài	44 con bài (3 Pho + Bộ Yêu)	Thống kê, phân loại đối chiếu địa phương	Danh xưng, biến thể tên gọi, mối quan hệ hình vẽ - từ ngữ
Lời thai (Diễn ngôn)	1.491 văn bản diễn ngôn	Phân tích diễn ngôn chức năng (SFL)	Trường nghĩa, thức giao tiếp, không khí tương tác
Yếu tố từ vựng - thi pháp	Toàn bộ khối ngữ liệu	Phân tích định lượng kết hợp miêu tả	Từ khẩu ngữ, từ địa phương, thể thơ, luật bằng trắc
Liên văn bản & Ý niệm	Khối liên diễn ngôn chọn lọc	Phân tích ngữ nghĩa tri nhận (Cultural Linguistics)	Dẫn dụng ca dao, tục ngữ, lược đồ không gian, ẩn dụ văn hóa

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc ngôn ngữ và văn hóa:

1. Cơ chế đa trị và tính tương thích âm - nghĩa trong định danh con bài: Khảo sát chỉ ra tên gọi của 44 con bài không đơn thuần là định danh số học mà gắn với trường liên tưởng phong phú. Mối quan hệ giữa từ ngữ định danh và lời thai vận hành qua 3 phương thức:

   • Đồng nhất vỏ ngữ âm hoàn toàn (chiếm tỷ lệ áp đảo trong các câu thai kết thúc bằng từ khóa).
   • Đồng âm khác nghĩa hoặc chơi chữ đồng âm (ví dụ: con Cửu Điều được dẫn dắt từ hình tượng "khăn điều vắt vai": "Chiều chiều tôi lại nhớ chiều chiều / Nhớ người quân tử khăn điều vắt vai / Hô là… con Cửu Điều").
   • Biểu trưng hóa phi ngữ âm dựa trên trường liên tưởng ngữ nghĩa (ví dụ: con Ngũ Rún gắn với hình ảnh trào lộng về sự say mê hội hè: "Bài chòi bài chỏi bài choi / Ở nhà con khóc đến lòi rún ra / Rún ra thì kệ rún ra / Phải xem cho hết canh ba mới về").

2. Cấu trúc ngữ vực đa tầng và chức năng giải tỏa tâm lý:

   • Trường diễn ngôn bao trùm 7 tiểu trường: trò chơi giải trí; đời sống sinh hoạt - lao động; quan hệ gia đình; tình yêu đôi lứa; truyền thống quê hương đất nước; đạo lý làm người; phê phán thói tật xã hội.
   • Thức diễn ngôn duy trì sự tương tác nói - hát ứng khẩu nhịp nhàng trên nền 6 làn điệu dân ca cốt lõi (xuân nữ cổ, xuân nữ mới, xàng xê lụy, xàng xê dựng, cổ bản, hò quảng), sử dụng thể lục bát biến thể linh hoạt để duy trì nhịp điệu.
   • Không khí diễn ngôn thiết lập mối quan hệ bình đẳng tuyệt đối giữa anh/chị hiệu và người chơi, tạo ra một không gian hội hè giải phóng ức chế tâm lý thường nhật.

3. Hiện tượng tái cấu trúc ký ức tập thể qua cơ chế liên diễn ngôn: Lời thai bài chòi không sao chép nguyên xi ca dao, tục ngữ toàn dân mà "văn bản hóa lại" (re-contextualize) bằng cách ghép nối, thêm thắt các yếu tố thế sự địa phương, tạo nên tính chất vừa quen thuộc vừa bất ngờ cho người nghe.

4. Ý niệm hóa không gian văn hóa Nam Trung Bộ: Ngôn ngữ bài chòi phản ánh chân thực không gian vật chất (địa hình sông - biển - gò đồi, sản vật địa phương mắm, cá, đỗ, mè) và không gian tinh thần (ý chí kiên cường chống chọi thiên tai bão lũ, tinh thần trượng nghĩa, lối sống bộc trực, thẳng thắn của cư dân miền duyên hải).

