Luận văn thạc sĩ: Dịch thuật từ ngữ ẩn dụ về hình tượng người anh hùng quân tử trong thơ Đường

Khám phá luận văn thạc sĩ về dịch thuật từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng anh hùng quân tử trong thơ Đường từ tiếng Hán sang tiếng Việt.

• Tác giả: Phạm Thị Kim Thu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu dịch thuật từ ngữ ẩn dụ về người anh hùng quân tử trong thơ Đường
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Thơ và đặc điểm của ngôn ngữ thơ
• 1.1.1. Thơ là gì?
• 1.1.2. Hai phương thức cơ bản của ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.1. Phương thức tạo hình của ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.2. Phương thức biểu hiện trong ngôn ngữ thơ
• 1.1.3. Ngôn ngữ và cấu tạo hình tượng thơ
• 1.2. Khái niệm về ẩn dụ
• 1.2.1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu ẩn dụ
• 1.2.2. Một số quan niệm về phép ẩn dụ
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH TỪ NGỮ TỪ HÁN SANG VIỆT (CÓ LIÊN QUAN ĐẾN HÌNH TƯỢNG NGƯỜI ANH HÙNG, NGƯỜI QUÂN TỬ TRONG THƠ ĐƯỜNG)
• 3. CHƯƠNG 3: CÁCH TIẾP NHẬN ẨN DỤ CHỈ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI ANH HÙNG, NGƯỜI QUÂN TỬ TRONG THƠ ĐƯỜNG Ở VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu dịch thuật

Nghiên cứu dịch thuật từ ngữ ẩn dụ về người anh hùng quân tử trong thơ Đường là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học và văn học. Dịch thuật không chỉ đơn thuần là chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là việc truyền tải ý nghĩa, cảm xúc và văn hóa của tác phẩm gốc. Thơ Đường, với sự phong phú về hình tượng và ngôn ngữ, đặc biệt là hình tượng người anh hùng và quân tử, mang lại nhiều thách thức cho người dịch. Việc hiểu rõ về nghệ thuật ngôn từ trong thơ Đường là cần thiết để có thể chuyển tải đúng ý nghĩa và cảm xúc của tác giả. Đặc biệt, các từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường thường mang nhiều tầng ý nghĩa, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử Trung Quốc.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu dịch thuật

Việc nghiên cứu dịch thuật từ ngữ ẩn dụ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa và tư tưởng của một dân tộc mà còn góp phần vào việc xây dựng cầu nối giữa các nền văn hóa khác nhau. Nghiên cứu văn học và nghệ thuật dịch thuật giúp người đọc tiếp cận với những giá trị văn hóa phong phú của Trung Quốc thông qua thơ Đường. Hơn nữa, việc dịch các tác phẩm này còn giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam. Các tác phẩm thơ Đường không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những tài liệu quý giá phản ánh tâm tư, tình cảm và tư tưởng của con người trong thời đại đó.

II. Phân tích ngôn ngữ thơ Đường

Ngôn ngữ trong thơ Đường có những đặc điểm riêng biệt, thể hiện sự tinh tế và sâu sắc. Ngôn ngữ thơ ca thường sử dụng nhiều biện pháp tu từ, trong đó có ẩn dụ. Ẩn dụ không chỉ là một phương thức nghệ thuật mà còn là một cách thức để thể hiện những ý tưởng phức tạp một cách súc tích. Hình tượng người anh hùng và quân tử trong thơ Đường thường được thể hiện qua những hình ảnh ẩn dụ phong phú, mang lại chiều sâu cho tác phẩm. Việc phân tích các từ ngữ ẩn dụ này giúp người đọc hiểu rõ hơn về tâm tư và tình cảm của tác giả, cũng như bối cảnh lịch sử và văn hóa mà họ sống.

2.1. Đặc điểm của hình tượng người anh hùng trong thơ Đường

Hình tượng người anh hùng trong thơ Đường thường được xây dựng qua những hình ảnh mạnh mẽ, thể hiện phẩm chất cao đẹp và tinh thần kiên cường. Những từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng này không chỉ đơn thuần mô tả mà còn gợi lên những cảm xúc mạnh mẽ trong lòng người đọc. Ví dụ, hình ảnh quân tử thường được liên kết với những giá trị như trung thành, dũng cảm và trí tuệ. Những từ ngữ này không chỉ mang ý nghĩa bề mặt mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh quan niệm về nhân cách và đạo đức trong xã hội Trung Quốc cổ đại.

