Nghiên Cứu Di Tích Chùa Dạm Thời Lý: Khảo Cổ Học và Giá Trị Văn Hóa

Chuyên khảo phân tích Di tích chùa dạm trong hệ thống các chùa thời lý, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Văn Đáp
• Người hướng dẫn: PGS. Tống Trung Tín
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Di Tích Chùa Dạm Trong Hệ Thống Các Chùa Thời Lý
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Chùa Dạm Thời Lý 55 ký tự

Nghiên cứu về Chùa Dạm và Thời Lý là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc. Chùa Dạm, với tên chữ “Đại Lãm tự”, tọa lạc trên núi Dạm, xã Nam Sơn, thành phố Bắc Ninh, là một di tích lịch sử quan trọng do Nguyên Phi Ỷ Lan khởi dựng. Khuôn viên chùa từng là một quần thể kiến trúc đồ sộ, một đại danh lam kiêm hành cung. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, chùa được xây dựng từ năm 1086 và hoàn thành năm 1094, với sự quan tâm đặc biệt của vua Lý Nhân Tông. Nghiên cứu này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử Phật giáo Việt Nam mà còn là cơ sở để bảo tồn di tích và phát triển du lịch tâm linh. Các nghiên cứu trước đây đã tập trung vào lịch sử hình thành, kiến trúc và giá trị văn hóa của chùa, nhưng vẫn còn nhiều khía cạnh cần được khám phá sâu hơn, đặc biệt là thông qua khảo cổ học.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Môi Trường Cảnh Quan Chùa Dạm

Bắc Ninh, nơi tọa lạc của Chùa Dạm, có diện tích tự nhiên 822,71 km2 và dân số hơn 1 triệu người. Vị trí địa lý của Chùa Dạm trên núi Dạm không chỉ tạo nên cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn mang ý nghĩa về mặt phong thủy và tâm linh. Môi trường cảnh quan xung quanh chùa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của di tích. Việc nghiên cứu vị trí địa lý và môi trường cảnh quan giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên, cũng như tác động của môi trường đến di tích.

1.2. Đặc Điểm Lịch Sử và Văn Hóa Thời Lý Liên Quan

Thời Lý là giai đoạn Phật giáo phát triển mạnh mẽ, ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội và chính trị. Văn hóa Lý - Trần có nhiều nét tương đồng, đặc biệt trong kiến trúc và nghệ thuật Phật giáo. Chùa Dạm là một minh chứng tiêu biểu cho sự phát triển của Phật giáo và văn hóa trong giai đoạn này. Nghiên cứu đặc điểm lịch sử và văn hóa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bối cảnh ra đời và phát triển của Chùa Dạm, cũng như vai trò của chùa trong đời sống tâm linh của người dân.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Khảo Cổ Chùa Dạm 58 ký tự

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về Chùa Dạm, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều thách thức trong việc khảo cổ học và nghiên cứu di tích. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt tư liệu gốc và tình trạng xuống cấp của di tích. Nhiều công trình kiến trúc đã bị phá hủy hoặc hư hỏng do thời gian và chiến tranh. Việc phục dựng Chùa Dạm đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, công sức và kinh phí. Bên cạnh đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của di tích cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, như làm thế nào để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển du lịch, làm thế nào để thu hút sự quan tâm của cộng đồng và làm thế nào để đảm bảo tính xác thực của di tích.

2.1. Thiếu Hụt Tư Liệu Gốc Về Kiến Trúc Chùa Dạm

Một trong những khó khăn lớn nhất trong nghiên cứu di tích là sự thiếu hụt tư liệu gốc về kiến trúc Chùa Dạm. Các tài liệu cổ sử thường chỉ mô tả chung chung về quy mô và vị trí của chùa, mà không cung cấp thông tin chi tiết về mặt bằng, cấu trúc và vật liệu xây dựng. Điều này gây khó khăn cho việc phục dựng Chùa Dạm và tái hiện lại diện mạo ban đầu của di tích. Các nhà nghiên cứu cần phải dựa vào các dấu tích còn sót lại trên thực địa và các tư liệu gián tiếp để suy luận và phục dựng lại kiến trúc của chùa.