5. Sự phân hóa địa phương trong hệ thống con bài: Bảng phân loại 44 con bài tại các tỉnh cho thấy sự chuyển dịch linh hoạt: Pho Văn (Bánh Hai, Ba Bụng, Tứ Tượng, Ngũ Rún/Ngũ Ruột, Sáu Ghe/Sáu Tiền, Bảy Liễu, Tám Miểng/Đỏ Mỏ, Chín Cu, Chín Gối, Ông Ầm); Pho Vạn (Học Trò/Nhứt Trò, Nhì Bí, Tam Quăng/Tam Quăn, Tứ Móc/Tứ Gióng, Ngũ Trợt, Lục Trạng/Lục Chạng, Bảy Dày/Thất Vung, Bát Bồng, Cửu Chùa/Ông Thầy, Bạch Tuyết/Bạch Huê); Pho Sách (Nọc Đượng/Nhứt Nọc, Nhì Nghèo, Ba Gà, Tứ Xách/Sáu Hột, Ngũ Trưa/Năm Dụm, Bảy Sưa/Bảy Thưa, Tám Dây/Tám Dừng, Cửu Điều/Thái Tử, Tứ Cẳng/Ông Hương).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Minh chứng tính khả dụng của việc tích hợp Ngữ pháp chức năng hệ thống với Ngôn ngữ học văn hóa để giải mã các hiện tượng ngôn ngữ nghệ thuật truyền thống phương Đông.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình mẫu về thu thập, số hóa, phân loại và phân tích ngữ vực cho các thể loại diễn xướng dân gian có nguy cơ mai một.
• Về ứng dụng thực tiễn và giáo dục: Cung cấp ngữ liệu chuẩn xác phục vụ việc giảng dạy tích hợp văn học - ngôn ngữ địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn mới.
• Về chính sách bảo tồn di sản: Đề xuất cơ chế bảo tồn "sống", tức bảo tồn môi trường diễn xướng và năng lực ứng tác ngôn ngữ của nghệ nhân (anh hiệu/chị hiệu) thay vì chỉ bảo tồn văn bản tĩnh trong bảo tàng.

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu:

1. Phạm vi địa lý chủ yếu tập trung vào 4 tỉnh/thành phố trọng điểm Nam Trung Bộ (Đà Nẵng, Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa), chưa mở rộng toàn diện so sánh đối chiếu với vùng Bắc Trung Bộ (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) về mặt tần số biến thể ngữ âm.
2. Việc chuyển đổi từ diễn ngôn nói - hát trực tiếp sang văn bản viết phần nào làm suy giảm các yếu tố cận ngôn ngữ (ngữ điệu, cường độ, cao độ âm nhạc, tiếng trống đệm) và các hành vi phi ngôn ngữ (ánh mắt, điệu bộ, cử chỉ của anh hiệu).
3. Thiếu công cụ phần mềm xử lý khối liệu ngôn ngữ tự nhiên (Corpus Linguistics software) chuyên dụng cho phương ngữ tiếng Việt cổ để đo lường tự động độ phức tạp cú pháp.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng xây dựng ngân hàng ngữ liệu số (Digital Spoken Corpus) về bài chòi toàn miền Trung với đầy đủ dữ liệu đa phương thức (video, audio, text annotation).
• Phân tích đối chiếu xuyên văn hóa giữa Bài chòi Trung Bộ với các hình thức diễn xướng bài lá dân gian ở Đông Nam Á và Đông Á.
• Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để phân tích trường cảm xúc (Sentiment Analysis) trong các biến thể lời thai qua các giai đoạn lịch sử.
• Đi sâu nghiên cứu biến đổi ngữ dụng học của diễn ngôn bài chòi trong không gian du lịch đương đại (bài chòi phục vụ du khách tại phố cổ Hội An).

