Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Thượng Tiến

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích xây dựng chương trình giám sát đa dạng sinh học các loài động vật quan trọng tại khu bttn thượng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Quang Hà
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Thượng Tiến
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên Thế giới
• 1.2. Giám sát đa dạng sinh học ở Việt Nam
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 1.3.1. Sự cần thiết của giám sát đánh giá đa dạng sinh học
• 1.3.2. Phân tích xác định nhu cầu giám sát đánh giá ĐDSH
• 1.3.3. Một số nguyên tắc định hướng điều tra, giám sát đa dạng sinh học
• 1.3.4. Xác định các sinh cảnh
• 1.3.5. Chọn loài giám sát
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.4.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.4.3. Nội dung nghiên cứu. Các phương pháp giám sát đánh giá
• 1.5. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 1.5.2. Quyết định thành lập
• 1.5.3. Vị trí địa lý, diện tích và ranh giới
• 1.5.4. Địa hình, địa thế
• 1.5.5. Khí hậu, thuỷ văn
• 1.5.6. Địa chất, thổ nhưỡng
• 1.5.7. Hiện trạng quy hoạch sử dụng đất. Tài nguyên rừng
• 1.5.8. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.5.8.1. Dân số, dân tộc
• 1.5.8.2. Về kinh tế
• 1.5.8.3. Cơ sở hạ tầng
• 1.6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.6.1. Thành phần các loài chim, thú quan trọng được ghi nhận ở Khu bảo tồn Thượng Tiến
• 1.6.2. Danh sách các loài chim, thú quan trọng được lựa chọn giám sát
• 1.6.3. Xây dựng bộ chỉ số giám sát
• 1.6.4. Bộ chỉ số giám sát và các tiêu chí giám sát
• 1.6.5. Bộ chỉ số giám sát đe dọa tác động vào môi trường sống của các loài chim, thú
• 1.6.6. Hệ thống tuyến giám sát các loài chim, thú quan trọng tại Thượng Tiến
• 1.6.7. Xây dựng kế hoạch giám sát các loài chim, thú quan trọng cho KBTTN
• 1.6.8. Đề xuất các giải pháp cho kế hoạch giám sát các loài chim, thú quan trọng trong KBTTN
• 1.6.9. Hiện trạng công tác quản lý
• 1.6.10. Đề xuất giải pháp cho xây dựng kế hoạch giám sát
• 2. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thượng Tiến là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ và duy trì các hệ sinh thái tự nhiên. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam. Việc thực hiện nghiên cứu này giúp xác định hiện trạng và xu hướng biến đổi của đa dạng sinh học, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Ý Nghĩa Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học giúp xác định các loài động thực vật quan trọng và tình trạng của chúng. Điều này không chỉ hỗ trợ trong việc bảo tồn mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Tình Hình Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn

Khu Bảo tồn Thượng Tiến được ghi nhận có nhiều loài động thực vật quý hiếm. Theo nghiên cứu, có 648 loài thực vật và 59 loài thú được phát hiện, trong đó nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh Lục Đỏ IUCN.

II. Vấn Đề Đối Mặt Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Mặc dù Khu Bảo tồn Thượng Tiến có tính đa dạng sinh học cao, nhưng công tác bảo tồn đang gặp nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế xã hội, cùng với việc quản lý tài nguyên còn yếu kém, đã dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học. Việc thiếu dữ liệu về tình trạng quần thể và các mối đe dọa đối với đa dạng sinh học là một trong những vấn đề lớn nhất.

2.1. Các Mối Đe Dọa Đối Với Đa Dạng Sinh Học

Các hoạt động khai thác tài nguyên không bền vững, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang đe dọa nghiêm trọng đến đa dạng sinh học tại khu vực này.

2.2. Thiếu Dữ Liệu Về Đa Dạng Sinh Học

Việc thiếu các cơ sở dữ liệu về tình trạng quần thể và xu hướng biến đổi đã ảnh hưởng lớn đến khả năng đưa ra các giải pháp bảo tồn kịp thời và hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Để thực hiện nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thượng Tiến, các phương pháp điều tra và giám sát được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu. Việc áp dụng các chỉ số đa dạng sinh học giúp đánh giá chính xác tình trạng và xu hướng biến đổi của các loài.

