Chương 1: Cơ sở jý luận và phương pháp nghiên cứu dịch bệnh sốt rét theo quan điểm Địa lý y học. Chương 2: Các yếu t6 tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền dịch bệnh sốt rét ở Gia Lai. Chương 3: Đặc điềm dịch té học bệnh sốt rét ở Gia Lai. Chương 4: Dự báo nguy cơ sốt rét và dé xuất một số giải pháp tang cường công tác y tế dự phòng dịch bệnh sót rét ở Gia Lai trên cơ sở ứng dụng hệ thong thông tin địa Ly.
„ CƠ SO LY LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CUU DỊCH BỆNH SÓT RÉT THEO QUAN ĐIÊM ĐỊA LÝ Y HỌC Nội dung của chương nảy trình bày tổng quan cơ sở lý luận, hệ phương pháp nghiên cứu dịch bệnh sốt rét và công cuộc phòng, chống sốt rét trên thế giới và Việt Nam. Các van dé được nghiên cứu trong mối quan hệ biện chứng giữa các điều kiện môi trường với sự hình thành và khả năng lan truyền dịch bệnh sốt rét theo quan điềm địa lý ứng dụng. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 1. Tình hình sốt rét trên thế giới và ở Việt Nam a) Tình hình sốt rét trên thé giới: Theo Tô chức Y té thế giới (WHO), năm 1993 dân số thế giới là 5 tỷ 540 triệu người thì có đến 2 tỷ 20 triệu người (băng 36% dân số thé giới) sống trong vùng có sốt rét, 9% dân số sông trong vùng sốt rét lưu hành nặng [153].
Hàng năm, trên thế giới có khoảng 300-500 triệu người mắc bệnh sốt rét (trong đó hơn 90% ở Châu Phi nhiệt đới) và đã đăng ký được từ 5 đến 6 triệu ca sốt rét có ký sinh trùng sốt rét (KSTSR), nhưng trong thực thế con số này ước tính lớn hơn 4-5 lần [82], [155]. Năm 1993, số sốt rét đăng ký được là 51 triệu (trừ Nam Sahara, Châu Phi) thì 2/3 là từ sáu nước: Ấn Độ, Braxin, Srilanca, Việt Nam, Colombia và đảo Solomon (theo trật tự từ cao đến thấp). Chết do sốt rét từ 1,5-2,7 triệu người mỗi năm (riêng Châu Phi chiếm 80%), trong đó gần 1 triệu trẻ em dưới 5 tuổi. Tinh ra, cứ 30 giây lại có một trường hợp tử vong do sốt rét [22], [23], [82].
Ở các khu vực ngoài Châu Phi, mỗi năm ước tính có khoảng 100.000 người chết do sốt rét [160]. Ở khu vực Tây Thái Bình dương, sốt rét lưu hành là vấn đề bức thiết cho y tế cộng đồng, có 115 triệu trong tổng số 1.172 triệu người còn sống trong vùng sốt rét lưu hành, gồm chín nước: Campuchia, Lào, Malayxia, Papua New Guine, Philippin, Solomon, Vanuatu và Việt Nam.000 bệnh nhân sốt rét có KSTSR, khoảng 2,5 triệu bệnh nhân sót rét lâm sàng và khoảng 20.000 người chết do sốt rét. Đặc biệt, trong năm 1991, quần đảo Solomon có 141.413 người mắc sốt rét, cao gấp 2 lần so với năm 1989 (65.241 ca) và tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng từ 35,4%-43,97% (năm 1991). Các chuyên gia nhận định, ngoài Châu Phi nhiệt đới thì quần đảo Solomon là một trong những nơi sốt rét lưu hành nặng nhất trên thế giới [23], [82].
b) Tình hình sốt rét ở Việt Nam: Trước năm 1945, bệnh sốt rét lưu hành rộng rãi không chỉ ở các tỉnh miền núi như Lào Cai, Yên Bái. mà còn theo những người làm đường xe lửa về miền đồng bằng gây nên những vụ dịch ở các tinh châu thé sông Hồng như Hà Đông (1905) và một số tỉnh khác như Bắc Ninh, Nam Định, Hà Nam, Thái Binh. Cuộc kháng chiến chín năm chống Thực dân Pháp xâm lược (1946- 1954) đã cuốn hút hàng vạn người từ đồng bằng lên miễn núi Việt Bắc tham gia kháng chiến, do hoàn cảnh chiến tranh làm cho công tác phòng chống sốt rét gặp rất nhiều khó khăn và vì thế rất nhiều người đã bị sốt rét, đặc biệt đồng bào tản cư từ vùng tạm chiếm ra vùng kháng chiến bị sốt rét rất nhiều và rất nặng [1], [22], [82]. Giai đoạn 1958-1964, chúng ta đã thực hiện chiến lược tiêu diệt bệnh sốt rét ở Miền Bắc và giành được thành tựu to lớn: tỷ lệ KSTSR/lam giảm 20 lần (từ 5,6% xuống còn 0,28%).
