CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 1. Đặc điểm sinh học và các yếu tố ảnh hưởng 1. Đặc điểm ngoại hình của lợn và các yếu tố ảnh hưởng Ngoại hình là hình dáng bên ngoài của con vật.
Ngoại hình có thể phản ánh khía cạnh nhất định về tình trạng sức khỏe, khả năng sản xuất của con vật (Đặng Vũ Bình và cs, 2018). Ngoại hình của lợn được đánh giá thông qua quan sát bên ngoài bằng mắt thường trên con vật bởi các nhóm chỉ tiêu màu sắc lông, da và nhóm chỉ tiêu đánh giá về hình dạng, cấu trúc của các cơ quan bộ phận cấu thành cơ thể lợn. Ngoại hình có thể được biểu thị trên các chỉ tiêu định lượng (số vú, số lông mọc trên một lỗ) hay chỉ tiêu định tính (màu sắc lông, da và đặc điểm về hình dạng các cơ quan, bộ phận cấu thành cơ thể lợn). Nghiên cứu về ngoại hình của lợn bản địa thông qua quan sát và mô tả chúng nhằm đánh giá phân loại độ thuần chủng của giống.
Màu sắc lông da là tính trạng chất lượng ít có ý nghĩa về mặt kinh tế, nhưng nó lại có ý nghĩa trong việc chọn giống, vì màu sắc của lông, da là đặc trưng cho mỗi giống. Mỗi một giống vật nuôi có một màu sắc lông da đặc trưng, từ đó có thể dựa vào màu sắc bộ lông mà phát hiện được sự lẫn gen hoặc nhầm lẫn khi xác định phả hệ, nguồn gốc, màu sắc lông da còn liên quan đến sức sống của động vật (Tạ Thị Bích Duyên và cs. * Các yếu tố ảnh hưởng đến ngoại hình a) Yếu tố di truyền Ngoại hình thể chất của lợn khá ổn định và đó là một chỉ tiêu người ta dùng để phân biệt và chọn giống. Như lợn Móng Cái toàn thân màu lang đen trắng, đầu đen giữa trán có một đốm trắng hình tam giác hoặc hình thoi, mõm trắng, có vành trắng vắt qua vai kéo xuống bụng và 4 chân trắng, làm cho phần đen còn lại trên lưng và mông có hình yên ngựa, đầu to, miệng nhỏ dài, tai nhỏ và nhọn, cổ to và ngắn, lưng dài, hơi võng, bụng hơi xệ, mông rộng và 6 xuôi, v.
Lợn Hạ Lang có bụng trắng và dải yên ngựa vắt qua vai, mõm ngắn tròn, mặt nhăn và to, chân to và ngắn, lưng võng bụng không chạm đất (Tạ Thị Bích Duyên và cs. Đặc điểm ngoại hình còn được thể hiện thông qua một số chỉ tiêu khác có mức độ di truyền cao như: số núm vú (h2=0,59), độ cao chân (h2=0,65), độ dài thân (h2=0,59) (Vũ Đình Tôn và Phan Đăng Thắng, 2009). - Ảnh hưởng của giống: Đánh giá đặc điểm ngoại hình của 1 giống lợn thường dựa vào một số các chỉ tiêu, trong đó có đặc điểm ngoại hình (tầm vóc và màu sắc lông da.) là một tính trạng số lượng có ý nghĩa trong việc chọn giống. Nhiều dấu hiệu màu sắc của lông da đặc trưng cho nòi giống.
Mỗi một giống vật nuôi có một màu sắc lông da đặc trưng, từ đó có thể dựa vào màu sắc bộ lông là tiêu chí để đánh giá và phân biệt các giống lợn về kiểu hình. Các giống lợn khác nhau có đặc điểm ngoại hình khác nhau. Đặc điểm ngoại hình là tiêu chí quan trọng để đánh giá và phân biệt các giống lợn về kiểu hình. Theo định nghĩa về giống của FAO: “Một giống hoặc một nhóm giống trong loài có đặc điểm bên ngoài có thể ghi nhận và phân biệt mà nó có thể cho phép tách biệt bởi hình thức bên ngoài với các nhóm khác thì được gọi là một giống”.