3.1. Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về các loài động thực vật. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành điều tra tại các khu vực khác nhau trong khu bảo tồn.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích các chỉ số đa dạng sinh học như chỉ số Shannon và Simpson sẽ giúp đánh giá tình trạng đa dạng sinh học một cách chính xác.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Kết quả nghiên cứu cho thấy Khu Bảo tồn Thượng Tiến có tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Các chỉ số đa dạng sinh học được tính toán cho thấy sự phong phú và đa dạng của các loài trong khu vực. Những kết quả này sẽ là cơ sở cho các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

4.1. Thành Phần Các Loài Động Vật

Nghiên cứu đã ghi nhận được 59 loài thú và 128 loài chim, trong đó nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Điều này cho thấy sự phong phú của hệ sinh thái tại khu bảo tồn.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn cần được đề xuất nhằm giảm thiểu các mối đe dọa và bảo vệ đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thượng Tiến.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thượng Tiến là một bước quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin cần thiết cho các chính sách bảo tồn mà còn nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của đa dạng sinh học trong phát triển bền vững.

5.1. Tương Lai Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Việc tiếp tục nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu bảo tồn và bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách Bảo Tồn

Cần có các chính sách bảo tồn rõ ràng và hiệu quả nhằm bảo vệ đa dạng sinh học, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu nhằm duy trì cân bằng sinh thái và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Theo các nghiên cứu sinh thái học toàn cầu, thế giới hiện có khoảng 1,7 triệu loài sinh vật đã được định tên trên tổng số ước tính từ 10 đến 100 triệu loài; tuy nhiên, khoảng 20% số loài đã suy giảm hoặc biến mất trong 3 thập kỷ qua và dự báo hơn 50% số loài có nguy cơ tuyệt chủng vào cuối thế kỷ 21. Tại Việt Nam, sau khi phê chuẩn Công ước Đa dạng sinh học năm 1992 và ban hành Quy hoạch tổng thể bảo tồn đa dạng sinh học đến năm 2020, định hướng 2030 theo phê duyệt năm 2014, công tác bảo tồn tại các khu rừng đặc dụng đã được đẩy mạnh rõ rệt.

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến thuộc tỉnh Hòa Bình là một trong những vùng sinh thái đặc trưng của khu vực Tây Bắc với tổng diện tích tự nhiên đạt 7.308 ha, trong đó diện tích đất có rừng chiếm 5.284,80 ha. Nơi đây sở hữu tính đa dạng sinh học cao với 648 loài thực vật bậc cao, 59 loài thú, 128 loài chim và 53 loài bò sát, ếch nhái. Mặc dù vậy, công tác quản lý tài nguyên tại đây đối mặt với nhiều thách thức do thiếu cơ sở dữ liệu giám sát định kỳ, phương thức quản lý còn mang tính thụ động và chưa theo dõi được xu thế biến động quần thể sinh vật.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng được thực hiện trong phạm vi không gian toàn bộ Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến và thời gian thực địa từ ngày 15/7/2015 đến ngày 30/8/2015. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học, xác định danh mục các loài chim và thú quan trọng, thiết lập bộ chỉ số giám sát, thiết kế mạng lưới tuyến khảo sát thực địa và đề xuất kế hoạch hành động bảo tồn bền vững cho khu bảo tồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã và sinh học bảo tồn hiện đại. Đầu tiên là lý thuyết về đánh giá định lượng đa dạng sinh học thông qua các chỉ số alpha, beta và gamma, kết hợp với các công thức đo lường độ phong phú của Shannon-Weiner, Simpson và chỉ số giá trị quan trọng. Khung lý thuyết này phân tích mối quan hệ giữa cấu trúc thành phần loài và diện tích sinh cảnh để xác định kích thước quần thể tối thiểu có khả năng duy trì bền vững.