Năm 1964, toàn miền chỉ có 68 ca sốt rét ác tính (SRAT), tử vong 16 ca. Từ năm 1965 đến 1975, chiến tranh phá hoại của Mỹ ở Miền Bắc gây nhiều khó khăn và tình hình sốt rét có xấu đi, nhưng không có những đột biến gây ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ nhân dân. Từ năm 1976 - 1980, tình hình phòng chống sốt rét diễn ra thuận lợi, tỷ lệ KSTSR ở các tỉnh phía Nam giảm mạnh, từ 11,78% KSTSR/lam (1976) xuống 3,5% KSTSR/lam (1980). Cả nước từ 2,8% KSTSR/lam xuống còn 1,7% KSTSR/lam (1980).
Dịch sốt rét giảm từ 88 vụ (1976) xuống 21 vụ (1980) [105], [106]. Tuy nhiên, trong những năm 80 và đầu thập kỷ 90 của thế kỷ 20, đặc biệt giai đoạn 1985-1992, những khó khăn do khủng hoảng kinh tế và giao lưu lớn sau chiến tranh, nguồn lực cho phòng, chống sốt rét (PCSR) cạn kiệt do không còn viện trợ, mạng lưới y tẾ cơ sở (xã, thôn bản) vừa yếu lại thiếu, ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc và muỗi kháng hoá chất Dichloro - Diphenyl - Trichloroethane (DDT) phổ biến là điều kiện dé dịch sốt rét quay trở lại trong phạm vi cả nước với tốc độ nhanh và ngày càng nghiêm trọng: số chết do sốt rét năm 1985 là 1.413 người tăng lên 3.493 người năm 1989 và đỉnh cao vao năm 1991 với hơn | triệu người mắc, 144 vụ dịch và 4.646 người chết do sốt rét. Bệnh sốt rét hoành hành ở hầu khắp các khu vực miền núi va nông thôn nước ta. Sau 10 năm chuyển sang thực hiện chiến lược PCSR (1991-2000), bệnh nhân sốt rét giảm 73,15%, KSTSR giảm 60,46%, dịch sốt rét giảm 98,6%, chết do sốt rét giảm 64,98% [22], [84], [105], [106], [125].
Nghiên cứu đặc điểm và Phân vùng dịch tễ sốt rét trên thế giới và ở Việt Nam a) Phân vùng dịch tế sốt rét trên thé giới: Năm 1938, Gilles phân vùng dịch té sốt rét theo khí hậu [81], dén nim 1957 Macdonald da phan vung sốt rét trên thế giới thành 12 vùng. Năm 1968, Lysenko và Samaschko phân vùng theo địa lý (vùng lớn) và các tiểu vùng theo những loại hình sốt rét khác nhau. Giai đoạn Tiêu diệt sốt rét, WHO dựa vào tỷ lệ lách sưng ở trẻ em từ 2- 9 tuổi gọi là chỉ số lách (CSL) va phân thành 4 vùng dịch té sốt rét: - Vùng lưu hành nhẹ: CSL ở trẻ em từ 2-9 tuổi < 10%. - Vùng lưu hành vừa: CSL ở trẻ em từ 2-9 tuổi từ 11-50%.
- Vùng lưu hành nặng: CSL ở trẻ em từ 2-9 tuổi >50%. - Vùng lưu hành rat nặng: CSL ở trẻ em từ 2-9 tuổi trên 75%. Đến năm 1979 chuyền sang chiến lược PCSR, WHO lại chia sốt rét thành các loại hình sốt rét [21], [81]: - Sốt rét ở vùng bìa rừng (thuộc Nam Mỹ và Đông Nam A). - Sốt rét ở những vùng kinh tế khai hoang.
