Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạcỏ paramphistomosis ở trâu bò nuôi tại tỉnh thái nguyên và biện pháp phòng trị

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạcỏ paramphistomosis ở trâu bò nuôi tại tỉnh thái nguyên, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Minh Nhã
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ (Paramphistomosis) ở trâu, bò nuôi tại tỉnh Thái Nguyên và biện pháp phòng trị
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Đặc điểm sinh học của sán lá dạ cỏ (Paramphistomum)
• 1.2.1. Vị trí của sán lá dạ cỏ trong hệ thống phân loại động vật học
• 1.3. Thành phần loài sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại
• 1.4. Đặc điểm hình thái của sán lá Paramphistomum
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Vật liệu nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.1. Xác định loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu bò của huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 2.4.2. Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 2.4.3. Nghiên cứu bệnh tích bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 2.4.4. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 2.4.5. Xác định công thức ủ phân nhiệt sinh học có khả năng sinh nhiệt tốt để diệt trứng sán lá dạ cỏ
• 2.4.6. Nghiên cứu lựa chọn thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò. Đánh giá hiệu lực và độ an toàn của một số loại thuốc được lựa chọn để điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp định loài sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 2.5.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai của tỉnh Thái Nguyên
• 2.5.3. Quy định những yếu tố cần xác định liên quan đến tình hình nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò
• 2.5.4. Phương pháp xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ trâu, bò
• 2.5.5. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò
• 2.5.6. Phương pháp xác định triệu chứng lâm sàng chủ yếu của trâu bò bị bệnh sán lá dạ cỏ
• 2.5.7. Phương pháp xác định bệnh tích đại thể bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 2.5.8. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 2.5.9. Phương pháp xác định công thức ủ phân nhiệt sinh học có khả năng sinh nhiệt tốt để diệt trứng sán lá dạ cỏ
• 2.5.10. Lựa chọn thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 2.5.11. Đánh giá hiệu lực và độ an toàn của các thuốc được lựa chọn để tẩy sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 2.5.12. Đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ
• 2.5.13. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.5.14. Một số tham số thống kê
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò nuôi tại một số địa phương thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 3.2. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại một số địa phương thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu tại các địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở bò tại huyện của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi trâu, bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.3.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi trâu tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.3.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của trâu, bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.4.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của trâu tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.4.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo địa hình của trâu, bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.5.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo địa hình của trâu tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.5.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo địa hình của bò tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên
• 3.4. Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.4.1. Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.4.2. Nghiên cứu bệnh tích đại thể bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.5. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.6. Nghiên cứu công thức ủ phân để tăng khả năng sinh nhiệt
• 3.7. Nghiên cứu lựa chọn thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu, bò
• 3.7.1. Độ an toàn của thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu, bò
• 3.7.2. Đánh giá hiệu lực thuốc được lựa chọn để điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.8. Đề xuất quy trình phòng chống tổng hợp bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.8.1. Đối với vật chủ
• 3.8.2. Đối với ngoại cảnh
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò là một vấn đề nghiêm trọng trong ngành nông nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt là tại tỉnh Thái Nguyên. Trâu bò đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, cung cấp thực phẩm và sức kéo. Tuy nhiên, bệnh này gây ra nhiều thiệt hại về năng suất và sức khỏe của vật nuôi. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm bệnh cao do điều kiện khí hậu và phương thức chăn nuôi truyền thống. Việc nghiên cứu dịch tễ học và các biện pháp phòng trị là cần thiết để bảo vệ sức khỏe động vật và nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

II. Đặc điểm dịch tễ học bệnh sán lá dạ cỏ

Nghiên cứu cho thấy bệnh sán lá dạ cỏ có sự phân bố rộng rãi ở các địa phương thuộc tỉnh Thái Nguyên. Tỷ lệ và cường độ nhiễm bệnh thay đổi theo mùa vụ và lứa tuổi của trâu bò. Các yếu tố như điều kiện chăn thả, vệ sinh môi trường và sự hiện diện của ký sinh trùng trung gian ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của bệnh. Việc xác định các yếu tố này giúp xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn. Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012), tỷ lệ chết ở gia súc mắc bệnh có thể lên đến 27,4%, cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh này.