Thứ hai, nghiên cứu tích hợp lý thuyết loài chỉ thị sinh thái (indicator species), loài có vai trò quyết định (keystone species) và nhóm chức năng (functional groups). Những loài này đóng vai trò đại diện phản ánh tình trạng nguyên vẹn hoặc mức độ suy thoái của toàn bộ hệ sinh thái rừng thường xanh nhiệt đới. Thứ ba, luận văn vận dụng phương pháp đánh giá định lượng các mối đe dọa sinh cảnh của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên ba tiêu chí trọng yếu gồm diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết. Cuối cùng, phương pháp xác định chỉ số phong phú tương đối của Trịnh Tác Tân (1973) được ứng dụng để phân hạng mức độ bắt gặp loài theo 4 cấp độ từ hiếm đến rất nhiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp qua phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn bán cấu trúc có sự tham gia của cộng đồng:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo kiểm kê tài nguyên rừng, quy hoạch ba loại rừng, dữ liệu khí hậu thủy văn và hồ sơ kinh tế xã hội của ba xã Thượng Tiến, Kim Tiến và Quý Hòa. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn 100% cán bộ kiểm lâm địa bàn, các thợ săn giàu kinh nghiệm và đại diện các hộ dân sống tại vùng lõi và vùng đệm.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Phương pháp lấy mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng sinh thái được áp dụng trên toàn bộ diện tích 7.308 ha, phân bổ qua phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng 1.496,00 ha và hai phân khu phục hồi sinh thái rộng 4.376,99 ha. Hệ thống tuyến giám sát thực địa được thiết kế gồm các tuyến có chiều dài từ 2 đến 6 km/tuyến, đại diện đầy đủ cho các đai độ cao từ 300 m đến 1.073 m.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Phương pháp điều tra theo tuyến dải được chọn làm kỹ thuật chủ đạo với tốc độ di chuyển chuẩn 1,5 đến 2 km/h. Lý do lựa chọn phương pháp này là tính khả thi cao trên địa hình núi đất có độ dốc trên 35 độ, chi phí thực hiện hợp lý và cho phép cán bộ kiểm lâm dễ dàng chuẩn hóa quy trình quan trắc trực tiếp cá thể kết hợp ghi nhận dấu vết gián tiếp như phân, dấu chân, vết ăn và các dấu hiệu tác động nhân sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã rà soát, ghi nhận và phân tích chi tiết khu hệ động vật có xương sống tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến với các kết quả định lượng cụ thể:

1. Đa dạng khu hệ thú: Ghi nhận tổng cộng 59 loài thú thuộc 28 họ và 8 bộ. Trong đó, có 21 loài thú thuộc nhóm quý hiếm, quan trọng. Giá trị bảo tồn được khẳng định khi có 17 loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (chiếm 28,8% tổng số loài thú ghi nhận), bao gồm 8 loài nguy cấp (EN) như Báo gấm, Beo lửa, Sơn dương, Cầy mực và 9 loài sẽ nguy cấp (VU) như Cu li lớn, Cu li nhỏ, Khỉ mặt đỏ, Khỉ mốc. Danh lục Đỏ IUCN ghi nhận 19 loài (chiếm 32,2%) với 1 loài nguy cấp là Tê tê vàng và 11 loài sẽ nguy cấp. Nghị định 32/2006/NĐ-CP ghi nhận 20 loài (chiếm 33,8%), trong đó có 10 loài thuộc nhóm IB cấm khai thác và 10 loài thuộc nhóm IIB. Công ước CITES ghi nhận 17 loài (chiếm 28,8%) với 4 loài thuộc Phụ lục I.
2. Đa dạng khu hệ chim: Xác định được 128 loài chim thuộc 37 họ và 13 bộ. Có 11 loài chim quan trọng, trong đó có 1 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam là Gà lôi trắng (Lophura nycthemera ở cấp VU), 1 loài thuộc Danh lục IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP là Diều hoa Miến Điện (Spilornis cheela), và 8 loài chim săn mồi, chim cú thuộc Công ước CITES.
3. Tuyển chọn 6 loài chỉ thị giám sát trọng điểm: Dựa trên hệ thống 5 tiêu chí sàng lọc nghiêm ngặt (giá trị bảo tồn, mức độ bị khai thác, hoạt động ban ngày hoặc trên mặt đất, dễ nhận biết và mật độ gặp phù hợp), nghiên cứu đã lựa chọn được 6 loài chỉ thị sơ cấp phục vụ chương trình giám sát, gồm 4 loài thú (Khỉ vàng Macaca mulatta, Khỉ mốc Macaca assamensis, Sóc đen Ratufa bicolor, Sóc bụng đỏ Callosciurus erythraeus) và 2 loài chim (Gà lôi trắng Lophura nycthemera, Chích chòe lửa Copsychus malabaricus).
4. Hệ thống chỉ số và quy chuẩn thu thập số liệu: Thiết lập bộ công cụ giám sát gồm chỉ thị sơ cấp (bắt gặp cá thể trực tiếp), chỉ thị thứ cấp (dấu vết kiếm ăn, tiếng kêu, tổ) và chỉ số mối đe dọa (tần số bẫy bắt, lán trại, vết chặt hạ gỗ). Tần số bắt gặp được chuẩn hóa theo đơn vị cá thể/km và dấu vết/km.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh bức tranh sinh thái thực tế tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến. Dữ liệu thành phần loài và tỷ lệ các loài bị đe dọa có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ bảo tồn (28,8% Sách Đỏ Việt Nam so với 32,2% IUCN) và sơ đồ ma trận phân bố không gian theo các đai độ cao và tiểu khu rừng.