III. Phương pháp dịch thuật và ứng dụng thực tiễn

Việc dịch các từ ngữ ẩn dụ từ tiếng Hán sang tiếng Việt đòi hỏi người dịch phải có phương pháp tiếp cận hợp lý. Nghệ thuật dịch thuật không chỉ là việc chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là việc truyền tải ý nghĩa và cảm xúc của tác phẩm. Các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, so sánh và đối chiếu giữa các ngôn ngữ là rất cần thiết. Hơn nữa, việc hiểu rõ về văn hóa Trung Quốc và văn hóa Việt Nam sẽ giúp người dịch có cái nhìn sâu sắc hơn về các hình tượng và ý nghĩa trong thơ Đường. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng bản dịch mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của hai dân tộc.

3.1. Ứng dụng của nghiên cứu dịch thuật trong giáo dục

Nghiên cứu dịch thuật từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường có thể được ứng dụng trong giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy ngôn ngữ và văn học. Việc đưa các tác phẩm thơ Đường vào chương trình giảng dạy không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Hơn nữa, việc nghiên cứu và dịch thuật các tác phẩm này cũng góp phần vào việc nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa và nghệ thuật trong xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ Đường là một kho tàng văn học đồ sộ với khoảng 48.900 bài thơ của hơn 2.300 tác giả, được xem là đỉnh cao của thi ca cổ điển Trung Quốc. Trong đó, hình tượng người anh hùng, người quân tử là đề tài trọng tâm, phản ánh quan niệm nhân sinh và giá trị văn hóa sâu sắc. Việc dịch các từ ngữ có tính ẩn dụ liên quan đến hình tượng này từ tiếng Hán sang tiếng Việt không chỉ là thách thức về ngôn ngữ mà còn là cầu nối văn hóa giữa hai dân tộc. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích các phương pháp chuyển dịch từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường, tập trung vào hình tượng người anh hùng, người quân tử, khảo sát các bản dịch tiêu biểu và so sánh cách sử dụng ẩn dụ trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu bao gồm hơn 1.300 bài thơ trong hai tuyển tập “Đường Thi tuyển dịch” và “Đường Thi Tam Bách Thủ”, cùng các bản dịch của các dịch giả Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc nâng cao chất lượng dịch thuật thơ Đường, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời mở rộng hiểu biết về mối quan hệ ngôn ngữ – tư duy và giao lưu văn hóa Việt – Trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về ngôn ngữ thơ, ẩn dụ và hình tượng văn học. Thơ được hiểu là thể loại văn học đặc biệt với ngôn ngữ cô đọng, giàu tính biểu tượng và phương thức biểu hiện đa dạng. Ẩn dụ được xem là phương thức chuyển nghĩa cơ bản, là phép so sánh ngầm dựa trên sự tương đồng giữa các sự vật, hiện tượng. Theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam như Hữu Đạt, Nguyễn Thiện Giáp, ẩn dụ có thể phân thành ẩn dụ từ vựng (định danh) và ẩn dụ tu từ (lâm thời), đồng thời được chia thành các kiểu như ẩn dụ hình thức, ẩn dụ cách thức, ẩn dụ chức năng, ẩn dụ ngụ ngôn. Hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường được phân tích dựa trên các biểu tượng như cây tùng, trúc, cúc, mai, thể hiện khí phách, phẩm chất cao quý. Lý thuyết về dịch thuật kết hợp giữa phương pháp dịch sát và dịch thoát được vận dụng để đánh giá các bản dịch, đảm bảo tiêu chuẩn “Tín, Đạt, Nhã” trong dịch thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê, mô tả, phân tích và đối chiếu. Nguồn dữ liệu chính là hơn 1.300 bài thơ trong hai tuyển tập thơ Đường cùng các bản dịch tiếng Việt tiêu biểu. Cỡ mẫu khảo sát gồm 237 bài thơ có chứa các từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các bài thơ tiêu biểu có sử dụng ẩn dụ về hình tượng này. Phân tích tập trung vào việc nhận diện ẩn dụ dựa trên tiêu chí ngữ cảnh, tính logic và thói quen thẩm mỹ, đồng thời so sánh tần suất và cách chuyển dịch các từ ngữ ẩn dụ trong nguyên tác và bản dịch. Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến 2014, bao gồm thu thập tư liệu, phân tích lý thuyết, khảo sát thực tiễn và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất sử dụng ẩn dụ về hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường: Trong 1.300 bài thơ khảo sát, có 111 lần xuất hiện ẩn dụ về cây tùng (46,8%), 87 lần về cây trúc (36,7%), 14 lần về hoa cúc (5,9%) và 25 lần về hoa mai (10,5%). Đây là các biểu tượng chủ đạo thể hiện khí phách và phẩm chất của người quân tử.

