Luận án Tiến sĩ Khoa học Môi trường: Đánh giá Môi trường Chiến lược cho Quy hoạch Khoáng sản

Luận án tiến sĩ môi trường nghiên cứu môi trường nghiên cứu các vấn đề môi trường cốt lõi đánh giá môi trường chiến lược cho các quy, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Hoàng Thanh Nguyệt
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hồ Sĩ Giao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Môi Trường Chiến Lược Trong Quy Hoạch Khoáng Sản
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TÌNH HÌNH XÁC ĐỊNH CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG CỐT LÕI TRONG ĐMC ĐỐI VỚI NGÀNH KTKS TẠI VIỆT NAM
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG CỐT LÕI
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SÀNG LỌC, PHÂN LOẠI CÁC DỰ ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. CÁCH TIẾP CẬN VÀ TRIỂN KHAI NGHIÊN CỨU
• 2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. XÂY DỰNG QUY TRÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG CỐT LÕI TRONG ĐMC CỦA QHKS
• 3.2. PHÂN TÍCH, LỰA CHỌN CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG CỦA CÁC DỰ ÁN KTKS
• 3.2.1. Loại khoáng sản
• 3.2.2. Công nghệ khai thác và chế biến khoáng sản sẵn có tốt nhất (BAT - Best Available Techniques)
• 3.2.3. Các công trình, biện pháp bảo vệ môi trường
• 3.2.4. Kinh tế tuần hoàn
• 3.2.5. Vị trí dự án
• 3.2.6. Khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu
• 3.2.7. Khả năng xảy ra rủi ro, sự cố môi trường
• 3.2.8. Sự phù hợp với Quy hoạch/Chiến lược
• 3.2.9. Sức khỏe, sinh kế và an toàn của người dân
• 3.2.10. Ứng dụng công nghệ số trong công tác điều hành, quản lý
• 3.2.11. Chi phí - lợi ích về kinh tế - xã hội
• 3.2.12. Định hướng công tác cải tạo, phục hồi môi trường
• 3.3. XÂY DỰNG BỘ TIÊU CHÍ VÀ CHỈ SỐ Ô NHIỄM SỬ DỤNG TRONG SÀNG LỌC, PHÂN LOẠI CÁC DỰ ÁN KTKS
• 3.3.1. Xây dựng danh mục các tiêu chí sơ cấp và thứ cấp
• 3.3.2. Xác định trọng số cho các tiêu chí, xây dựng thang điểm và phương pháp đánh giá
• 3.3.3. Thiết lập chỉ số ô nhiễm
• 3.3.4. Thử nghiệm áp dụng với 03 mỏ khoáng sản
• 3.3.5. Phân tích khả năng áp dụng của bộ tiêu chí và chỉ số ô nhiễm
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• CHÚ GIẢI CÁC THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Đánh giá môi trường chiến lược

Đánh giá môi trường chiến lược (DMC) là một công cụ quan trọng trong việc tích hợp các vấn đề môi trường vào quy hoạch khoáng sản. DMC giúp nhận diện và dự báo các vấn đề môi trường cốt lõi, từ đó đưa ra các giải pháp bảo vệ môi trường trong các chính sách và quy hoạch. Theo Luật Bảo vệ môi trường, DMC không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một phương pháp hiệu quả để đảm bảo phát triển bền vững. Việc thực hiện DMC trong quy hoạch khoáng sản cần được chú trọng, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội hài hòa.

1.1. Khái niệm và vai trò của DMC

DMC được định nghĩa là quá trình nhận dạng và dự báo xu hướng của các vấn đề môi trường chính. Vai trò của DMC trong quy hoạch khoáng sản là rất quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn tổng thể về tác động môi trường của các dự án khai thác khoáng sản. Việc lồng ghép DMC vào quy hoạch không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế và xã hội. Theo nghiên cứu, việc thực hiện DMC có thể giảm thiểu rủi ro môi trường và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định.

II. Tình hình thực hiện DMC trong quy hoạch khoáng sản tại Việt Nam

Tình hình thực hiện DMC trong quy hoạch khoáng sản tại Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập. Mặc dù đã có các quy định pháp lý về DMC, nhưng việc áp dụng còn hạn chế. Nhiều quy hoạch khoáng sản chưa thực sự lồng ghép các vấn đề môi trường cốt lõi, dẫn đến việc ra quyết định không chính xác. Các nghiên cứu cho thấy, việc xác định các vấn đề môi trường cốt lõi trong DMC chưa được thực hiện một cách hiệu quả, gây ảnh hưởng đến chất lượng của các quy hoạch. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của DMC mà còn có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng cho môi trường và cộng đồng.