III. Đặc điểm bệnh lý và triệu chứng lâm sàng

Bệnh sán lá dạ cỏ gây ra nhiều triệu chứng lâm sàng nghiêm trọng ở trâu bò. Các triệu chứng bao gồm sốt, bỏ ăn, và tiêu chảy, dẫn đến mất nước nghiêm trọng. Bệnh tích đại thể cho thấy niêm mạc ruột bị tổn thương, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập. Theo Phan Lục (2005), bệnh có thể kéo dài trong vài tuần, gây tổn thất lớn về kinh tế. Việc nhận diện sớm triệu chứng và bệnh tích là rất quan trọng để có biện pháp điều trị kịp thời.

IV. Biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ

Để phòng ngừa và điều trị bệnh sán lá dạ cỏ, cần áp dụng các biện pháp như cải thiện vệ sinh môi trường, quản lý chăn nuôi hợp lý và sử dụng thuốc điều trị hiệu quả. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc lựa chọn thuốc tẩy sán phù hợp có thể giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Ngoài ra, việc xây dựng quy trình phòng bệnh tổng hợp sẽ giúp nâng cao hiệu quả chăn nuôi và bảo vệ sức khỏe động vật. Các biện pháp này không chỉ giúp giảm thiệt hại kinh tế mà còn góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sán lá dạ cỏ (Paramphistomosis) là một trong những bệnh ký sinh trùng phổ biến và gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi trâu, bò tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh miền núi và trung du như Thái Nguyên. Theo báo cáo, tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại một số huyện của tỉnh Thái Nguyên dao động cao, với tỷ lệ nhiễm trâu lên đến 100% và bò khoảng 84,62%. Bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe vật nuôi, làm giảm năng suất thịt, sữa và sức kéo, gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho người chăn nuôi.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò tại các huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai; khảo sát đặc điểm dịch tễ học, triệu chứng lâm sàng, bệnh tích và đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian một năm (từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013) tại các nông hộ và trại chăn nuôi trâu, bò thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ bổ sung kiến thức khoa học về dịch tễ và sinh học của sán lá dạ cỏ mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng quy trình phòng trị bệnh, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả chăn nuôi trâu, bò tại địa phương. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng rộng rãi trong công tác quản lý dịch bệnh và phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về dịch tễ học ký sinh trùng, đặc biệt là bệnh sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Chu kỳ sinh học của sán lá dạ cỏ Paramphistomum: Vòng đời phức tạp gồm các giai đoạn trứng, ấu trùng Miracidium, vật chủ trung gian là các loài ốc nước ngọt, giai đoạn Cercaria bám vào cây cỏ thủy sinh và vật chủ cuối cùng là trâu, bò. Chu kỳ hoàn thành trong khoảng 3-4 tháng, với các giai đoạn phát triển và di chuyển trong cơ thể vật chủ gây tổn thương bệnh lý.

2. Mô hình dịch tễ học bệnh ký sinh trùng: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ và cường độ nhiễm như điều kiện sinh thái (địa hình, khí hậu), tuổi vật nuôi, mùa vụ và phương thức chăn nuôi. Mô hình này giúp giải thích sự biến động dịch tễ và đề xuất các biện pháp kiểm soát phù hợp.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: vật chủ trung gian (ốc nước ngọt), Aldolescaria (ấu trùng nang bám trên cây cỏ thủy sinh), cường độ nhiễm (số lượng sán trên một cá thể vật chủ), triệu chứng lâm sàng (biểu hiện bệnh trên vật nuôi), và biện pháp phòng trị (tẩy sán, diệt vật chủ trung gian, xử lý phân).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm mẫu phân tươi và mẫu sán lá thu thập từ trâu, bò tại các huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Mẫu sán được thu tại các lò mổ địa phương và bảo quản trong dung dịch cồn 70%. Mẫu phân được thu thập trực tiếp từ các nông hộ và trại chăn nuôi.

Phương pháp phân tích gồm:

• Định loài sán lá dạ cỏ: Tiến hành làm tiêu bản, nhuộm Carmine và quan sát dưới kính hiển vi để xác định các loài sán dựa trên đặc điểm hình thái theo khóa định loại chuẩn.