2. Sự khác biệt trong bản dịch tiếng Việt: Các bản dịch tiếng Việt mở rộng và thay thế các ẩn dụ bằng hình ảnh cây thông (28,7%), cây tre (23,2%), cây bách (7,6%) bên cạnh các hình ảnh truyền thống như tùng, trúc, cúc, mai. Sự thay đổi này phản ánh ảnh hưởng văn hóa và thói quen thẩm mỹ của người Việt, đồng thời không làm mất đi ý nghĩa biểu tượng của nguyên tác.

3. Phân loại hình thức ẩn dụ: Trong 237 bài thơ có ẩn dụ về người quân tử, ẩn dụ tượng trưng chiếm 60%, ẩn dụ nhân hóa chiếm 14,9%, ẩn dụ ngụ ngôn chiếm 0,8%, còn lại là các hình thức khác (23,4%). Điều này cho thấy ẩn dụ tượng trưng là phương thức phổ biến nhất để biểu đạt hình tượng người quân tử trong thơ Đường.

4. Ý nghĩa biểu tượng của cây tùng: Cây tùng được xem là biểu tượng của sự trường thọ, khí phách kiên cường, lối sống ẩn dật và tâm hồn trong sạch. Hình ảnh cây tùng trong thơ Đường thường gắn với phẩm chất bền bỉ, bất khuất của người anh hùng, người quân tử, phù hợp với quan niệm truyền thống về tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai).

Thảo luận kết quả

Việc sử dụng các biểu tượng cây cối như tùng, trúc, cúc, mai trong thơ Đường không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn phản ánh quan niệm nhân sinh và giá trị đạo đức của xã hội phong kiến Trung Quốc. Sự xuất hiện nhiều lần của hình ảnh cây tùng cho thấy đây là biểu tượng chủ đạo của khí phách quân tử, thể hiện sự kiên cường, bền bỉ trước thử thách. Khi chuyển dịch sang tiếng Việt, các dịch giả đã linh hoạt thay thế hoặc bổ sung các hình ảnh quen thuộc như cây thông, cây tre để phù hợp với văn hóa và thói quen thẩm mỹ của người Việt, đồng thời giữ nguyên giá trị biểu tượng. Điều này minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa dịch sát và dịch thoát trong dịch thuật thơ Đường, vừa đảm bảo trung thành với nguyên tác vừa tạo nên bản dịch mạch lạc, dễ tiếp nhận. Các hình thức ẩn dụ tượng trưng chiếm ưu thế cho thấy tính biểu tượng và trừu tượng cao trong cách thể hiện hình tượng người quân tử, phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ thơ Đường cô đọng, hàm súc. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đây về ẩn dụ trong thơ ca và phong cách học tiếng Việt hiện đại, đồng thời góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa trong dịch thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo dịch giả chuyên sâu về thơ Đường và ẩn dụ: Cần tổ chức các khóa học, hội thảo chuyên đề nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng nhận diện, chuyển dịch các từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường, đặc biệt là các hình tượng người anh hùng, người quân tử. Mục tiêu nâng cao chất lượng bản dịch trong vòng 1-2 năm, do các viện nghiên cứu ngôn ngữ và văn học chủ trì.

2. Phát triển hệ thống từ điển, tài liệu tham khảo về ẩn dụ và hình tượng văn học: Xây dựng bộ từ điển chuyên ngành về ẩn dụ trong thơ Đường và các bản dịch tiếng Việt, bao gồm phân tích chi tiết các biểu tượng như tùng, trúc, cúc, mai, thông, tre, bách. Thời gian thực hiện 2-3 năm, phối hợp giữa các trường đại học và viện nghiên cứu.

3. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành về ngôn ngữ, văn hóa và dịch thuật: Tạo điều kiện cho các đề tài nghiên cứu kết hợp ngôn ngữ học, văn học và văn hóa học nhằm làm rõ mối quan hệ giữa ẩn dụ, tư duy và văn hóa trong dịch thuật thơ Đường. Đề xuất tài trợ nghiên cứu trong 3 năm tới, do các cơ quan khoa học xã hội quản lý.

4. Ứng dụng công nghệ hỗ trợ dịch thuật và phân tích ngôn ngữ: Phát triển phần mềm nhận diện ẩn dụ và hỗ trợ dịch thuật thơ Đường dựa trên trí tuệ nhân tạo, giúp dịch giả phân tích ngữ cảnh, lựa chọn phương pháp dịch sát hoặc dịch thoát phù hợp. Thời gian triển khai 3-5 năm, do các trung tâm công nghệ ngôn ngữ thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Dịch giả và biên tập viên văn học: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về ẩn dụ và phương pháp dịch thuật, giúp nâng cao kỹ năng dịch thơ Đường, đặc biệt trong việc xử lý các hình tượng phức tạp như người anh hùng, người quân tử.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Văn học: Tài liệu tham khảo quý giá cho các khóa học về ngôn ngữ học ứng dụng, dịch thuật và văn học cổ điển, giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa.

3. Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử văn học: Luận văn làm rõ vai trò của ẩn dụ trong việc phản ánh quan niệm nhân sinh và giá trị văn hóa truyền thống, hỗ trợ nghiên cứu liên ngành về văn hóa Việt – Trung.

4. Các tổ chức xuất bản và bảo tồn văn hóa: Thông tin trong luận văn giúp định hướng biên tập, xuất bản các bản dịch thơ Đường chất lượng, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Ẩn dụ trong thơ Đường có vai trò gì?
   Ẩn dụ giúp tạo nên sự cô đọng, hàm súc và biểu tượng sâu sắc trong thơ Đường, thể hiện tư tưởng và cảm xúc của tác giả qua các hình tượng như cây tùng, trúc, cúc, mai. Ví dụ, cây tùng biểu tượng cho khí phách kiên cường và sự trường thọ.

2. Tại sao dịch thơ Đường sang tiếng Việt lại khó?
   Thơ Đường có ngôn ngữ cô đọng, nhiều ẩn dụ và niêm luật chặt chẽ, trong khi tiếng Việt có cấu trúc và phong cách khác biệt. Người dịch phải cân bằng giữa dịch sát và dịch thoát để giữ nguyên ý nghĩa và tạo nên bản dịch mạch lạc, dễ hiểu.

3. Phương pháp dịch sát và dịch thoát khác nhau thế nào?
   Dịch sát trung thành với cấu trúc và từ ngữ nguyên tác, còn dịch thoát tập trung vào ý nghĩa, có thể thay đổi cấu trúc để phù hợp với ngôn ngữ đích. Kết hợp hai phương pháp giúp bản dịch vừa chính xác vừa tự nhiên.

4. Tại sao trong bản dịch tiếng Việt xuất hiện thêm các hình ảnh như cây thông, cây tre?
   Do ảnh hưởng văn hóa và thói quen thẩm mỹ của người Việt, các dịch giả bổ sung hoặc thay thế hình ảnh quen thuộc để tăng tính gần gũi và biểu cảm, đồng thời giữ nguyên giá trị biểu tượng của nguyên tác.

5. Làm thế nào để nhận diện ẩn dụ trong thơ?
   Dựa vào tiêu chí ngữ cảnh (hẹp và rộng), tính logic và thói quen thẩm mỹ. Ví dụ, trong câu thơ, nếu từ ngữ không được hiểu theo nghĩa đen mà mang ý nghĩa tượng trưng hoặc so sánh ngầm, đó là ẩn dụ.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích và thống kê hơn 1.300 bài thơ Đường, xác định các ẩn dụ chủ yếu liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử qua các biểu tượng cây tùng, trúc, cúc, mai.
• Bản dịch tiếng Việt có sự mở rộng và thay thế các hình ảnh ẩn dụ phù hợp với văn hóa Việt, như cây thông, cây tre, mà không làm mất đi ý nghĩa nguyên tác.
• Ẩn dụ tượng trưng chiếm ưu thế trong cách thể hiện hình tượng người quân tử, phản ánh đặc trưng ngôn ngữ và phong cách thơ Đường.
• Phương pháp dịch kết hợp dịch sát và dịch thoát được khẳng định là cách tiếp cận hiệu quả trong dịch thơ Đường.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng dịch thuật và bảo tồn giá trị văn hóa.