Nguyên nhân giúp khu bảo tồn duy trì được số lượng lớn các loài linh trưởng và thú móng guốc quý hiếm là nhờ diện tích rừng tự nhiên còn liền khoảnh đạt 4.265 ha (chiếm 58,4% diện tích tự nhiên), địa hình hiểm trở với sườn dốc trên 35 độ tạo thành nơi trú ẩn tự nhiên an toàn. Tuy nhiên, áp lực nhân sinh từ 8.149 cư dân vùng đệm và 2.416 người dân sống xen kẽ trong vùng lõi, kết hợp tập quán săn bắn truyền thống và khai thác lâm sản ngoài gỗ, đã khiến các loài thú lớn như Báo gấm, Sơn dương và Gấu ngựa trở nên cực kỳ quý hiếm và khó bắt gặp trực tiếp.

Khi so sánh với các nghiên cứu bảo tồn tại các khu vực lân cận ở miền Bắc Việt Nam, việc lựa chọn nhóm thú linh trưởng và chim ăn côn trùng/hạt tầng dưới tán (như Chích chòe lửa, Gà lôi trắng) làm chỉ thị sinh thái cho thấy tính tương đồng cao về khả năng phản ánh nhanh sự xáo trộn sinh cảnh rừng do con người gây ra.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Chuẩn hóa quy trình tuần tra và điều tra giám sát thực địa: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm triển khai định kỳ tuần tra 1 đến 2 đợt mỗi tháng trên 100% các tuyến giám sát cố định (chiều dài 2 đến 6 km/tuyến). Hoạt động này được thực hiện liên tục trong giai đoạn 2016-2020, đặt mục tiêu phát hiện sớm và giảm 50% số vụ đặt bẫy, khai thác động vật hoang dã trái phép trên địa bàn.
2. Nâng cao năng lực chuyên môn và chuẩn hóa dữ liệu cho cán bộ: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình phối hợp Trường Đại học Lâm nghiệp tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm trong giai đoạn 2016-2018. Mục tiêu đào tạo đạt trên 80% cán bộ kiểm lâm và đội ngũ bảo vệ rừng nắm vững kỹ thuật nhận dạng 6 loài chỉ thị, sử dụng thành thạo máy định vị GPS, bẫy ảnh tự động và kỹ năng ghi chép biểu mẫu chuẩn hóa.
3. Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu GIS quản lý đa dạng sinh học: Ban Quản lý Khu bảo tồn chủ trì xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử tích hợp bản đồ số GIS trong thời gian 12 tháng. Hệ thống đặt mục tiêu cập nhật chính xác biến động mật độ quần thể 6 loài chỉ thị đạt độ tin cậy trên 90%, phục vụ việc ra quyết định can thiệp bảo tồn kịp thời.
4. Phát triển sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng vùng đệm: Ủy ban nhân dân các huyện Kim Bôi, Lạc Sơn cùng các xã Thượng Tiến, Kim Tiến, Quý Hòa phối hợp Ban Quản lý thực hiện các chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng và chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Mục tiêu nâng cao thu nhập bình quân của 8.149 cư dân vùng đệm thêm 15% đến 20% trong giai đoạn 2016-2020, từ đó giảm 70% áp lực xâm lấn tài nguyên rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật cao cho các nhóm đối tượng sau:

• Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp mẫu biểu điều tra chuẩn hóa, phương pháp thiết lập tuyến giám sát dải và bộ tiêu chí sàng lọc loài chỉ thị áp dụng trực tiếp cho các hệ sinh thái rừng đặc dụng miền núi.
• Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và kiểm lâm: Cung cấp căn cứ thực tiễn để đánh giá việc thực thi các quy định pháp luật như Nghị định 32/2006/NĐ-CP, đồng thời làm cơ sở xây dựng kế hoạch phân bổ ngân sách bảo tồn cấp tỉnh giai đoạn 5 năm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh học bảo tồn: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu động vật rừng, cách tính toán chỉ số phong phú theo công thức Trịnh Tác Tân (1973) và ma trận phân tích áp lực đe dọa sinh thái.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ quốc tế: Cung cấp dữ liệu nền tảng khoa học tin cậy để thẩm định, xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế gắn với bảo tồn thiên nhiên và bảo vệ động vật nguy cấp tại khu vực Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn chỉ chọn 6 loài động vật để xây dựng bộ chỉ số giám sát thay vì toàn bộ 187 loài chim và thú?
Việc giám sát toàn diện 59 loài thú và 128 loài chim đòi hỏi nguồn ngân sách và nhân lực rất lớn. Luận văn áp dụng 5 tiêu chí sàng lọc khoa học nhằm chọn ra 6 loài có tính đại diện cao, hoạt động ban ngày, dễ nhận diện ngoài thực địa như Khỉ vàng, Sóc đen hay Gà lôi trắng, giúp tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo tính khả thi lâu dài.

Phương pháp đánh giá các mối đe dọa trong luận văn được thực hiện theo nguyên tắc nào?
Nghiên cứu ứng dụng phương pháp của Margoluis và Salafsky (2001) với thang điểm từ 1 đến n dựa trên ba tiêu chí độc lập: diện tích vùng bị ảnh hưởng, cường độ tàn phá sinh cảnh và tính cấp thiết theo thời gian. Cách tiếp cận này giúp lượng hóa mức độ rủi ro của từng mối đe dọa trên 7.308 ha diện tích khu bảo tồn.

Chỉ số phong phú của các loài động vật được tính toán và phân cấp như thế nào?
Chỉ số phong phú A(%) được tính bằng tỷ số phần trăm giữa số lần bắt gặp loài và tổng số đợt điều tra theo công thức của Trịnh Tác Tân (1973). Mức độ phong phú được phân thành 4 cấp rõ ràng: cấp hiếm (1-10%), cấp ít (10-20%), cấp trung bình (21-30%) và cấp nhiều (trên 30%), giúp phản ánh chính xác biến động quần thể.

Hệ thống tuyến giám sát tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến được thiết kế ra sao?
Các tuyến giám sát được thiết lập với chiều dài từ 2 đến 6 km mỗi tuyến, phân bố đại diện qua các sinh cảnh từ rừng thường xanh trên 700 m đến trảng cây bụi. Tốc độ di chuyển được chuẩn hóa từ 1,5 đến 2 km/h để người điều tra phát hiện cá thể hoặc dấu vết mà không làm kinh động động vật.

Áp lực dân sinh tác động như thế nào đến đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu?
Toàn khu vực có 10.565 cư dân (8.149 người ở vùng đệm và 2.416 người ở vùng lõi) với ngành nông lâm nghiệp chiếm 44,6% thu nhập. Tình trạng chăn thả gia súc, canh tác nương rẫy và thu hái lâm sản ngoài gỗ làm suy thoái 588,19 ha đất không có rừng, trực tiếp thu hẹp sinh cảnh của các loài thú quý hiếm.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và đánh giá toàn diện hiện trạng khu hệ động vật có xương sống tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến, ghi nhận 59 loài thú và 128 loài chim với nhiều loài nguy cấp cấp quốc gia và toàn cầu.
• Xác định và lựa chọn thành công 6 loài động vật chỉ thị đại diện gồm Khỉ vàng, Khỉ mốc, Sóc đen, Sóc bụng đỏ, Gà lôi trắng và Chích chòe lửa dựa trên bộ 5 tiêu chí khoa học.
• Chuẩn hóa thành công hệ thống tuyến giám sát thực địa (2-6 km/tuyến) cùng bộ chỉ thị sơ cấp, thứ cấp và biểu mẫu thu thập dữ liệu hiện trường.
• Ứng dụng hiệu quả khung định lượng đe dọa sinh thái của Margoluis và Salafsky (2001) kết hợp chỉ số phong phú Trịnh Tác Tân (1973) vào thực tiễn quản lý rừng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp kỹ thuật lâm sinh, công nghệ thông tin GIS và phát triển kinh tế xã hội vùng đệm cho giai đoạn 2016-2020.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp một khung phương pháp luận hoàn chỉnh và công cụ giám sát thực địa có tính khả thi cao, giúp chuyển đổi phương thức quản lý rừng từ bị động sang chủ động dựa trên bằng chứng khoa học. Các cơ quan quản lý và đơn vị nghiên cứu lâm nghiệp cần nhanh chóng đưa bộ tài liệu này vào áp dụng thực tiễn để nâng cao hiệu lực bảo tồn thiên nhiên bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên Thế giới Thuật ngữ đa dạng sinh học (ĐDSH) xuất hiện từ giữa những năm 1980, nhằm nhấn mạnh sự cần thiết trong các hoạt động nghiên cứu về tính đa dạng và phong phú của sự sống trên trái đất. Thuật ngữ này hiện nay đang được sử dụng một cách rộng rãi nhất trên phạm vi toàn cầu trong các lĩnh vực khoa học và văn hóa đời sống. Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên thế giới (IUCN) đã thúc đẩy ý tưởng về một công ước toàn cầu về ĐDSH vào năm 1981, và vào năm 1987 Chương trình môi trường của Liên hợp quốc (UNEP) đã kêu gọi một sự hợp tác quốc tế nhằm bảo tồn và phát triển bền vững ĐDSH.