• Phân tích dịch tễ học: Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ qua phương pháp lắng cặn Benedek và lọc lắc cải tiến, kết hợp mổ khám để đánh giá bệnh tích và mật độ sán trong cơ thể.

• Khảo sát triệu chứng lâm sàng và bệnh tích: Quan sát các biểu hiện bệnh trên vật nuôi và tiến hành mổ khám để ghi nhận tổn thương đại thể.

• Nghiên cứu biện pháp phòng trị: Thử nghiệm các công thức ủ phân nhiệt sinh học để diệt trứng sán, đánh giá hiệu lực và độ an toàn của các loại thuốc tẩy sán như Benzimidazole, Niclosamide, Albendazole.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hàng trăm con trâu, bò các lứa tuổi được chọn ngẫu nhiên tại các địa phương nghiên cứu. Phân tích số liệu sử dụng các tham số thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ, cường độ nhiễm theo nhóm tuổi, mùa vụ, địa hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài sán lá dạ cỏ: Xác định nhiều loài sán thuộc họ Paramphistomatidae ký sinh ở trâu, bò tại Thái Nguyên, trong đó Paramphistomum cervi là loài chủ yếu. Ngoài ra còn có các loài như Fischoederius elongatus, Carmyerius spatiosus, Ceylonocotyle streptocolium.

2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm: Tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu đạt 100%, ở bò là 84,62%. Cường độ nhiễm tăng theo tuổi vật nuôi, với trâu trên 36 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm lên đến 92,3%. Mùa mưa ghi nhận tỷ lệ nhiễm cao hơn mùa khô, do điều kiện ẩm ướt thuận lợi cho vật chủ trung gian phát triển.

3. Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích: Trâu, bò nhiễm sán lá dạ cỏ thể cấp tính biểu hiện ỉa chảy, mệt mỏi, niêm mạc nhợt nhạt, thủy thũng vùng yếm và xương ức, tỷ lệ chết có thể lên đến 27,4% ở giai đoạn sán non di hành. Thể mãn tính gây rối loạn tiêu hóa nhẹ, gầy yếu, thủy thũng vùng dưới vú. Bệnh tích đại thể gồm viêm loét niêm mạc dạ cỏ, xuất huyết, phù nề và tổn thương các cơ quan tiêu hóa.

4. Hiệu lực thuốc tẩy sán: Thuốc Benzimidazole liều 10 mg/kg thể hiện hiệu lực tẩy sạch sán lá dạ cỏ đạt 92,3% ở trâu và 96,9% ở bò. Kết hợp Oxyclozanide với Levamisole cũng cho hiệu quả cao, giảm số lượng sán lá đến 98,1%. Các thuốc khác như Okazan có hiệu lực thấp hơn, chỉ đạt khoảng 30-35% tẩy sạch sán.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong nước và quốc tế về dịch tễ và đặc điểm bệnh lý của sán lá dạ cỏ. Tỷ lệ nhiễm cao phản ánh điều kiện sinh thái thuận lợi tại Thái Nguyên, đặc biệt là hệ thống ao hồ, kênh mương tạo môi trường cho ốc vật chủ trung gian phát triển quanh năm. Sự gia tăng tỷ lệ nhiễm theo tuổi vật nuôi được giải thích do thời gian tiếp xúc lâu dài với môi trường có Aldolescaria và thiếu miễn dịch đặc hiệu.

Biểu đồ tỷ lệ nhiễm theo mùa vụ và địa hình có thể minh họa rõ sự biến động dịch tễ, giúp định hướng thời điểm và khu vực ưu tiên triển khai biện pháp phòng trị. Việc sử dụng thuốc Benzimidazole và kết hợp thuốc tẩy sán đã chứng minh hiệu quả cao, tuy nhiên cần lưu ý nguy cơ kháng thuốc nếu sử dụng không hợp lý.