Next steps: Triển khai các khóa đào tạo dịch giả, xây dựng tài liệu tham khảo chuyên ngành, phát triển công nghệ hỗ trợ dịch thuật.

Các nhà nghiên cứu, dịch giả và tổ chức văn hóa hãy cùng hợp tác để phát huy giá trị thơ Đường qua các bản dịch chất lượng, góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cơ sở lý luận - Chương II: Vấn đề chuyển dịch từ ngữ từ Hán sang Việt (Có liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường) - Chương III: Cách tiếp nhận ẩn dụ chỉ hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường ở Việt Nam. 5 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Thơ và đặc điểm của ngôn ngữ thơ 1. Thơ là gì? Trước khi đi vào tìm hiểu về ngôn ngữ thơ, chúng ta cần phải biết “thơ là gì?”.Theo tác giả Hữu Đạt viết trong cuốn “Ngôn ngữ thơ ca Việt Nam” thì từ trước tới nay, trong giới nghiên cứu và phê bình đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về thơ.

Theo ông, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nào đầy đủ, hoàn hảo, phản ánh về thơ một cách bản chất nhất, đặc trưng nhất. Mỗi định nghĩa mới chỉ đúng từ một góc độ, một phương tiện trên những quan niệm khác nhau về thơ ca. Nhìn một cách khái quát, ông đã nêu ra mấy khuynh hướng sau đây: a. Khuynh hướng thần thánh hoá thơ ca.

Khuynh hướng này cho thơ là một cái gì đó thuộc về thần linh tối cao, do thượng đế sáng tạo rồi nhập vào con người. Ở Việt Nam, một số nhà thơ của phong trào Thơ Mới chịu ảnh hưởng của quan niệm này luôn coi thơ là những hình thức nguyện cầu để trở về với Thượng đế.Sống trong xã hội đương thời, bế tắc, thi sĩ làm thơ coi thơ chỉ là những lời than vãn, những tiếng kêu than xót xa khẩn cầu lên đấng tối cao những nguyện ước của người sống trong cõi trần ai bất hạnh. Khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng hình thức chủ nghĩa khi định nghĩa thơ ca. Khuynh hướng này tuy không duy tâm siêu hình nhưng lại lý tưởng hoá thơ ca.

Từ chỗ đề cao quá mức tới chỗ coi thơ ca là cõi vô biên tuyệt đối, là cái nơi mà con người không thể vươn tới được. Ở Việt Nam, Thanh Tâm Tuyền, một nhà thơ lãng mạn cũng đã từng nêu ra quan điểm ấy. Thơ sẽ còn lại mãi mãi để nhắc nhở cho thời đại, cho lịch sử, cho những người đang sống và những người kế tiếp rằng hành động của họ chưa đạt tới đích do thơ ca phóng ra. Khuynh hướng thứ ba là khuynh hướng quan tâm tới mặt phản ánh của thơ, tới sự sáng tạo – hay là tính chất nghệ thuật độc đáo của thơ.

Ví dụ, 6 z nhà thơ Tố Hữu cho rằng “Thơ là biểu hiện tính chất của cuộc sống”. Xuân Diệu thì quan niệm “Thơ là lọc lấy tinh chất, là sự phản ánh vào trong tâm tình”.17] Những quan niệm trên đây tuy đã đề cập tới mặt bản chất của thơ ca và đã nêu được phần nào vai trò quan trọng của con người trong sự sáng tạo nghệ thuật. Song về cơ bản vẫn chưa nêu được những đặc trưng riêng biệt của thơ ca với các thể loại khác. Hai phương thức cơ bản của ngôn ngữ thơ Nhà văn Gooc-ki đã từng khẳng định “Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học”.