2.1. Các vấn đề môi trường cốt lõi trong DMC

Việc xác định các vấn đề môi trường cốt lõi là bước đầu tiên và quan trọng trong quy trình DMC. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều quy hoạch khoáng sản chưa thực hiện tốt bước này. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, tác động đến sức khỏe cộng đồng và sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên thường không được đánh giá đầy đủ. Điều này dẫn đến việc các quyết định về quy hoạch không phản ánh đúng thực trạng môi trường, gây khó khăn trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên. Cần có các phương pháp và công cụ hiệu quả hơn để xác định và đánh giá các vấn đề môi trường cốt lõi trong DMC.

III. Phương pháp nghiên cứu và ứng dụng DMC trong quy hoạch khoáng sản

Phương pháp nghiên cứu trong DMC bao gồm việc thu thập dữ liệu, phân tích và đánh giá tác động môi trường. Các phương pháp như phân tích đa tiêu chí (MCA) và phương pháp AHP (Analytic Hierarchy Process) được sử dụng để xác định trọng số cho các tiêu chí môi trường. Việc áp dụng các phương pháp này giúp nâng cao tính chính xác và hiệu quả trong việc đánh giá tác động môi trường của các dự án khoáng sản. Hơn nữa, việc ứng dụng công nghệ số trong DMC cũng đang được khuyến khích, nhằm cải thiện quy trình ra quyết định và quản lý môi trường.

3.1. Các phương pháp đánh giá tác động môi trường

Các phương pháp đánh giá tác động môi trường trong DMC bao gồm việc sử dụng các chỉ số ô nhiễm và tiêu chí đánh giá cụ thể. Việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá giúp các nhà quản lý có cái nhìn rõ ràng hơn về tác động của các dự án khoáng sản. Các chỉ số này không chỉ phản ánh tình trạng môi trường hiện tại mà còn dự báo xu hướng trong tương lai. Sự kết hợp giữa các phương pháp định lượng và định tính trong đánh giá tác động môi trường sẽ giúp nâng cao tính khả thi và hiệu quả của các quy hoạch khoáng sản.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Việc thực hiện DMC trong quy hoạch khoáng sản là cần thiết để đảm bảo phát triển bền vững. Cần có sự cải thiện trong việc xác định các vấn đề môi trường cốt lõi và áp dụng các phương pháp đánh giá hiệu quả hơn. Các nhà hoạch định chính sách cần chú trọng đến việc lồng ghép các vấn đề môi trường vào quy hoạch, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và cộng đồng. Hơn nữa, việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính bền vững trong phát triển khoáng sản.

4.1. Đề xuất giải pháp cải thiện DMC

Để cải thiện hiệu quả của DMC trong quy hoạch khoáng sản, cần thiết phải nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường trong cộng đồng và các nhà hoạch định chính sách. Cần xây dựng các chương trình đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ làm công tác DMC. Đồng thời, cần có các cơ chế chính sách rõ ràng để khuyến khích việc thực hiện DMC trong các quy hoạch khoáng sản, từ đó đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành khoáng sản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, Điều 3, Khoản 5). Mục dich chung của DMC là dé lồng ghép các van đề về tác động môi trường vào quá trình xây dựng QH, đồng thời hỗ trợ cho việc ra quyết định được minh bạch và có sự tham gia của các bên liên quan, nhằm đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội một cách hài hòa và bền vững. Các bước tiến hành DMC Quy trình tiến hành DMC được trình bày trong Hình 1.1 [18, 31, 40, 82], gồm các bước cụ thể sau đây: Bước 1: Sàng lọc Sàng lọc là quá trình xem xét, xác định một QH có cần thực hiện DMC theo luật định hay không. Bước 2: Xây dựng kế hoạch tiến hành ĐMC Cơ quan chủ trì hoặc đơn vi tư van phải đưa ra kế hoạch cụ thê về nội dung và trình tự (các bước) lập báo cáo DMC của QH, hoặc dự án cu thể nào đó.

Cùng với bước này, cần xác định các bên liên quan chính đến QH và kế hoạch huy động sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm nhóm QH và đơn vị tư van về DMC; đồng thời phải nêu rõ thời gian và trình tự thực hiện DMC của QH. Bước 3: Nghiên cứu, khảo sát số liệu nền Mô tả tóm tắt điều kiện tự nhiên, môi trường và kinh tế - xã hội vùng có khả năng bị tác động: điều kiện về địa lý, địa chất; điều kiện về khí tượng: điều kiện về thủy văn; hiện trạng các thành phần môi trường tự nhiên; điều kiện về kinh tế; điều kiện về xã hội. Bước 4: Xác định phạm vi DMC Xác định phạm vi DMC của một QH cụ thé nhằm chuẩn bị cho việc thu thập các thông tin, số liệu phù hợp và cần thiết cho công tác ĐMC. + Pham vi về không gian: Phạm vi không gian của DMC là vùng có tiềm năng chịu những anh hưởng đáng ké bởi các tác động của QH.