Phương pháp ủ phân nhiệt sinh học được đánh giá là biện pháp hiệu quả để diệt trứng sán trong phân, góp phần giảm nguồn lây nhiễm ra môi trường. Kết hợp các biện pháp diệt vật chủ trung gian, quản lý chăn thả và nâng cao sức đề kháng vật nuôi là chiến lược tổng hợp cần thiết để kiểm soát bệnh bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Định kỳ tẩy sán lá dạ cỏ cho trâu, bò: Thực hiện tẩy sán 2 lần/năm cho trâu, bò sinh sản và bê, nghé giống vào các tháng 4-5 và 10-11; trâu, bò thịt tẩy 1 lần/năm vào tháng 11-12. Ưu tiên sử dụng thuốc Benzimidazole liều 10 mg/kg hoặc kết hợp Oxyclozanide với Levamisole để đạt hiệu quả cao.

2. Áp dụng phương pháp ủ phân nhiệt sinh học: Khuyến cáo các hộ chăn nuôi và trang trại sử dụng công thức ủ phân trộn với tro bếp, lá xanh và vôi bột để tạo nhiệt độ cao, tiêu diệt trứng sán trong phân, giảm nguy cơ lây lan mầm bệnh ra môi trường. Thời gian ủ tối thiểu 1 tháng.

3. Diệt vật chủ trung gian và quản lý bãi chăn thả: Sử dụng các loại hóa chất như vôi bột, phèn đen, phèn xanh để xử lý các vùng nước đọng, ao hồ nơi ốc sinh sống. Áp dụng chăn thả luân phiên, thiết kế hệ thống tưới tiêu hợp lý để hạn chế môi trường sống của ốc.

4. Tăng cường công tác tuyên truyền và đào tạo: Hướng dẫn người chăn nuôi nhận biết triệu chứng bệnh, cách phòng trị và vệ sinh chuồng trại. Tổ chức tập huấn kỹ thuật chăn nuôi an toàn, nâng cao sức đề kháng vật nuôi thông qua dinh dưỡng hợp lý.

Các giải pháp trên cần được triển khai đồng bộ trong vòng 1-2 năm để giảm tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do bệnh sán lá dạ cỏ gây ra. Chủ thể thực hiện bao gồm các cơ quan thú y địa phương, cán bộ kỹ thuật, người chăn nuôi và các tổ chức liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu, bò: Nắm bắt kiến thức về bệnh sán lá dạ cỏ, nhận biết triệu chứng, áp dụng biện pháp phòng trị hiệu quả nhằm nâng cao năng suất và giảm thiệt hại kinh tế.

2. Cán bộ thú y và kỹ thuật viên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để tư vấn, hướng dẫn người dân, xây dựng kế hoạch kiểm soát dịch bệnh phù hợp với điều kiện địa phương.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y, Nông nghiệp: Tham khảo tài liệu khoa học về dịch tễ, sinh học và biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ, phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo và giảng dạy.

4. Quản lý ngành chăn nuôi và chính quyền địa phương: Lập chính sách, chương trình hỗ trợ phát triển chăn nuôi bền vững, kiểm soát dịch bệnh hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh sán lá dạ cỏ ảnh hưởng như thế nào đến trâu, bò?
   Bệnh gây tổn thương niêm mạc dạ cỏ và ruột, làm giảm khả năng tiêu hóa, gây ỉa chảy, gầy yếu, thậm chí tử vong ở thể cấp tính. Tác động này làm giảm năng suất thịt, sữa và sức kéo của vật nuôi.

2. Làm thế nào để chẩn đoán bệnh sán lá dạ cỏ chính xác?
   Kết hợp chẩn đoán lâm sàng với xét nghiệm phân tìm trứng sán bằng phương pháp lắng cặn hoặc lọc lắc, đồng thời mổ khám xác định sán trong cơ thể để đánh giá tỷ lệ và cường độ nhiễm.

3. Thuốc nào hiệu quả nhất để điều trị bệnh sán lá dạ cỏ?
   Thuốc Benzimidazole liều 10 mg/kg và sự kết hợp Oxyclozanide với Levamisole được đánh giá có hiệu lực tẩy sạch sán lá dạ cỏ cao, trên 90%. Các thuốc khác có hiệu quả thấp hơn hoặc có thể gây tác dụng phụ.