Thơ là một thể loại của văn học, vậy không thể có thơ nếu không có ngôn ngữ. Nói cách khác, trong thơ ngôn ngữ là yếu tố quan trọng nhất mà nếu như thiếu nó thì thơ không còn lý do để tồn tại nữa. Nhưng so với các thể loại khác như văn xuôi, kịch, thơ lại có những đặc điểm ngôn ngữ riêng. Một trong những phương thức làm nên những đặc điểm ấy là Phương thức tạo hình và phương thức biểu hiện.

Phương thức tạo hình của ngôn ngữ thơ Bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào khi tồn tại cũng phải có hai mặt: Mặt phản ánh (nói về đối tượng) và mặt biểu hiện (thể hiện sự sáng tạo của con người). Hai mặt này bao giờ cũng gắn bó chặt chẽ với nhau và tồn tại không tách rời với nhau. Tuy nhiên, do đặc trưng của từng thể loại, loại hình nghệ thuật, do đặc điểm phong cách của từng nghệ sĩ, có khi mặt này hoặc mặt kia được nổi lên vị trí hàng đầu, còn mặt còn lại thì bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Ví dụ, người ta thường gọi các ngành như hội hoạ, điêu khắc là các ngành nghệ thuật tạo hình.

Còn các ngành như nhảy múa, âm nhạc, văn học…là các ngành nghệ thuật biểu hiện. Tất nhiên, chúng ta cần phải hiểu rằng, ngay trong nghệ thuật vẫn có tính chất biểu hiện và ngược lại, trong ngành nghệ thuật cũng có tính chất tạo hình. Có điều là, ở mỗi ngành nghệ thuật, chất liệu xây dựng nên phương thức tạo hình là hoàn toàn khác nhau. 7 z Chẳng hạn, để làm nên phương thức tạo hình thì các nhà nghệ sĩ ở ngành hội hoạ phải dung màu sắc, ở ngành điêu khắc phải dùng ngôn ngữ.

Cho nên, ngôn ngữ chính là cái chất liệu mà các nhà thơ sử dụng để làm nên tính chất tạo hình trong thơ. Một đặc điểm nổi bật của phương thức tạo hình là phản ánh trực tiếp đối tượng, nghĩa là miêu tả đối tượng như nó vốn có trong thực tế khách quan. Một tác phẩm thơ ca có tính chất tạo hình là một tác phẩm đem đến cho người đọc những bức tranh sinh động về cuộc sống, hiện thực và thực tế khiến người ta có thể cảm nhận được. Muốn như vậy, nhà nghệ sĩ phải sử dụng hai thao tác cơ bản là thao tác lựa chọn và thao tác kết hợp.Thao tác lựa chọn cho phép nhà nghệ sĩ lựa chọn các yếu tố ngôn ngữ như là các bức tranh riêng lẻ về hiện thực.

Thao tác kết hợp cho phép nhà nghệ sĩ xây dựng những bức tranh chung rộng lớn hơn bằng việc kết hợp những bức tranh riêng lẻ này lại với nhau theo những quy luật nhất định. Tài năng của nhà nghệ sĩ được đánh giá ở chỗ, với một số lượng hữu hạn các đơn vị ngôn ngữ, anh ta phải làm như thế nào đó để tạo được những bức tranh vô hạn về thế giới khách quan cũng như về thế giới nội tâm của con người. Khi hoạt động với tư cách là chất liệu của ngành nghệ thuật tạo hình thì chức năng định danh của ngôn ngữ sẽ nổi lên hàng đầu. Trong trường hợp này, tính đa dạng về ngữ nghĩa, tính giàu có về mặt biểu tượng sẽ bị khử bỏ.18] Phương thức biểu hiên trong ngôn ngữ thơ Phương thức biểu hiện chính là việc khai thác các khả năng biểu hiện của các đơn vị ngôn ngữ thông qua thao tác lựa chọn và thao tác kết hợp trong quá trình tổ chức văn bản.