Bên cạnh đó cũng theo quy ước của FAO: “Các nhóm có ngoại hình giống nhau có thể được xem là giống khác nhau nếu như xa nhau về địa lý” (Tạ Thị Bích Duyên và cs. - Ảnh hưởng của cá thể: Trong cùng một giống, có những cá thể do lấn át gen hay bị phân ly do tác động của môi trường làm cho các gen quy định một tính trạng ngoại hình nào đó thể hiện ra bên ngoài. Điều này thường thấy ở các giống lợn bản địa khi đặc điểm ngoại hình của giống là màu đen toàn thân, nhưng có khi trong đàn xuất hiện một vài cá thể có loang trắng ở chân, bụng, mõm, v. b) Các yếu tố ngoại cảnh 7 Điều kiện sống cũng làm ảnh hưởng đến đặc điểm ngoại hình của lợn do đấu tranh, tồn tại và thích nghi.
Ví dụ, lợn rừng có thân hình thanh chắc, chân khỏe, mõm dài và thường có răng nanh dài, các yếu tố này sẽ giúp lợn rừng có thể di chuyển linh hoạt, tìm kiếm, đào bới và săn mồi để tồn tại trong môi trường tự nhiên. Ngoài ra, nhiệt độ và cường độ chiếu sáng của môi trường sống cũng làm thay đổi màu sắc lông da của lợn. Đặc điểm sinh lý sinh dục của lợn cái hậu bị và các yếu tố ảnh hưởng * Đặc điểm sinh lý sinh dục của lợn cái hậu bị - Tuổi động dục lần đầu Tuổi động dục lần đầu là thời gian từ khi sơ sinh cho đến khi lợn cái hậu bị có biểu hiện động dục đầu tiên. Tùy theo giống, tuổi động dục lần đầu có khác nhau.
Lợn bản địa có tuổi động dục sớm hơn lợn ngoại, ở lợn nái lai tuổi động dục lần đầu muộn hơn so với lợn bản địa thuần (Hoàng Toàn Thắng và Cao Văn, 2006): lợn Ỉ 120-135 ngày, lợn Móng Cái 130-140 ngày. Ở lợn bản địa có tuổi động dục sớm nên cần bỏ qua 1-2 chu kỳ động dục rồi mới phối giống (Nguyễn Thiện và cs. - Tuổi phối giống lần đầu Tuổi phối giống lần đầu là tuổi tại thời điểm phối giống lần đầu. Theo Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long (2020), lợn cái hậu bị nên được phối giống khi có tuổi và khối lượng lượng thích hợp: lợn bản địa nên được phối giống ở 6-7 tháng tuổi, khi khối lượng đạt từ 40kg trở lên, trong khi đó lợn cái ngoại phối giống lúc 8-10 tháng tuổi, khối lượng đạt từ 90kg trở lên.
Không nên phối quá sớm hoặc quá muộn vì phối giống cho lợn quá sớm sẽ làm ảnh hưởng đến tầm vóc lợn mẹ hay gầy yếu, khả năng sinh sản kém và sớm bị loại thải. Nếu phối giống cho lợn quá muộn thì mất nhiều thời gian và thức ăn để nuôi lợn ở giai đoạn hậu bị, dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp. Theo Kiều Minh Lực và Jirawit (2005) lợn nái có SCSSS thấp nhất ở lứa 1. Năng suất sinh sản cao nhất khi tuổi phối giống lần đầu là 8,84 tháng, 8 nếu <7,90 tháng và sau 10,23 tháng thì thấp hơn trung bình 1,25%.