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình tạo khung tham chiếu lý thuyết vững chắc cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Văn hóa học, và Văn học dân gian khi tiếp cận các hiện tượng diễn xướng nghệ thuật truyền thống.
• Tác động văn hóa - xã hội: Đóng góp trực tiếp vào Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể "Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam" theo cam kết với UNESCO.
• Tác động ngành du lịch và công nghiệp văn hóa: Chuẩn hóa tư liệu lời thai giúp các đoàn nghệ thuật dân gian, trung tâm văn hóa tại các địa phương (Bình Định, Quảng Nam, Khánh Hòa) nâng cao chất lượng trình diễn phục vụ du lịch di sản.
• Tác động quốc tế: Giới thiệu mô hình phân tích diễn ngôn bản địa đặc thù của Việt Nam đến cộng đồng ngôn ngữ học quốc tế, khẳng định tính đa dạng văn hóa ngôn ngữ Đông Nam Á.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Thụ hưởng khung phương pháp luận liên ngành kết hợp giữa SFL và Ngôn ngữ học văn hóa để ứng dụng cho các đề tài nghiên cứu diễn ngôn dân gian khác.
• Giáo viên Ngữ văn phổ thông: Sử dụng các bảng phân loại từ ngữ địa phương, thể thơ và các ngữ liệu lời thai làm tài liệu giảng dạy phần Giáo dục địa phương và Văn học dân gian.
• Nghệ nhân dân gian và Đạo diễn sân khấu Bài chòi: Tiếp cận hệ thống 1.491 lời thai đã được thẩm định khoa học để làm giàu vốn liếng diễn xướng, nâng cao kỹ năng ứng tác trong các hội chơi.
• Nhà quản lý văn hóa và Hoạch định chính sách: Có cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy để xây dựng hồ sơ di sản, quy hoạch không gian bảo tồn và tổ chức các liên hoan nghệ thuật bài chòi chuyên nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng thành công lý thuyết Ngôn ngữ học văn hóa (Cultural Linguistics) của Farzad Sharifian (2017) vào việc giải mã hệ thống lời thai dân gian Việt Nam. Luận án đã chứng minh từ ngữ định danh và lời thai bài chòi chính là "ngân hàng bộ nhớ tập thể" lưu trữ các lược đồ văn hóa (cultural schemas), phạm trù văn hóa (cultural categories) và ẩn dụ ý niệm văn hóa (cultural conceptual metaphors) phản ánh tâm thức thích ứng biển của cư dân Nam Trung Bộ.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu mô tả văn học dân gian thuần túy của Tạ Chí Đại Trường (1967) hay Đinh Thị Hựu & Trương Đình Quang (2012), luận án đổi mới căn bản bằng cách tiếp cận "Ngữ vực đa phương thức". Luận án không coi lời thai là văn bản tĩnh mà khảo sát nó trong mối tương tác động cơ hữu giữa 3 thành tố: Trường (hoạt động xã hội), Thức (kênh khẩu ngữ vần vè và âm nhạc chuyên biệt) và Không khí (quan hệ liên nhân bình đẳng, ứng tác giữa anh hiệu và người chơi).

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất về mặt ngôn ngữ học?
Trả lời: Phát hiện về cơ chế "định danh phi logic số học nhưng chặt chẽ về mặt liên tưởng ngữ nghĩa - văn hóa". Điển hình là nhiều con bài có sự phân hóa tên gọi theo địa phương (ví dụ: Nọc Đượng ở Bình Định đổi thành Nhất Nọc ở Phú Yên, Sáu Ghe đổi thành Sáu Tiền, Bảy Dày thành Thất Vung) phản ánh sự kiêng kỵ ngôn ngữ hoặc sự chuyển dịch trọng tâm sinh hoạt kinh tế từ nghề biển sang nghề nông - thương nghiệp ở từng tiểu vùng.

4. Quy trình tái lập (Replication protocol) của nghiên cứu có bảo đảm tính khoa học không?
Trả lời: Quy trình hoàn toàn có thể tái lập nhờ vào phương pháp mã hóa rõ ràng: (1) Thu thập lời thai qua ghi âm thực địa; (2) Ký âm bảo lưu nguyên dạng ngữ âm phương ngữ; (3) Phân loại cấu trúc 2 phần của câu thai; (4) Thống kê tần suất xuất hiện của từ ngữ đánh dấu tên con bài; (5) Đối chiếu chéo giữa 4 địa phương khảo sát.

5. Luận án mở ra chương trình nghiên cứu (Research agenda) 10 năm tới như thế nào?
Trả lời: Mở ra 3 hướng đi dài hạn: (1) Số hóa toàn diện và xây dựng kho ngữ liệu đa phương thức mở (Multimodal Open Corpus) cho bài chòi miền Trung; (2) Nghiên cứu đối chiếu xuyên quốc gia giữa bài chòi với các nghệ thuật tự sự dân gian châu Á; (3) Ứng dụng AI/NLP phân tích sự biến đổi của diễn ngôn dân gian trong thời đại truyền thông số.