- Sốt rét ở những cộng đồng kinh tế du canh, du cư vùng rừng núi. - Sốt rét ở những vùng trồng bông kéo theo nhiều lao động từ vùng khác tới. - Sốt rét ở những vùng chính trị - xã hội không 6n định, biến động dân sô lớn, tô chức y tê yêu kém. b) Phân vùng dịch tế sốt rét ở Việt Nam: Trong quá trình PCSR, ở Việt Nam đã có 4 lần phân vùng dịch té sót rét va 1 lần điều chỉnh phân vùng cho các tỉnh phía Nam dé phục vụ cho chiến lược tiêu diệt, PCSR trong từng giai đoạn: Giai đoạn 1931-1936: Các tác giả người Pháp phân chia thành các vùng [Trích theo 81]: - Vùng 0: Vùng ven biển nước lợ.
- Vùng 1: Vùng đồng bằng nước ngọt (thực tế không có sốt rét lưu hành). - Vùng 2: Vùng đồi quá độ, đôi thấp, đồng cỏ hoặc rừng thưa. Ở một số nơi có sốt rét lưu hành (SRLH) nhẹ. - Vùng 3: Vùng đôi cao, núi đá thấp nhiều hoặc ít rừng độ cao từ 200- 500m trên mặt biển, nước chảy, sốt rét lưu hành nặng.
- Vùng 4: Vùng núi rừng Tây Nguyên. Đồng bào sống chủ yếu du canh, du cư hoặc định canh, du cư, sốt rét lưu hành rất nặng. - Vùng 5: Vùng cao từ 1100-1200m trên mặt nước biển, sốt rét không lưu hành. Giai đoạn Tiêu diệt sốt rét (1958-1964) Đặng Văn Ngữ phân vùng dịch tễ học bệnh sốt rét thành 7 vùng theo đặc trưng sinh cảnh [21], [81]: - Vùng 1: Vùng đồng bằng có độ cao từ 0-50m so với mực nước biến, không có SRLH, song có khả năng xảy ra dịch nếu có nguồn bệnh mang từ nơi khác tới.
- Vùng 2: Vùng nước chảy núi đồi thấp, có độ cao 100-200m so với mực nước biển, có SRLH nhẹ. - Vùng 3: Vùng nước chảy, núi đồi có độ cao từ 200-400m so với mực nước biên, đây là vùng có SRLH vừa. - Vùng 4: Vùng nước chảy, núi rừng có độ cao 400-800m so với mực nước biển, có nhiều khe suối, là vùng SRLH nặng. - Vùng 5: Vùng cao nguyên, địa hình tương đối bằng phẳng, có khe suối, khí hậu lạnh, SRLH ở mức độ vừa và nhẹ.
- Vùng 6: Vùng núi cao trên 800m đến 1000m, khe suối ít, nước chảy thành thác, khí hậu lạnh quanh năm, không Khu vực có SRLH, nhưng dân cư Không cú SRLH: 595 xa, phuong, có thể bị sốt rét do bị lây og ¬ Nguy co SR quay lại: 209 xã, phường. SRLH nhẹ: 281 xã, nhường. - Vung 7: Vung SRLH vừa: 358 xa, phuong. nhương x ẹ ARAL Renn crn Ki An ^^ -10- Sau năm 1975, đất nước hoàn toàn thống nhất, Vũ Thi Phan [81] cùng cộng sự đã phân vùng dịch té sốt rét trên cả nước thành 5 vàng dich tế và thực hành (vùng A, B, C, D, E).
Việc phân vùng này kế thừa sự phân vung cua Dang Van Ngữ và dựa vào các yếu tố như: Yếu tô tự nhiên, yếu tô về muỗi truyền bệnh sốt rét, yếu tố về mam bệnh (KSTSR), yếu tố về kinh tế - xã hội, yếu tô về mạng lưới y tế và chuyên khoa sốt rét. Từ năm 1992 đến nay, thực hiện chiến lược PCSR của Quốc gia, trong vùng 4, chúng ta có thêm các tiêu vùng: - Tiểu vùng 4a: Nước chảy núi rừng Miền Bắc. - Tiểu vùng 4b: Nước chảy núi rừng Miền Trung và Tây Nguyên. - Tiểu vùng 4c: Miền Đông Nam Bộ.
Trong các vùng có một số loại hình sốt rét như: Sốt rét vùng thủy điện, sốt rét vùng trồng cây công nghiệp, sốt rét vùng trồng dâu nuôi tằm, sốt rét vùng đồng bào du canh du cư, sốt rét ở đồng bào sống định cư du canh.