2.2. Tình Trạng Xuống Cấp Của Di Tích Lịch Sử Chùa Dạm

Thời gian và các yếu tố tự nhiên đã gây ra những tác động tiêu cực đến di tích lịch sử Chùa Dạm. Nhiều công trình kiến trúc đã bị xuống cấp nghiêm trọng, thậm chí là sụp đổ hoàn toàn. Việc bảo tồn và tu bổ di tích đòi hỏi sự đầu tư lớn về kinh phí và công nghệ. Các nhà bảo tồn cần phải áp dụng các phương pháp khoa học tiên tiến để gia cố và phục hồi các công trình kiến trúc, đồng thời đảm bảo tính nguyên vẹn và xác thực của di tích.

III. Khảo Cổ Học Giải Mã Giá Trị Văn Hóa Chùa Dạm 59 ký tự

Khảo cổ học đóng vai trò quan trọng trong việc giải mã giá trị văn hóa của Chùa Dạm. Thông qua các cuộc khai quật và nghiên cứu, các nhà khảo cổ học đã phát hiện ra nhiều di vật và dấu tích kiến trúc quan trọng, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử hình thành, quy mô và cấu trúc của chùa. Các di vật như gạch, ngói, đá, đồ gốm sứ, đồ trang trí kiến trúc... cung cấp những thông tin quý giá về kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật trang trí và đời sống sinh hoạt của người xưa. Giá trị khảo cổ của Chùa Dạm không chỉ nằm ở những di vật được tìm thấy mà còn ở những thông tin mà chúng mang lại về văn hóa và lịch sử.

3.1. Phát Hiện Di Vật Trong Quá Trình Khai Quật Chùa Dạm

Quá trình khai quật Chùa Dạm đã mang lại nhiều phát hiện quan trọng về di vật. Các di vật này bao gồm vật liệu kiến trúc như gạch, ngói, đá, chân tảng, và các đồ vật sinh hoạt như đồ gốm, sứ, và các vật dụng bằng kim loại. Mỗi di vật đều mang một câu chuyện riêng, phản ánh đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người dân thời Lý. Việc phân tích và nghiên cứu các di vật này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật trang trí và các hoạt động tôn giáo tại Chùa Dạm.

3.2. Phân Tích Dấu Tích Kiến Trúc Chùa Dạm Thời Lý

Các dấu tích kiến trúc còn sót lại tại Chùa Dạm là những bằng chứng quan trọng về quy mô và cấu trúc của chùa thời Lý. Việc phân tích các dấu tích này, bao gồm nền móng, tường, cột, và các công trình phụ trợ, giúp chúng ta hình dung được diện mạo ban đầu của Chùa Dạm. Các nhà khảo cổ học cũng sử dụng các phương pháp khoa học để xác định niên đại của các dấu tích kiến trúc, từ đó tái hiện lại quá trình xây dựng và phát triển của chùa qua các giai đoạn lịch sử.

IV. Giá Trị Văn Hóa và Tâm Linh Của Chùa Dạm 55 ký tự

Chùa Dạm không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là một trung tâm văn hóa và tâm linh quan trọng. Chùa là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, là nơi diễn ra các hoạt động tôn giáo và tín ngưỡng. Văn hóa tâm linh của Chùa Dạm thể hiện qua các lễ hội, các nghi thức tôn giáo và các câu chuyện truyền thuyết. Địa điểm du lịch tâm linh này thu hút đông đảo du khách và người dân đến tham quan, chiêm bái và tìm hiểu về lịch sử và văn hóa của dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và tâm linh của Chùa Dạm là trách nhiệm của toàn xã hội.

4.1. Lễ Hội Chùa Dạm và Tín Ngưỡng Dân Gian

Lễ hội Chùa Dạm là một sự kiện văn hóa quan trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Lễ hội là dịp để mọi người tưởng nhớ công ơn của Nguyên Phi Ỷ Lan và các vị thần linh, đồng thời cầu mong sự bình an và may mắn. Các hoạt động trong lễ hội thường gắn liền với các tín ngưỡng dân gian truyền thống, như rước kiệu, tế lễ, hát chèo, và các trò chơi dân gian. Lễ hội Chùa Dạm không chỉ là một hoạt động tôn giáo mà còn là một dịp để cộng đồng gắn kết và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

4.2. Truyền Thuyết Chùa Dạm và Dấu Ấn Thời Lý

Các truyền thuyết Chùa Dạm là một phần quan trọng của văn hóa dân gian, kể về lịch sử hình thành và những sự kiện kỳ diệu liên quan đến chùa. Các truyền thuyết này thường gắn liền với dấu ấn thời Lý, như công lao của Nguyên Phi Ỷ Lan trong việc xây dựng chùa và những đóng góp của các vị vua thời Lý cho sự phát triển của Phật giáo. Các truyền thuyết Chùa Dạm không chỉ mang tính giải trí mà còn có ý nghĩa giáo dục, truyền tải những giá trị đạo đức và văn hóa tốt đẹp của dân tộc.