4. Có thể phòng bệnh sán lá dạ cỏ bằng cách nào?
   Phòng bệnh hiệu quả bằng cách định kỳ tẩy sán, xử lý phân bằng phương pháp ủ nhiệt sinh học, diệt vật chủ trung gian ốc nước ngọt, quản lý chăn thả hợp lý và nâng cao sức đề kháng vật nuôi.

5. Tại sao tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ lại cao vào mùa mưa?
   Mùa mưa tạo điều kiện ẩm ướt, nhiều ao hồ, kênh mương thuận lợi cho ốc vật chủ trung gian sinh sản và phát triển, làm tăng khả năng lây nhiễm sán lá dạ cỏ cho trâu, bò khi ăn cỏ hoặc uống nước bị nhiễm.

Kết luận

• Xác định rõ thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh chủ yếu là Paramphistomum cervi cùng nhiều loài khác tại tỉnh Thái Nguyên.
• Tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu đạt 100%, bò 84,62%, tăng theo tuổi và mùa vụ, gây tổn thất kinh tế đáng kể.
• Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đặc trưng giúp chẩn đoán và đánh giá mức độ bệnh.
• Thuốc Benzimidazole và kết hợp Oxyclozanide - Levamisole có hiệu lực tẩy sán cao, phương pháp ủ phân nhiệt sinh học hiệu quả trong diệt trứng sán.
• Đề xuất các biện pháp phòng trị tổng hợp, triển khai trong 1-2 năm nhằm kiểm soát bệnh hiệu quả, nâng cao năng suất chăn nuôi.

Cán bộ thú y và người chăn nuôi cần phối hợp triển khai các biện pháp phòng trị, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để nâng cao hiệu quả kiểm soát bệnh sán lá dạ cỏ tại các vùng khác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại là bệnh rất phổ biến, phân bố rộng ở tất cả các nước thuộc châu Á, châu Phi, châu Mỹ và châu Úc, nhưng bệnh phổ biến nhất ở các nước châu Á và Đông Nam Á như: Trung Quốc, Ấn Độ, Srilanca, Bangladesh, Ả Rập, Malaysia, Philippin, Thái Lan và Việt Nam. Ở Việt Nam, sán lá dạ cỏ phân bố rộng ở nhiều tỉnh thành như: Sơn La, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lai Châu, Cao Bằng, Hòa Bình, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Huế, Nha Trang, Sài Gòn và các tỉnh thuộc Nam Bộ (Phạm Sỹ Lăng (2009) [8], Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2011) [6]). Đặc điểm sinh học của sán lá dạ cỏ (Paramphistomum) 1.

Vị trí của sán lá dạ cỏ trong hệ thống phân loại động vật học Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [7]: bệnh sán lá dạ cỏ do nhiều loài sán lá thuộc các giống trong họ Paramphistomatidae gây ra. Sán lá dạ cỏ nằm trong lớp sán lá Trematoda Rudolphi, 1808 thuộc ngành sán dẹp Platheminthes Schneider, 1873. Năm 1754, Daubenton đã phát hiện sán lá dạ cỏ đầu tiên nhưng chưa định được loài. Sau đó, Falk (1782) đã phân loại sán lá dạ cỏ dựa vào vị trí ký sinh.

Năm 1790, Schrank và Zeder đều tìm ra một loài sán lá trong dạ cỏ hươu và đặt tên là Fasciola cervi và Festucaria cervi. Năm 1890, Rudolphi đổi tên thành giống Ampllistoma. Theo Skrjabin và cs (1977) [15], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9], vị trí của những sán lá dạ cỏ ký sinh ở gia súc nhai lại Việt Nam trong hệ thống phân loại động vật học như sau: n 5 Ngành Plathelminthes Schneider, 1873 Phân ngành Platodes Leuckart, 1854 Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Prosostomadidea Skrjabin và Guschapskaja, 1962 Bộ Paramphistomatada Szidat, 1936. Phân bộ Paramphistomatata Skrjabin et schulz, 1937 Họ Paramphistomatada Szidat, 1936 Phân bộ Paramphistomatidae Fischoeder, 1901 Giống Paraphistomum Fischoeder 1901 Loài Paraphistomum cervi (Zeder, 1970) Loài Paramphistomum epiclitum (Fischoeder, 1904) Loài Paramphistomum gotoi (Fukui, 1922) Loài Paramphistomum gracile (Fischoeder, 1901) Loài Paramphistomum ichikawai (Fukui, 1922) Loài Paramphistomum liorchis (Fukui, 1922) Giống Gigantocotyle Nasmark, 1937 Loài Gigantocotyle bathycotyl (fischoeder, 1901) Loài Gigatocotyle siamense (Stiles et Goldterger, 1910) Giống Calicaphoron Namark, 1937 Loài Calicophoron calicophorum (Fischoeder, 1901) Loài Calicophoron cauliorchis (Stiles et Golberger, 1910) Loài Calicophoron ijimai (Fukui, 1922) Loài Calicophoron microbothrioides (Price et Mcintash, 1944) Loài Calicophoron papillosum (Stiles et Goldbberger, 1910) Giống Ceylonocotyle Namrk, 1937.