Đặc biệt, nếu tuổi phối giống lần đầu lúc 6,98 tháng tuổi thì mức độ thiệt hại trong suốt quá trình sản xuất của lợn nái là 17,02%. - Tuổi đẻ lứa đầu Tuổi đẻ lứa đầu là tuổi tại thời điểm lợn nái đẻ lứa đầu tiên. Trong sản xuất, lợn nái bản địa (Ỉ, Móng Cái) có tuổi đẻ lứa đầu thường 11-12 tháng. Theo Trần Quang Hân (2004) lợn nái trắng Phú Khánh có tuổi đẻ lứa đầu tương đối muộn (436,05 ngày), nhưng năng suất sinh sản đạt khá cao với số con còn sống, số con cai sữa/lứa tương ứng là 9,11 và 8,00 con; khối lượng trung bình một lợn con khi sơ sinh, 21 và 60 ngày tuổi tương ứng là 1,05; 4,29 và 10,55 kg; số lứa đẻ/nái/năm là 1,78 lứa.
* Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh lý sinh dục của lợn cái hậu bị - Ảnh hưởng của giống: Theo Warnick, lợn Chewhite thành thục về tính lúc 236 ngày tuổi với khối lượng đạt 80kg, theo Philip và Zellod thì lợn Polanchina là 217 ngày với khối lượng 85kg (Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020). Trịnh Phú Ngọc và cs. (2016) cho biết lợn Mán có tuổi thành thục về tính lúc 171,9 ngày, lợn Mường Khương là 210,3 ngày. Các giống khác nhau cũng sẽ có chu kỳ động dục khác nhau, lợn Ỉ từ 19-21 ngày, lợn Móng Cái từ 18-25 ngày (Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020).
- Ảnh hưởng của tuổi: Lợn nái tơ có chu kỳ tính thường ngắn hơn lợn nái trưởng thành. Lợn nái ở lứa đẻ thứ 2, thứ 3 thì chu kỳ tính trung bình là 20,8 ngày, lứa 6-7 là 21,5 ngày; lứa 8-9 là 22,4 ngày (Theo Karling – trích Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020). Khi theo dõi sinh sản trên lợn Ỉ thấy ở lứa thứ nhất chu kỳ tính 19 ngày, lứa thứ 2 là 20 ngày. Thời gian động dục lần đầu thường ngắn hơn những lần sau, đồng thời thường không có trứng rụng hoặc trứng rụng rất ít, kích thước tế bào trứng nhỏ hơn những lần sau (Theo Xignort – trích Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020).
9 - Ảnh hưởng của dinh dưỡng: Dinh dưỡng là yếu tố rất quan trọng. Trong cùng một giống, nếu dinh dưỡng tốt thì tuổi thành thục về tính sớm và ngược lại. Lợn nái trong điều kiện nuôi dưỡng tốt thì sẽ thành thục về tính ở độ tuổi trung bình là 188,5 ngày với khối lượng 80kg. Nhưng nếu cho lợn ăn hạn chế thì sẽ là 234,8 ngày với khối lượng 48,4kg (Theo Burger – trích Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020).
Dinh dưỡng tốt sẽ rút ngắn được thời gian thành thục về tính từ 4-16 ngày so với mức chỉ đáp ứng được 60-70% nhu cầu dinh dưỡng. Đồng thời, dinh dưỡng tốt thì chu kỳ tính ổn định và ngược lại. - Ảnh hưởng của mùa vụ: Theo Smith, lợn con đẻ vào mùa đông thành thục sớm hơn về mùa hè (Nguyễn Quang Linh và Phùng Thăng Long, 2020). Khả năng sản xuất của lợn nái và các yếu tố ảnh hưởng 1.
Năng suất sinh sản của lợn nái và các yếu tố ảnh hưởng Năng suất sinh sản của lợn nái được đánh giá trên rất nhiều chỉ tiêu, các chỉ tiêu đó được phân ra ba nhóm là: số lượng con, khối lượng lợn con và thời gian. Tuy nhiên, các nhóm chỉ tiêu này có mối tương quan nhất định với nhau. Vì vậy, trong công tác giống lợn các nhà di truyền chọn giống chỉ quan tâm tới một số tính trạng năng suất nhất định mà theo họ là các chỉ tiêu có tầm quan trọng kinh tế trong chăn nuôi lợn nái sinh sản. Trong chăn nuôi lợn nái có nhiều chỉ tiêu đánh giá năng suất sinh sản.
Theo Đặng Vũ Bình và cs.