Các cuộc họp trù bị đã thành lập Ủy ban hợp tác liên chính phủ để chuẩn bị cho Công ước ĐDSH và vào tháng 5 năm 1992, bản thảo cuối cùng của công ước RIO đã được chuẩn bị xong. Chiến lược ĐDSH toàn cầu đã được Viện Tài nguyên Thế giới, Hiệp hội quốc tế về Bảo vệ Thiên nhiên (IUCN) và Chương trình môi trường của Liên hợp quốc (UNEP) công bố năm 1992. Hiệp định Quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học (CBD) đã được 179 nước trên thế giới thông qua, trong đó có Việt Nam. Tài nguyên đa dạng sinh học đang hút sự quan tâm của toàn nhân loại bởi giá trị và tầm quan trọng của nó.

Thế giới sinh học trải qua hàng triệu năm phát triển để được như ngày nay với khoảng 10 – 100 triệu loài sinh sống, trong đó khoảng 1,7 triệu loài đã được định tên (Hawksworth và Ritchie 1998) đang bị tàn phá nghiêm trọng. Khoảng 20% số loài đã bị biến mất trong vòng 30 năm qua và 50% hoặc hơn nữa sẽ ra đi vào cuối thế kỷ 21 (Myers, 1993; Sharma, 2004). Nguyên nhân suy thoái gây nên bởi con người do sự tàn phá các khu vực sinh sống tự nhiên, canh tác, khai thác bừa bãi, ô nhiễm, du nhập ồ ạt cây trồng và vật nuôi vv. Nghiên cứu đánh giá giám sát tài nguyên đa dạng sinh học là một hoạt động hết sức cần thiết nhằm tạo nên cơ sở dữ liệu cho các giải pháp bảo tồn, hoạch định 4 chính sách và kế hoạch phát triển sử dụng bền vững tài nguyên.

Khái niệm giám sát đánh giá đa dạng sinh học có thể hiểu với 2 hoạt động như sau: Thứ nhất: là phân tích định lượng các chỉ số đa dạng sinh học (biodiversity measurement alpha, beeta và gamma) (IVI- Importance Value Index; H- Shannon - Weiner’s Index, Cd- Simpson’s index, vv. Thứ hai: là đánh giá giá trị của tài nguyên đa dạng sinh học (biodiversity valueing) bao gồm giá trị sử dụng trực tiếp, gián tiếp và giá trị không sử dụng, giá trị địa phương và toàn cầu (Vermeulen và Izabella, 2002). Giám sát đa dạng sinh học ở Việt Nam Cho đến nay, Việt Nam đã và đang xây dựng chương trình giám sát đa dạng sinh học Quốc gia, tuy nhiên trong hai thập kỷ qua đã có một số hoạt động giám sát đa dạng sinh học được thực hiện ở một số khu rừng đặc dụng, vùng đệm liền kề và các khu vực có rừng phòng hộ. Hầu hết các hoạt động giám sát đa dạng sinh học này đều mang tính chất thí điểm với mục tiêu chủ yếu nhằm theo dõi các nguy cơ đe dọa, xu hướng chung của các loài và xu hướng của các loài bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu, sự thay đổi đối với môi trường sống, hệ sinh thái và việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