n 6 Loài Ceylonocotyle dinniki (Eduarko, 1982) Giống Cotylophoron Stiles et Galdberges, 1910 Loài Cotylophoron cotylophorum (Fischoeder, 1901) Loài Cotylophoron indicum (Stiles et Galdberger, 1910). Giống Explanatum Namark, 1937 Loài Exptanatum explanatum (Cruplin, 1847) Họ Gastrodiscidae, Stiles và Goldberger, 1910. Giống Homalogaster Poirier, 1882 Loài Homalogaster paloniae (Poirier, 1882) Giống Gastrodiscoides Leiper, 1913 Loài Gastrodiscoides hominis (Leiper, 1913) Họ Gastrodiscoides Stiles và Goldberger, 1910 Phân họ Gastrothylacinae Stiles và Goldberger, 1910 Giống Gastrothylax Poirier, 1883 Loài Gastrothylax crumenifer (Creplin, 1847) Loài Gastrothylax compressus (Brandes, 1898) Giống Carmyerius Stiles và Goldberger, 1910 Loài Carmyerius mancupatus (Fischoeder, 1901) Loài Carmyerius spatiosus (Brandes, 1898) Loài Carmyerius synethes (Fischoeder, 1901) Giống Fischoederius Stiles và Goldberger, 1910 Loài Fischoederius elongatus (Poirier, 1883) Loài Fischoederius cobboldi (Poirier, 1883) Loài Fischoederius japonicus (Fukui, 1922) n 7 1. Thành phần loài sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại Sán lá dạ cỏ ký sinh ở động vật nhai lại gồm nhiều loài thuộc lớp Trematoda Rudolphi, 1808.

Trong các sán lá ký sinh ở loài nhai lại, sán lá thuộc họ Paramphistomatidae được coi là quan trọng nhất vì số lượng lớn và vai trò gây bệnh của chúng. Nghiên cứu về thành phần các loài sán lá dạ cỏ, Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2011) [6] cho biết, bệnh gây ra do nhiều loài sán lá ký sinh ở dạ cỏ thuộc các giống Paramphistomum, Calicophoron, Ceylonocotile, Gigantocotyle, Gastrotylax, Fischoederius thuộc họ Paramphistomatidae gây ra và ở nước ta loài gây bệnh chủ yếu là Paramphistomum cervi. Theo Trịnh Văn Thịnh (1963) [19], có 11 loài sán lá ký sinh ở dạ cỏ thuộc họ Paramphistomatidae: Paramphistomum cervi, Paramphistomum ichikawai, Fischoeder elongatus, Fischoeder cobbldi, Fischoede japonicus, Carmyerius spatiosus, Carmyerius synethes, Carmyerius mancupatus, Ceylonocotyle streptocolium, Ceylonocotyle orthocoelium, Gastrothylax compressus. Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9] đã xác định, ngoài các giống, loài mà các tác giả trên phát hiện, gia súc nhai lại ở nước ta còn nhiễm thêm 2 giống: Explanatum Nasmark, 1937 và Homalogaster Poirier, 1882.