Kết luận

1. Luận án là công trình ngôn ngữ học đầu tiên khảo sát quy mô, toàn diện và hệ thống về diễn ngôn Bài chòi Nam Trung Bộ trên cơ sở khối ngữ liệu thực chứng 1.491 lời thai của 44 con bài.
2. Xác lập thành công mô hình phân tích liên ngành tích hợp Ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday), Phân tích đa phương thức (Kress & van Leeuwen) và Ngôn ngữ học văn hóa (Sharifian, Palmer).
3. Chứng minh bản chất của diễn ngôn bài chòi là một "liên diễn ngôn đa phương thức", nơi ngôn từ, âm nhạc, tranh vẽ và hành vi diễn xướng cộng hưởng để tái cấu trúc ký ức tập thể của dân tộc.
4. Làm sáng tỏ bức tranh văn hóa tinh thần, nhận thức không gian và phẩm chất tâm hồn của con người Nam Trung Bộ thông qua các lớp từ địa phương và thi pháp ứng tác độc đáo.
5. Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại trong đời sống xã hội hiện đại.
6. Mở ra những hướng tiếp cận mới đầy triển vọng cho ngành Ngôn ngữ học văn hóa và Phân tích diễn ngôn ứng dụng tại Việt Nam và khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của luận án đƣợc triển khai trong bốn chƣơng. Chƣơng 1: Những vấn đề chung 12 Trong chƣơng này, chúng tôi trình bày những vấn đề cơ bản có liên quan đến việc triển khai nghiên cứu đề tài nhƣ: một số lí thuyết về diễn ngôn, phân tích diễn ngôn, ngữ vực trong diễn ngôn, liên diễn ngôn; văn hóa, ngôn ngữ học văn hóa; bài chòi, quá trình phát triển của bài chòi và sơ lƣợc về vùng đất, con ngƣời Nam Trung Bộ. Chƣơng 2: Ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Trƣờng (field), thức (mode) và không khí (tenor) trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ là những nội dung chính của chƣơng 2. Bài chòi là hình thức sinh hoạt cộng đồng, tồn tại trong môi trƣờng diễn xƣớng.

Vì vậy, việc nghiên cứu ngữ vực trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ nhằm làm sáng tỏ những nét riêng, độc đáo của loại hình nghệ thuật dân gian này. Chƣơng 3: Vấn đề liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Trên cơ sở vận dụng lí thuyết liên diễn ngôn, chúng tôi xác lập cơ chế liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi. Sau đó tập trung miêu tả và phân tích diễn ngôn, các hình thức liên diễn ngôn trong diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ. Chƣơng 4: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ Ở chƣơng này, thông qua ngôn ngữ và mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa, chúng tôi cũng tiến hành làm sáng tỏ những nét văn hóa đặc sắc của cƣ dân Nam Trung Bộ đƣợc thể hiện trong ngôn ngữ của diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ.

13 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Phân tích diễn ngôn: một số vấn đề hữu quan 1. Khái niệm diễn ngôn - diễn ngôn bài chòi Đƣợc đề xƣớng từ những năm 50 và đặc biệt phát triển vào những năm 80 của thế kỉ XX, phân tích diễn ngôn đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chƣa có định nghĩa thống nhất giữa các nhà ngôn ngữ học về khái niệm diễn ngôn.

Ngƣời đầu tiên sử dụng thuật ngữ Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) là Z. Harris khi ông đề cập đến trong một loạt bài viết vào năm 1952. Ông đã đề xuất khái niệm diễn ngôn - discourse là văn bản liên kết, ở bậc cao hơn câu, và là đối tƣợng của phân tích diễn ngôn. Những bài viết này đã góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu phƣơng diện chức năng của ngôn ngữ, góp phần vào việc nghiên cứu ngôn ngữ học văn bản lúc bấy giờ.

Coulthard (1975) cũng đề cập đến thuật ngữ này. Và phải đến công trình Discourse Analysis (1983) của G. Yule thì phân tích diễn ngôn mới đƣợc nghiên cứu đầy đủ. Trong Discourse Analysis, các tác giả trình bày một cách cụ thể những vấn đề về phân tích diễn ngôn nhƣ: khái niệm, phƣơng pháp để phân tích diễn ngôn.

Công trình này đã nghiên cứu ngôn ngữ trong ngữ cảnh giao tiếp, đặt ngƣời nói/ ngƣời viết vào trung tâm quá trình giao tiếp và vì vậy đã đạt đƣợc những thành tựu mới trong nghiên cứu ngôn ngữ. Barthes (1970) xem diễn ngôn là đối tƣợng của ngành học mà ông đề nghị gọi là Ngôn ngữ học diễn ngôn. Ông viết “… diễn ngôn - tƣơng tự văn bản do ngôn ngữ học nghiên cứu, và chúng tôi sẽ định nghĩa nó (hãy còn là sơ bộ) nhƣ là một đoạn lời nói hữu tận bất kì, tạo thành một thể thống nhất xét từ quan điểm nội dung, đƣợc truyền đạt cùng với những mục đích giao tiếp thứ cấp, và có một tổ chức nội tại phù hợp với những mục đích này, vả lại (đoạn lời này) gắn bó với những nhân tố văn hóa khác nhau nữa, ngoài những nhân tố có quan hệ đến bản thân ngôn ngữ” (nhƣ trích dẫn ở Diệp Quang Ban, 2009, tr. Khi phân biệt diễn ngôn và văn bản, Widdowson trong Explorations in applied linguistics 2 (1984) cho rằng: “diễn ngôn là một quá trình giao tiếp.