Phạm vi này bao gồm vùng liên quan trực tiếp với nội dung QH va có thé là một vùng rộng lớn hơn tùy theo tính chất và mức độ tác động của QH đó. + Phạm vi về thời gian: là khoảng thời gian được xem xét trong quá trình ĐMC. Thông thường các nghiên cứu ĐMC phải bao gồm việc xem xét tất cả các tác động có liên quan đến hoạt động trong quá khứ, hiện tại và tương lai có thê liên quan đến QH. Bước 5: Xác định các vấn đề môi trường cốt lõi (hay còn gọi là vấn đề môi trường chính) kèm theo các mục tiêu môi trường liên quan đến các vấn đề môi trường cốt lõi này.

Các mục tiêu bảo vệ môi trường có thé được tim thấy ở các văn bản chính thống đã ban hành, như: Các chiến lược, chính sách, kế hoạch hành động về môi trường hoặc về phát triển bền vững (cấp quốc gia, vùng, tỉnh); Các chiến lược hoặc chính sách về phát triển ngành/lĩnh vực có liên quan. Bước 6: Dự báo các xu hướng môi trường khi không thực hiện QH (gọi là phương án 0): Mục đích bước này là để mô tả “phương án số 0” - tức là, mô tả sự tiến triển có thể xảy ra của các vấn đề môi trường cốt lõi trong trường hợp QH không được triển khai. Nhờ bước này, các phân tích tiếp theo hướng về tương lai của ĐMC sẽ lột tả được các xu hướng biến đổi của các vẫn đề môi trường cốt lõi, qua đó, chỉ rõ các tác động của QH đến “môi trường tương lai” mà trong đó QH sẽ hoạt động. Bước 7: Mô tả diễn biễn trong quá khứ của các vấn đề môi trường cốt lõi liên quan đến QH.

Dựa trên các thông tin, dữ liệu đã có cần mô tả diễn biến trong quá khứ của các vấn đề môi trường cốt lõi liên quan đến QH, so sánh với các mục tiêu, tiêu chuẩn, quy chuẩn về môi trường liên quan. Bước 8: Đánh giá, so sánh các mục tiêu và phương án phát triển đề xuất và luận chứng phương án chọn. Đánh giá tác động đến môi trường của các phương án phát triển đề xuất (nếu có) và đưa ra khuyến nghị về lựa chọn, điều chỉnh phương án phát triển dựa trên quan điểm về bảo vệ môi trường. Bước 9: Đánh giá tác động của QH đến môi trường, trong đó tập trung dự báo xu hướng của các vấn đề môi trường cốt lõi trong trường hợp thực hiện QH: Trước tiên cần xác định những thành phần của QH có khả năng gây ra những tác động lớn, có khả năng gây ảnh hưởng tích cực/tiêu cực đối với các van đề môi trường cốt lõi.

Sau khi xác định xong, đánh giá có thé tập trung vào những nhóm hoạt động được đề xuất hay vào từng đề xuất/dự án riêng biệt và đánh giá từng tác động riêng biệt. Những kết quả của các phân tích này sau đó có thể được kết hợp đề đánh giá các tác động tích lũy và tương hỗ. Bước 10: Đề xuất các nội dung của QH đã được điều chỉnh trên cơ sở kết quả của ĐMC: Mô tả những nội dung quy hoạch đã được cơ quan lập QH điều chỉnh trên cơ sở kết quả ĐMC. Bước 11: Đề xuất các giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, trong đó ưu tiên các giải pháp có tính chất ngăn chặn, hạn chế, phòng ngừa và nâng cao hiệu quả các giải pháp có tính chất khắc phục, giảm thiểu.

Bước 12: Lập báo cáo DMC Bước 13: Giám sát, đánh giá các mục tiêu môi trường của QH. Đây chính là bước đánh giá việc thực hiện các mục tiêu môi trường liên quan đên các vân đê môi trường côt lõi được đê ra tại Bước 5. _ Đúng v Xác định các bên liên quan chính đến QH Kế hoạch huy động sự tham gia của các bên liên quan chính Hình 1. Quy trình tiễn hành DMC Nguồn: [18, 31, 82] 1.