V. Phương Pháp Bảo Tồn Di Tích Chùa Dạm Hiệu Quả 57 ký tự

Việc bảo tồn di tích Chùa Dạm là một nhiệm vụ cấp thiết, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng. Các phương pháp bảo tồn cần phải đảm bảo tính khoa học, bền vững và phù hợp với điều kiện thực tế của di tích. Bảo tồn di tích không chỉ là việc giữ gìn các công trình kiến trúc mà còn là việc bảo tồn các giá trị văn hóa và tâm linh của di tích. Cần có các giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy giá trị của Chùa Dạm, đồng thời tạo điều kiện cho du lịch phát triển bền vững.

5.1. Phục Dựng Chùa Dạm Dựa Trên Tư Liệu Khảo Cổ

Việc phục dựng Chùa Dạm cần dựa trên các tư liệu khảo cổ và các nguồn thông tin lịch sử đáng tin cậy. Quá trình phục dựng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học, đảm bảo tính chính xác và trung thực của di tích. Các nhà khảo cổ học và kiến trúc sư cần phối hợp chặt chẽ để tái hiện lại diện mạo ban đầu của Chùa Dạm, đồng thời bảo tồn các dấu tích còn sót lại. Việc phục dựng không chỉ là việc xây dựng lại các công trình kiến trúc mà còn là việc tái tạo lại không gian văn hóa và tâm linh của chùa.

5.2. Ứng Dụng Công Nghệ Số Trong Bảo Tồn Di Sản

Công nghệ số đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản Chùa Dạm. Việc số hóa các di vật và dấu tích kiến trúc giúp chúng ta lưu giữ và bảo quản thông tin một cách an toàn và hiệu quả. Các mô hình 3D và các ứng dụng thực tế ảo cho phép du khách khám phá Chùa Dạm một cách sống động và chân thực. Ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra những trải nghiệm mới cho du khách, góp phần quảng bá giá trị văn hóa của Chùa Dạm.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Chùa Dạm 52 ký tự

Nghiên cứu về Chùa Dạm là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của nhiều nhà khoa học và các tổ chức liên quan. Các kết quả nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ lịch sử, văn hóa và giá trị của Chùa Dạm, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị của di tích. Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động khảo cổ học, nghiên cứu văn hóa và ứng dụng công nghệ số để bảo tồn và quảng bá Chùa Dạm một cách hiệu quả.

6.1. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Chùa Dạm

Để hiểu rõ hơn về Chùa Dạm, cần tiếp tục nghiên cứu về các khía cạnh sau: (1) Nghiên cứu sâu hơn về kiến trúc và nghệ thuật trang trí của chùa thời Lý; (2) Tìm hiểu về mối quan hệ giữa Chùa Dạm và các di tích khác thời Lý; (3) Nghiên cứu về đời sống văn hóa và tâm linh của người dân liên quan đến Chùa Dạm; (4) Ứng dụng công nghệ số để bảo tồn và quảng bá Chùa Dạm.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Di Tích

Việc bảo tồn di tích Chùa Dạm có ý nghĩa to lớn đối với việc bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc. Di tích không chỉ là những công trình kiến trúc mà còn là những chứng nhân lịch sử, là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa và tâm linh của cộng đồng. Việc bảo tồn di tích giúp chúng ta duy trì và phát huy những giá trị này cho các thế hệ tương lai, đồng thời góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Vị trí địa - văn hóa 1. Vị trí địa lý, môi trường cảnh quan Bắc Ninh có diện tích tự nhiên 822,71 km2, dân số 1 triệu 120 nghìn người, với 8 đơn vị hành chính gồm: thành phố Bắc Ninh, thị xã Từ Sơn, các huyện: Gia Bình, Lương Tài, Thuận Thành, Quế Võ, Tiên Du và Yên Phong; có 97 xã, 29 phường, thị trấn; 570 thôn, làng, 161 khu phố [77] (Bản đồ 1). Bắc Ninh nằm ở trung tâm châu thổ sông Hồng có tọa độ từ 105054’06’’ đến 106018’50’’ kinh độ Đông, 20058’30’’ đến 210016’00’’ vĩ độ Bắc; Bắc giáp tỉnh Bắc Giang, Đông giáp tỉnh Hải Dương, Nam giáp tỉnh Hưng Yên, Tây giáp thành phố Hà Nội.