Thao tác lựa chọn cho phép nhà nghệ sĩ lựa chọn một đơn vịtrong một loạt các đơn vị có giá trị tương đương với nhau, có thể thay thế nhau trên trục dọc. Thao tác kết hợp nhà nghệ sĩ, sau khi đã lựa chọn, có thể tạo ra những kết hợp bất ngờ, sáng tạo dựa trên những tiền đề vật chất mà ngôn ngữ dân tộc cho phép. Ngôn ngữ và cấu tạo hình tượng thơ Trong bộ môn lý luận văn học, hiện nay thuật ngữ “hình tượng” và “tính hình tượng” vẫn chưa được hiểu một cách thống nhất. Ngay cả trong các công trình nổi tiếng, nhưng khái niệm này cũng không được bàn đến một cách thấu đáo.Vậy “hình tượng” là gì và “tính hình tượng” là gì? Theo tác giả Hữu Đạt [11,tr.

32] thì “hình tượng” được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp. Theo nghĩa hẹp, “hình tượng” là cách biểu hiện làm cho lời nói thêm cụ thể và có nhiều màu sắc. Các định nghĩa cổ truyền thường xác định “hình tượng” là “sự phản ánh hiện thực một cách khái quát dưới hình thức đơn lẻ”. Nói như Goocki, “Hình tượng nghệ thuật…hầu như bao giờ cũng rộng hơn và sâu hơn tư tưởng, nó hản ánh cuộc sống con người với cuộc sống tinh thần nhiều hình nhiều vẻ cùng với tất cả những mâu thuẫn về tình cảm và ý chí của nó.

Tác phẩm nghệ thuật đối với cuộc sống thực tế và sinh động hơn…” Khi phân tích thơ, việc đầu tiên chúng ta cần phân biệt rõ giữa cái gọi là hình tượng nghệ thuật chung và hình tượng văn học nói chung. Vì rõ ràng là không phải chỉ có văn học mới có hình tượng và mới phản ánh cuộc sống bằng hình tượng. Điêu khắc, hội họa, âm nhạc đều có những hình tượng riêng của nó, tức là phản ánh cuộc sống theo cách riêng mang tính chất đặc thù của mình. Ta có thể định nghĩa hình tượng văn học như sau: “Hình tượng văn học nghệ thuật là một bức tranh sinh động nhất của cuộc sống được xây dựng bằng ngôn ngữ nhờ có trí tưởng tượng, óc sáng tạo và cách đánh giá của nhà nghệ sĩ”.

“Tính hình tượng là cái tồn tại phụ thuộc vào văn cảnh, nó tồn tại ở bề mặt văn bản, trên những mối quan hệ cụ thể, còn hình tượng là cái thuộc về cấu trúc chiều sâu của văn bản. Nó là sự tổng hòa hay là sự đồng hiện của tất cả những cái hình tượng của văn cảnh ấy. Nói một cách khác, hình tượng là cái nằm ở phía trong của những mối quan hệ. Khái niệm về ẩn dụ 1.

Sơ lược về lịch sử nghiên cứu ẩn dụ Ẩn dụ là một hiện tượng đã được nghiên cứu từ thời cổ đại (khoảng thế kỷ thứ IV trước công nguyên) ở nhiều cấp độ khác nhau. Ẩn dụ không chỉ được nghiên cứu trong các lĩnh vực thuộc về ngữ văn học, mà còn được nghiên cứu ở nhiều các lĩnh vực khác như: triết học, tâm lý học, phong cách học, từ vựng học và gần đây nhất là dụng học và ngôn ngữ học tri nhận. Lý thuyết về ẩn dụ bắt đầu hình thành từ thời triết học Hy Lạp. Ẩn dụ theo tiếng Hy Lạp lúc bấy giờ là (metaphor) có nghĩa là chuyển từ chỗ này sang một chỗ khác, tức có nghĩa là chuyển đổi.

Sau này khái niệm chuyển đổi ấy được vận dụng vào việc xác định nghĩa của từ theo phương thức ẩn dụ là hiện tượng chuyển nghĩa. Trong ẩn dụ một sự vật được miêu tả hay được định nghĩa bằng những từ biểu thị một sự vật khác, có sự tương đồng hay sự giống nhau với sự vật trước. Trong các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Hoa cổ đại thì ẩn dụ được thể hiện qua cách chỉ sự ví von, bóng bẩy và thường ẩn chứa trong lời khởi đầu của các bài ca dao dân ca sau này và được ghi lại rất nhiều trong các tác phẩm Kinh Thi nổi tiếng. Đến thời hiện đại cũng xuất hiện khá nhiều công trình nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học về ẩn dụ.

Có thể kể ra như: R.