Xây dựng khái niệm “các vấn đề môi trường cốt lõi” Quy trình tiễn hành DMC tại Hình 1.1 đã cho thấy việc xác định các vấn đề môi trường cốt lõi (Bước 5) là một trong những bước căn bản và quyết định các bước tiếp theo của quá trình ĐMC. Các vấn đề môi trường cốt lõi là cơ sở dé nhóm DMC tiến hành dự báo xu hướng của các van dé này trong trường hợp không thực hiện QH (phương án 0) (Bước 6), mô tả diễn biến trong quá khứ của các van đề môi trường cốt lõi liên quan đến QH (Bước 7) và trường hợp triển khai QH (Bước 9), từ đó đề xuất các giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường (Bước 11). Hiện nay trong các văn bản pháp quy trong nước cũng như ở các tải liệu môi trường khác chưa có một định nghĩa chính thức nào về vấn đề môi trường cốt lõi trong DMC [29, 31, 57, 81]. Tài liệu hướng dẫn lập Báo cáo PMC các QHKS của Tổng cục môi trường, Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2013 [29] không đưa ra định nghĩa mà chỉ nêu tác động của van đề môi trường chính tới các môi trường thành phần như đất, nước, cảnh quan.

hay dẫn xuất những thí dụ về vấn đề môi trường chính có liên quan đến QH dưới dạng các câu hỏi như: Nguồn nước có nguy cơ bị ô nhiễm và cạn kiệt hay không; Đất có nguy cơ bị suy thoái, hoang hóa, thay đôi địa hình địa mạo hay không: Có ảnh hưởng đến môi trường kinh tế, xã hội và nhân văn hay không (Bảng 5. Theo Bach khoa toàn thư mở (Wikipedia): “Các vấn dé môi trường là những hành vi có hại do ảnh hưởng của hoạt động con người đến môi trường. Bảo vệ môi trường là việc thực hiện các hành vi bảo vệ môi trường tự nhiên xuất phát từ cá nhân, tổ chức hay các cấp chính quyên, vì lợi ích của cả môi trường và con người”. Dựa vào quy trình tiễn hành DMC nêu trên có thé xây dựng định nghĩa của các van đề môi trường cốt lõi trong DMC như sau: + Các van đề môi trường trong DMC là Danh mục tổng quát của tat cả các vấn đề môi trường có thể xảy ra liên quan đến các hoạt động phát triển đã và đang diễn biến trong vùng lãnh thổ hoặc của ngành, lĩnh vực.

Khi tiến hành 9 PMC, để đảm bảo việc thực hiện DMC có trọng tâm cũng như phù hợp với những nguồn lực sẵn có, Danh mục này phải được rà soát một cách kỹ lưỡng theo hướng giảm bớt dé tạo ra một danh sách rút ngắn về các van dé cần phải được xem xét trong quá trình ĐMC, được gọi là các vẫn đề môi trường cốt lõi trong DMC. Như vậy, “các van đề môi trường cốt lõi trong DMC là các van dé môi trường có thê xảy ra liên quan đến các hoạt động phát triển đã và đang diễn biến trong vùng lãnh thô hoặc của ngành, lĩnh vực; đồng thời, được lựa chọn, cân nhac xem xét trong quá trình DMC”. + Dựa trên thực tế triển khai ĐMC các QHKS, trên cơ sở Danh mục tổng quát của tất cả các vấn đề môi trường có thể xảy ra liên quan đến các hoạt động phát triển đã và đang diễn biến trong vùng lãnh thé hoặc của nganh, [lĩnh vực, nhóm thực hiện DMC đã dùng phương pháp chuyên gia hoặc phương pháp ma trận định lượng có trọng số để xác định các vấn đề môi trường cốt lõi [36, 41, 43, 46, 55, 58, 60, 76]. Trên tinh thần các viện dẫn trên, khái niệm các vẫn đề môi trường cốt lõi được xây dựng như sau: “Các van dé môi trường cốt lõi trong PMC có thể hiểu là các van dé môi trường có thể xảy ra có ảnh hưởng tram trọng đến các yếu tô môi trường và có liên quan đến các hoạt động phát triển của QHKS đã, đang và sẽ diễn biến trong vùng lãnh thé hoặc của ngành, lĩnh vực; mà cần phải lựa chọn, cân nhắc xem xét trong quá trình DMC”.

Các chuyên gia DMC nên bắt đầu việc xác định các van đề môi trường cốt lõi băng việc rà soát những thông tin sẵn có liên quan tới các van đề về môi trường và kinh tế - xã hội trong vùng lãnh thổ hoặc ngành, lĩnh vực lập quy hoạch. Các nguồn thông tin có thể bao gồm: Các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia, tỉnh, ngành; số liệu quan trắc môi trường định kỳ; các báo cáo kết quả nghiên cứu khảo sát, đánh giá môi trường do Chính phủ hoặc các nha tai trợ thực hiện; các bao cáo DMC đã được thực hiện có liên quan đến vũng lãnh thổ hoặc ngành, lĩnh vực; thông tin do các chuyên gia liên quan cung cấp [29, 31]. Tình hình thực hiện DMC đối với ngành KTKS tại Việt Nam a.