Về kiến tạo địa chất, Bắc Ninh mang những đặc điểm của cấu tạo địa chất vùng trũng sông Hồng và vòng cung Đông Triều vùng Đông Bắc. Cấu tạo đất đá chủ yếu có tuổi từ Cambri đến kỷ Đệ Tứ. Địa hình tương đối bằng phẳng, có hướng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, độ dốc không lớn, độ cao phổ biến từ 4m đến 5m so với mặt nước biển. Diện tích đồng bằng chiếm tuyệt đại đa số, đồi núi chỉ chiếm 0,53% diện tích (62,5km2), nhưng hệ thống sông ngòi, ao hồ dày đặc, bình quân từ 1 - 1,2km sông ngòi/km2, trong đó có 3 sông lớn chảy qua là sông Cầu, sông Đuống và sông Lục Đầu - Thái Bình, tạo nguồn nước phong phú cho sản xuất và sinh hoạt.

Tài nguyên Bắc Ninh không phong phú, chủ yếu là nguyên liệu phục vụ cho sản xuất vật liệu xây dựng như đất sét làm gốm, sứ, gạch ngói; một ít vùng có than bùn, đá cát kết và sa thạch. Rừng còn lại rất ít, chủ yếu là rừng trồng, trữ lượng gỗ khoảng 3. Phần lớn đất tự nhiên là đất nông nghiệp, chiếm tới 66% diện tích đất tự nhiên. Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình của Bắc Ninh là 230c, lượng mưa trung bình 1400 - 1600mm/năm.

Đặc điểm vị trí, địa lý và môi trường cảnh quan cũng như nguồn tài nguyên đất đai, cho thấy Bắc Ninh vốn có lợi thế về sản xuất nông nghiệp (cấy lúa nước, trồng rau màu…) đồng thời có nhiều thuận lợi cho việc phát triển các nghề thủ công và giao thương buôn bán với các vùng miền trong nước và các nước trong khu vực. Chùa Dạm nằm ở sườn phía Nam của dãy núi Dạm, núi này đột khởi, nổi giữa những cánh đồng, ao hồ, sông, ngòi, bờ bãi là một bức tranh thiên nhiên tuyệt mỹ. Nếu nhìn từ trên cao, toàn cảnh núi Dạm là một bức tranh thủy mặc hữu tình, với cánh đồng lúa trải rộng và kéo dài đến bờ Bắc của sông Đuống. Dòng sông Đuống cổ kính như một dải lụa mềm, uốn lượn, bao quanh một vùng đồng bằng trù phú, quanh năm tươi tốt.

Các làng mạc nằm quanh chân núi Dạm được gọi là các “làng Dạm” gồm: 7 Triều Thôn, Sơn Trung, Thái Bảo, Sơn Đông, Sơn Nam, Đa Cấu, Tự Thôn, Môn Tự và Đông Dương (Bản đồ 2). Chùa được bao bọc bởi các ngọn núi Long lĩnh, Phượng hoàng, Kỳ lân, núi Rùa, những ngọn núi này có độ cao trên - dưới 70m so với mặt nước biển, soi mình trên dòng sông Thiên Đức. Các nhà phong thủy xưa đều cho rằng, chùa Dạm được tọa lạc trên đất “Tứ linh”, có rừng thông thoai thoải, không khí trong lành, dưới chân núi là những xóm làng bình yên, trù phú với những người dân chất phác thuần hậu. Sách An Nam chí nguyên của Cao Hùng Trưng ghi chép về núi Dạm như sau: “Ngọn núi lởm chởm, cao vút, có thể lên cao để nhìn ra xa.

Trong núi có chùa Thần Quang trông ra sông Thiên Đức, thông bách xum xuê xanh tốt, nhìn rất dịu mắt”. Sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú nói về núi Dạm: “Núi Lãm Sơn ở huyện Quế Dương, có 16 xã ở quanh núi, có rất nhiều chùa cổ, cảnh trí sông núi rất âm u tịch mịch. Trên núi là chỗ tu hành của sư Không Lộ, dấu cũ nay vẫn còn”. Vào thời Nguyễn, sách Bắc Ninh toàn tỉnh dư địa chí nói về chùa Dạm: “Suối chảy vòng quanh núi.