Theo kết quả nghiên cứu của Phan Lục và cs (1999) [11], có 11 loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò các tỉnh miền Bắc Việt Nam. Đặc điểm hình thái của sán lá Paramphistomum Sán lá dạ cỏ nằm trong lớp sán lá (Trematoda) thuộc ngành giun dẹp, vì vậy hệ tiêu hóa, bài tiết, thần kinh và hệ sinh dục của nó có những đặc điểm chung với lớp sán lá. Các sán lá thuộc phân bộ Paramphistomatata gồm những sán lá có thân hình khối chói, màu đỏ hồng, đặc biệt có giác bụng rất lớn ở cuối thân n 8 sán, 2 nhánh ruột phát triển mạnh và kéo dài đến cuối thân, bịt kín ở cuối. Sán có hai tinh hoàn xếp phía trước buồng trứng hoặc có khi ở sau buồng trứng.

Sán lá dạ cỏ lưỡng tính, thụ tinh chéo và tự thụ tinh. Theo Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9], trên bề mặt cơ thể sán lá dạ cỏ thường có gai phân bố ở phần trước cơ thể, ở mặt bụng gai nhiều hơn và lớn hơn. Hệ tiêu hoá, bài tiết, thần kinh và hệ sinh dục của sán lá dạ cỏ có những đặc điểm sau: cơ quan tiêu hoá bắt đầu từ lỗ miệng ở đáy giác miệng, hầu, thực quản, ruột. Cặn thức ăn được thải ra ngoài qua lỗ miệng.

Cơ quan bài tiết cấu tạo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chạy dọc cơ thể và nối với nhau tạo thành túi bài tiết chính mở ra ở mút sau cơ thể, mỗi ống bài tiết có nhiều nhánh nhỏ, tận cùng có tế bào ngọn lửa thực hiện chức năng bài tiết. Hệ thần kinh gồm vòng thần kinh hầu nằm ở phía trước cơ thể, từ đó có các dây thần kinh chạy dọc về mút trước và mút sau cơ thể, nối với nhau bởi các cầu nối ngang. Hệ sinh dục rất phát triển, chiếm phần lớn cơ thể, có cấu tạo phức tạp, có bộ phận sinh dục đực và cái trên mỗi cá thể. Về cấu trúc vi hình thái của sán lá dạ cỏ, trước năm 1980 chưa có tác giả nào nghiên cứu.

[26] đã công bố kết quả nghiên cứu về hình thái và cấu tạo giác miệng, hầu, thực quản, gai sinh dục và bề mặt biểu bì của sán lá dạ cỏ dưới kính hiển vi điện tử: bề mặt biểu bì, trên miệng, phía trong giác bụng và hầu của sán lá dạ cỏ có hàng trăm mấu lồi (gai thịt) có tác dụng hỗ trợ sán lá dạ cỏ bám và lấy dinh dưỡng. Theo ông, cấu trúc vi hình thái của giác bụng, miệng, số lượng và sự phân bố gai thịt là cơ sở bổ sung cho việc phân loại sán lá dạ cỏ. Theo Phạm Sỹ Lăng (2009) [8], 11 loài sán lá ký sinh phổ biến ở dạ cỏ trâu bò nước ta là: Paramphistomum cervi, Paramphistomum ichikawai, Fischoeder elongatus, Fischoeder cobbldi, Fischoeder japonicus, n 9 Carmyerius spatiosus, Carmyerius synethes, Carmyerius mancupatus, Ceylonocotyle streptocolium, Ceylonocotyle orthocoelium, Gastrothylax compressus, có hình thái đặc trưng như sau: - Paramphistomum cervi có hình khối chóp, dài từ 5 - 12 mm, rộng 2 - 3 mm. Thân sán hình nón, rất dày, thót phía trước, mở rộng và tù về phía sau.

Sán có màu hồng nhạt, phần sau đậm màu hơn. Trên thân có giác bám, hầu, gai sinh dục có nhiều núm gai thịt. Giác miệng nằm ở phần đầu, giác miệng lớn hơn giác bụng nằm ở phần cuối cơ thể, giác bụng luôn bám chặt vào nơi ký sinh. Lỗ sinh dục ở khoảng 1/3 đoạn trước thân.