Kết quả về mặt tình huống của quá trình này là sự thay đổi trong sự thể, thông tin đƣợc chuyển tải, các ý định đƣợc làm rõ, và sản phẩm của quá trình này là văn bản” 14 (tr.100); Guy Cook (1989) lại định nghĩa: “Diễn ngôn là những chuỗi ngôn ngữ đƣợc nhận biết là trọn nghĩa, đƣợc hợp nhất lại và có mục đích” (tr. Yule trong Phân tích diễn ngôn (1983) thì lại khẳng định: “diễn ngôn nhƣ một tiến trình” (tr. Crystal trong Introducing Linguistics (1992) cho rằng: “Diễn ngôn là một chuỗi nối tiếp của ngôn ngữ (đặc biệt là ngôn ngữ nói) lớn hơn một câu, thƣờng cấu thành một chỉnh thể có tính mạch lạc, kiểu nhƣ một bài thuyết giáo, lời tranh luận, truyện vui hoặc truyện kể” (tr.Foucault, Paul Gee, Nunan, Lyons… cũng có đề cập đến khái niệm diễn ngôn từ những góc nhìn khác nhau. Ở Việt Nam, vấn đề diễn ngôn cũng đã thu hút sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học nhƣ Đỗ Hữu Châu, Trần Ngọc Thêm, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thiện Giáp, Diệp Quang Ban, Nguyễn Hòa… và cho đến nay vẫn chƣa thống nhất trong cách hiểu thuật ngữ bởi tính chất phức tạp, đa nghĩa của nó.

Từ những khái niệm về diễn ngôn của các nhà nghiên cứu, chúng tôi thống nhất với quan niệm về diễn ngôn của Widdowson. Diễn ngôn, với tƣ cách là toàn bộ sự kiện giao tiếp (một quá trình giao tiếp) hoàn chỉnh có tính mục đích, thống nhất và có mạch lạc đƣợc ghi nhận lại bằng toàn bộ văn bản. Bên cạnh đó, khái niệm còn nhấn mạnh đến sự tác động của các yếu tố tình huống ngoài ngôn ngữ đối với sự hoạt động của ngôn ngữ nhƣ các yếu tố văn hóa, yếu tố dụng học và sự tác động của chúng đối với các chiến lƣợc giao tiếp của ngƣời sử dụng ngôn ngữ. Trên cơ sở nhận thức về diễn ngôn, chúng tôi nhận thấy rằng: Bài chòi là một loại diễn ngôn đa phƣơng thức và đề xuất cách hiểu về diễn ngôn bài chòi nhƣ sau: - Diễn ngôn bài chòi là một sản phẩm sinh hoạt văn hóa dân gian của cộng đồng dân cƣ vùng Trung Bộ; - Diễn ngôn bài chòi là một phức thể của nhiều hệ thống phức tạp: ngôn ngữ, phi ngôn ngữ (nét mặt, cử chỉ…), cận ngôn ngữ (âm nhạc, làn điệu, tƣơng tác); - Diễn ngôn bài chòi tồn tại trong môi trƣờng diễn xƣớng, có sự tƣơng tác giữa những ngƣời tham gia cuộc chơi (anh/chị hiệu - ngƣời chơi, anh/chị hiệu – anh/chị hiệu, ngƣời chơi - Ban tổ chức…); - Diễn ngôn bài chòi vừa có tính chất cá nhân vừa mang tính chất cộng đồng, vừa kế thừa, ảnh hƣởng các loại hình diễn ngôn khác (ca dao, tục ngữ, tuồng…) vừa có sự sáng tạo làm nên đặc trƣng của diễn ngôn bài chòi.