Cây cối rườm rà, trông cả vùng như một bức tranh vẽ. Từ xưa ở đây có tiếng là cảnh danh thắng, thi nhân đề thơ rất nhiều”. Có thể thấy, núi Dạm chạy dọc và nghiêng theo hướng Đông - Tây, nên tạo ra các dòng chảy phụ thuộc theo hướng nghiêng của núi. Do vậy, cả triền núi này xưa kia cũng là trục đường bộ nối liền vùng Đông Bắc, Lục Đầu với vùng châu thổ Kinh Bắc.

Trục đường bộ này đi qua các làng: Sơn Đông, Sơn Dương, Sơn Trung của tổng Lãm Dương, qua khu vực núi ba huyện, khu vực Sơn thuộc huyện Tiên Du để về trung tâm Phật giáo Phật Tích. Từ trung tâm Phật giáo Phật Tích, con đường bộ sẽ về trung tâm Phật giáo Tiêu Sơn - Lục Tổ. Đây là tuyến giao thông đường bộ cổ xưa, tuyến đường dựa theo triền núi để đi về được khắp cả vùng Quế Dương, Võ Giàng, Tiên Du. Tuyến đường giao thông đường bộ này có lẽ được hình thành từ thời thuộc Hán, Đường và duy trì đến thời Lý, Trần.

Ngoài tuyến đường giao thông bộ có từ lâu đời, vào thời Lý, sông Thiên Đức (sông Đuống) và ngòi Con Tên là tuyến đường thủy quan trọng phục vụ cho việc đi lại và các chuyến hành hương, thăng viếng của các vị hoàng đế, hoàng gia, giới quý tộc và đông đảo tín đồ Phật tử về chùa Dạm lễ Phật. Đặc điểm lịch sử, văn hóa 1. Tên gọi và địa giới tỉnh Bắc Ninh trong lịch sử Trong lịch sử xây dựng và phát triển của dân tộc, tỉnh Bắc Ninh đã nhiều lần thay đổi về tên gọi và địa giới, đơn vị hành chính. Căn cứ vào các nguồn tài liệu lịch sử và địa chí, thấy được sự thay đổi như sau: thời Hùng Vương và An Dương Vương là bộ Vũ Ninh của quốc gia Văn Lang - Âu Lạc, đồng thời là nơi đặt quốc đô của nhà 8 nước Âu Lạc là kinh thành Cổ Loa (huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội) (128).

Bộ Vũ Ninh thời kỳ này có địa vực rộng, gồm tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang ngày nay và huyện Gia Lâm, Đông Anh (thành phố Hà Nội ngày nay). Thời thuộc Hán thuộc quận Giao Chỉ với hai huyện Luy Lâu và Long Biên (hoặc Long Uyên), quận trị của quận Giao Chỉ đóng ở Luy Lâu (xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành). Thời thuộc Ngô thuộc quận Giao Châu. Thời thuộc Tấn thuộc quận Giao Chỉ với các huyện Long Biên, Luy Lâu, Vũ Ninh và Khúc Dương.

Đầu đời thuộc Đường, Bắc Ninh được gộp trong địa phận Giao Châu, Đạo Châu, Long Châu thuộc Giao Châu đô hộ phủ, sau thuộc An Nam đô hộ phủ. Thời Lý, Bắc Ninh bao gồm cả phủ Phú Lương. Căn cứ vào các nguồn tài liệu, thời Lý, vùng đất tỉnh Bắc Ninh ngày nay thuộc hai đơn vị hành chính của Lộ Bắc Giang là: Phủ Thiên Đức (gồm Từ Sơn, Tiên Du, Yên Phong, Quế Võ…); Phủ Siêu Loại (vùng Thuận Thành, Gia Bình, Lương Tài). Thời Trần, Bắc Ninh thuộc lộ Bắc Giang, gồm: Lộ Bắc Giang (có huyện Siêu Loại, huyện Gia Lâm); Châu Gia Lâm (có huyện Yên Định, huyện Tế Giang, huyện Thiện Tài); Châu Vũ Ninh (huyện Tiên Du, huyện Vũ Ninh, huyện Đông Ngàn, huyện Từ Sơn, huyện Yên Phong).