Các manh tràng kết thúc về phía lưng, giác bụng ở cuối thân, rộng và sâu. Tinh hoàn chia thành nhiều thùy không rõ và cái nọ ở sau cái kia, tuyến noãn hoàng ở hai bên thân, hình thành những nhóm dày đặc, sát nhau, kéo dài từ hầu sang giác bụng, cả về phía lưng và phía bụng. Trứng Paramphistomum cervi có màu tro nhạt, hình trứng, đầu nhỏ có nắp, đầu to vỏ trứng dài ra chiều dài 0,16mm, rộng 0,069 - 0,082mm. Sán trưởng thành ký sinh trong dạ cỏ trâu, bò, dê, cừu… - Paramphistomum ichikawai: trứng có hình cầu nằm ở sau tinh hoàn tử cung phát triển mạnh, tinh hoàn phân thùy đường kính 1,5mm; thực quản dài bằng hầu, hai nhánh ruột kéo dài tới giác bụng.

Trứng có kích thước 0,125-0,062mm. Sán trưởng thành ký sinh ở dạ cỏ trâu. - Fischoederius elongatus: có thân mầu vàng đỏ có chiều dài 10- 20mm, rộng 4mm, hai đầu sán hẹp lại, giác bụng thường tròn, hầu hình bầu dục dài 0,6-0,8 mm, tinh hoàn hình bầu dục chia thùy rõ rệt, cái nọ xếp sau cái kia. Trứng có kích thước 0,115- 0,125x 0,065-0,070mm.

Sán Fischoederius elongatus trưởng thành ký sinh trong dạ cỏ của trâu bò và bò rừng. n 10 - Fischoeder cobbldi có chiều dài 3,6 mm, rộng 1,35 mm ở ranh giới 1/3 sau cơ thể, hầu kiểu Gastrothylax, đường kính 0,38 mm, ruột kéo dài đến giác bụng giác bụng kiểu Gastrothylax, đường kính 0,775 mm. Mút trước cơ thể có nhiều gai huyệt sinh dục, tinh hoàn phân thùy mạnh đường kính 0,258 mm, nằm ở phần giữa cơ thể. Tuyến noãn hoàng gồm các bao noãn tương đối nhỏ, đường kính hình ovan kích thước 0,19x0,18 mm, nằm ở đường giữa cơ thể đến phía trước tinh hoàn.

Trứng có kích thước 0,116x0,065 mm. Sán trưởng thành ký sinh ở dạ dày, ống dẫn mật trâu, bò, dê, cừu. - Fischoederius japonicus: Sán dài 7,75 mm, rộng nhất ở giữa cơ thể đạt 3,61 mm, phía trước có gai nhỏ, túi bụng mở ra ở ngang sau hầu phía sau đến ngang tinh hoàn, hầu tròn, kích thước 0,556x0,452 mm. Thực quản dài 0,39 mm, hai nhánh ruột uốn khúc kết thúc sau đường giữa cơ thể hoặc có thể đạt tới mép trước tinh hoàn, giác bụng kiểu Fischoederius, đường kính 1,2 mm.

Tinh hoàn nằm giữa cơ thể trước giác bụng, huyệt sinh dục kiểu Elongatus. Tuyến noãn hoàng bao gồm các bao noãn nhỏ nằm ở phía bên lưng có thể đạt tới ngang mép tinh hoàn, buồng trứng dạng ovan Trứng có kích thước 0,120x0,077 mm. Sán trưởng thành ký sinh chủ yếu ở dạ cỏ trâu bò. - Carmyerius spatiosus: Có chiều dài 9,0mm, chiều rộng bằng 1/3 đến 1/2 chiều dài cơ thể, hầu và giác bụng kiểu Gastrothylax, hầu tròn đường kính 0,387mm, thực quản dài 0,581mm.

Tinh hoàn phân thùy, tuyến noãn hoàng gồm các bao noãn nhỏ, nằm ở phía trên và phía lưng, buồng trứng hình cầu, kích thước trứng 0,076 x 0,127 mm. Sán trưởng thành ký sinh trong dạ cỏ trâu, bò, dê và thú nhai lại hoang dã. n 11 - Carmyerius synethes: Dài từ 9-12 mm, rộng 3,2 - 5,5 mm. Hầu thường hình cầu, đường kính 0,5-0,6 mm, thực quản dài 0,7-0,9 mm, ruột phân nhánh rộng 0,10-0,12 mm.