Liên diễn ngôn Ngôn ngữ là một hệ thống kí hiệu, mỗi kí hiệu có hai mặt: hình thức âm thanh và ngữ nghĩa. Khi sử dụng trong hoạt động giao tiếp, ngôn ngữ không bao giờ có một nội hàm ngữ nghĩa duy nhất. Mỗi ngƣời, trên cơ sở đã hiểu biết kí hiệu ngôn ngữ, có thể sử dụng sáng tạo theo cách riêng của mình để tạo ra những tầng nghĩa mới. Bởi ngôn ngữ không bao giờ ở trạng thái tĩnh mà tùy thuộc vào ngữ cảnh khác nhau nó sẽ thể hiện nội dung khác nhau.

Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ luôn luôn vận động và biến đổi. Trên nền nghĩa ban đầu của ngôn ngữ, con ngƣời đã mở rộng, phát triển để lại những dấu ấn cá nhân, cộng đồng. Các diễn ngôn đều sử dụng hệ thống kí hiệu (ngôn ngữ, phi ngôn ngữ) để tạo nghĩa cho diễn ngôn. Diễn ngôn đa phƣơng thức là sự tƣơng tác của nhiều diễn ngôn: diễn ngôn ngôn ngữ, diễn ngôn phi ngôn ngữ và giữa các diễn ngôn có mối quan hệ với nhau, trong đó lấy diễn ngôn ngôn ngữ làm trung tâm.

Vì vậy để hiểu đƣợc diễn ngôn cần có sự kết hợp giữa việc hiểu nghĩa của ngôn ngữ với các yếu tố phi ngôn ngữ. Bài chòi là diễn ngôn đa phƣơng thức (multimodal discourse), bởi bài chòi là tập hợp của nhiều diễn ngôn nhƣ: làn điệu, môi trƣờng, ngôn ngữ, các th bài, phi ngôn ngữ (điệu bộ, nét mặt…), ban tổ chức, anh hiệu, tƣơng tác (ngữ cảnh văn hóa, ngữ cảnh ngôn ngữ)… cùng chịu sự quy định nhất định của mục đích của trò chơi, luật chơi, cách tổ chức chơi. Nhƣ vậy, bên cạnh diễn ngôn ngôn ngữ, bài chòi còn có nhiều loại diễn ngôn cùng song song tồn tại góp phần tạo nên độc đáo, đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian này. Trong đề tài Diễn ngôn bài chòi Nam Trung Bộ dƣới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa, chúng tôi tập trung nghiên cứu diễn ngôn sử dụng phƣơng tiện ngôn ngữ của bài chòi Nam Trung Bộ.

Và bản thân diễn ngôn ngôn ngữ của bài chòi là liên diễn ngôn bởi nó có khả năng dung nạp các loại hình diễn ngôn khác nhƣ: ca dao, tục ngữ. Diễn ngôn ngôn ngữ không thể tồn tại độc lập bởi khi xuất hiện chúng sẽ khơi gợi cho ngƣời đọc, ngƣời nghe về mối liên hệ nhất định với các diễn ngôn xuất hiện trƣớc. Rõ ràng, giữa các diễn ngôn có mối liên hệ với nhau. Mỗi diễn ngôn không ra đời một cách tách biệt mà có liên hệ với các diễn ngôn khác hoặc với thế giới bên ngoài.

Bởi bất kì diễn ngôn nào đƣợc sáng tạo ra luôn là sản phẩm hấp thụ và chuyển đổi của vô số các diễn ngôn khác đi trƣớc hoặc cùng song hành hiện diện mang kí ức tập thể. Kí ức tập thể là những vấn đề liên quan đến kí ức cộng đồng. Theo Halbwachs, kí ức tập thể là “tập hợp thông tin đƣợc tổ chức thành kí ức của hai hay nhiều thành viên của một nhóm đƣợc chia sẻ với nhau. Kí ức tập thể có thể 16 đƣợc chia sẻ, đƣợc tiếp tục và đƣợc kiến tạo bởi những nhóm nhỏ và lớn” (Kosikov, 2008).

Kí ức tập thể không nhất thiết phải là những sự kiện mà cá nhân phải trải nghiệm qua hoặc đƣợc chứng kiến trong cộng đồng bởi nó là một dòng chảy liên tục qua các giai đoạn lịch sử. Kí ức sẽ đƣợc lƣu giữ bằng cách những ngƣời, nhóm đi trƣớc sẽ truyền lại cho thế hệ, nhóm sau. Vì vậy, “kí ức của một xã hội kéo dài bằng kí ức của các nhóm tạo ra nó. Không có căn bệnh hay sự lãnh đạm nào khiến nó quên đi nhiều sự kiện và nhân vật quan trọng trong quá khứ có chăng chỉ là những nhóm giữ kí ức dần biến mất mà thôi” (wikipedia.