Thời Hồ, Bắc Ninh thuộc lộ Bắc Giang như đơn vị hành chính thời Trần. Thời thuộc Minh, Bắc Ninh thuộc phủ Bắc Giang. Thời Lê thuộc Bắc Đạo: Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428) Lê Thánh Tông đổi là đạo Bắc Giang. Năm Quang Thuận thứ 7 (1466) đến năm 1469 đổi là Kinh Bắc.

Năm Hồng Đức thứ 21 (1490) đổi là Kinh Bắc xứ. Triều Gia Long (1802 - 1840) đổi tên là trấn Bắc Ninh (1822) và tỉnh Bắc Ninh (1831). Xứ Kinh Bắc thời Lê, trấn rồi tỉnh Bắc Ninh thời Nguyễn, về cơ bản không thay đổi về địa giới và đơn vị hành chính. Các đơn vị hành chính bao gồm 4 phủ (Thuận An, Từ Sơn, Bắc Hà, Lạng Giang) và 20 huyện.

Cuối thời Lê, đầu Nguyễn, Bắc Ninh có hai phủ là phủ Thuận An và phủ Từ Sơn, gồm các huyện sau: Đông Ngàn, Tiên Du, Quế Dương, Võ Giàng, Yên Phong, Siêu Loại, Gia Bình, Lương Tài, Gia Lâm và Văn Giang (10 huyện). Thời thuộc Pháp, vào ngày 10/10/1895, chính quyền thực dân chia tỉnh Bắc Ninh làm hai tỉnh là Bắc Giang và Bắc Ninh. Tỉnh Bắc Ninh gồm các đơn vị hành chính ở phía Nam sông Cầu. Các đơn vị hành chính thuộc phía Bắc sông Cầu thuộc tỉnh mới mang tên tỉnh Bắc Giang.

Sau năm 1895, tỉnh Bắc Ninh gồm các huyện thuộc hai phủ Từ Sơn và Thuận An. Từ năm 1925 đến 1945, các đơn vị hành chính của tỉnh Bắc Ninh gồm 2 phủ, 8 huyện (78 tổng, 559 xã) là: phủ Thuận Thành, phủ Từ Sơn và các huyện Gia Bình, Gia Lâm, Lang Tài, Quế Dương, Tiên Du, Văn Giang, Võ Giàng, Yên Phong. Sau cách mạng Tháng Tám năm 1945, các đơn vị hành chính của tỉnh Bắc Ninh có một số thay đổi sau đây: bỏ các đơn vị phủ, tổng. Cấp xã được mở rộng, gồm một 9 số làng (hay thôn).

Tháng 2 năm 1947, huyện Văn Giang nhập vào tỉnh Hưng Yên. Tháng 8 năm 1950, hai huyện Lương Tài và Gia Bình sáp nhập thành huyện Gia Lương. Năm 1962, hai huyện Quế Dương và Võ Giàng sáp nhập thành huyện Quế Võ; huyện Tiên Du sáp nhập với huyện Từ Sơn thành huyện Tiên Sơn. Huyện Gia Lâm tách và nhập vào thành phố Hà Nội cùng với 2 xã của huyện Thuận Thành, 2 xã của huyện Tiên Du và 8 xã của huyện Từ Sơn.

Ngày 1/4/1963 hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang hợp nhất thành tỉnh Hà Bắc. Đơn vị hành chính của tỉnh Bắc Ninh trong thời kỳ sáp nhập thành tỉnh Hà Bắc, gồm: thị xã Bắc Ninh, các huyện Yên Phong, Thuận Thành, Tiên Sơn, Quế Võ, Gia Lương. Ngày 6/11/1996, kỳ họp thứ X Quốc hội khóa IX nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra Nghị quyết chia tỉnh Hà Bắc làm hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang. Tỉnh Bắc Ninh được tái lập gồm 1 thị xã Bắc Ninh, 5 huyện: Tiên Sơn, Quế Võ, Yên Phong, Thuận Thành, Gia Lương.

Ngày 11/8/1999, Chính phủ ra Nghị định số 68/1999/CP tách huyện Tiên Sơn thành hai huyện Tiên Du và Từ Sơn, tách huyện Gia Lương thành hai huyện Gia Bình và Lương Tài. Ngày 25/1/2006, Chính phủ ra Nghị định số 15/2006/NĐ-CP thành lập thành phố Bắc Ninh, trên cơ sở thị xã Bắc Ninh. Ngày 24/9/2008, Chính phủ ra Nghị định số 01/2008/NĐ-CP thành lập thị xã Từ Sơn trên cơ sở huyện Từ Sơn.