Các hoạt động giám sát đa dạng sinh học đã được thực hiện từ trước tới nay chủ yếu do các dự án nước ngoài hỗ trợ, thực hiện riêng lẻ ở các khu vực khác nhau và khác nhau cả về quan điểm cũng như tính ứng dụng. Các hoạt động giám sát này được thực hiện rất rời rạc, không có tính liên kết với nhau và với các chương trình điều tra giám sát rừng khác. Hoạt động giám sát đa dạng sinh học thường kết thúc hoặc bị gián đoạn khi nguồn tài trợ từ bên ngoài không còn. Hiện nay đã có rất nhiều chương trình giám sát rừng quốc gia được thực hiện ở trong nước như chương trình đánh giá, giám sát và điều tra rừng quốc gia, chương trình thống kê và điều tra rừng quốc gia, chương trình theo dõi diễn biến rừng và đất lâm nghiệp… Tuy nhiên, các chương trình giám sát rừng này hiện vẫn chưa kết hợp dữ liệu hiện có về giám sát ĐDSH từ các cơ quan quản lý; không xây dựng mối liên kết nào giữa các cơ quan quản lý với các chương trình kiểm kê và giám sát cấp quốc 5 gia.

Do đó, các cơ quan quản lý không nắm bắt được các diễn biến về ĐDSH để có giải pháp quản lý hợp lý. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc các hoạt động giám sát đa dạng sinh học chưa được quan tâm là phương thức quản lý tài nguyên ở Việt Nam hiện còn rất thụ động. Thông thường, khi có giấy phép, lâm sản sẽ được khai thác để bán và khi rừng tự nhiên không còn sản phẩm để khai thác, rừng sẽ được trồng mới hoặc để tái sinh tự nhiên. Phần lớn rừng đều không có chiến lược quản lý lâu dài cũng như không có mục tiêu quản lý rừng cụ thể.

Nguyên nhân khác là chưa có cơ sở dữ liệu để lưu trữ, phân tích các chỉ số và dữ liệu đa dạng sinh học một cách lâu dài và có hệ thống; các chỉ số về đa dạng sinh học được thu thập rời rạc, không có định hướng. Điều này khiến các thông tin về đa dạng sinh học không đóng góp nhiều cho việc lập kế hoạch và kết quả là giám sát đa dạng sinh học chưa được quan tâm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 1. Sự cần thiết của giám sát đánh giá đa dạng sinh học Tính đa dạng sinh học không phải lúc nào cũng cố định trong các khu bảo tồn thiên nhiên.

Theo sự biến đổi của thời gian, khí hậu, sự canh tranh phát triển trong các quần xã, diễn thế tự nhiên, di cư cùng với sự tác động của con người. đã làm cho tính đa dạng sinh học trong các khu bảo tồn luôn thay đổi. Vì vậy, điều tra, giám sát đa dạng sinh học có ý nghĩa rất lớn trong công tác bảo tồn. Đa dạng sinh học được hiểu một cách đơn giản là sự da dạng về nguồn gen, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái.

Giám sát đa dạng sinh học là những chu trình thu thập số liệu về đa dạng sinh học thông qua các chỉ số để xác định hiện trạng và những xu hướng thay đổi đa dạng sinh học nhằm mục đích đưa ra các quyết định quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên đa dạng sinh học. Các đợt điều tra giám sát đa dạng sinh học theo định kỳ sẽ cung cấp những tài liệu cơ sở để chúng ta đánh giá những thay đổi trong khu bảo tồn do những tác động tiêu cực hoặc do các hoạt động quản lý gây nên. Mặt khác, các tài liệu điều tra giám sát sẽ giúp chúng ta đánh giá sự tiến bộ (hiệu quả) của các hoạt động quản lý. 6 Tóm lại, các cuộc điều tra, giám sát đa dạng sinh học sẽ cho ta những tài liệu về: số lượng loài trong khu bảo tồn (độ phong phú của loài); phân bố của các loài, nhóm loài đặc trưng cho các dạng sinh cảnh (tổ thành loài).

Việc điều tra giám sát thường xuyên theo định kỳ sẽ giúp các nhà điều tra xây dựng danh lục kiểm kê của các loài trong khu bảo tồn. Từ đó chúng ta có thể so sánh kết quả kiểm kê này với các đợt kiểm kê trước đây hoặc với kết quả kiểm kê ở các khu bảo tồn khác (nếu quy trình kiểm kê không bị thay đổi). Ngoài ra hoạt động giám sát, đánh giá đa dạng sinh học còn nhằm mục đích: xác định các vùng ưu tiên cho bảo tồn đa dạng sinh học; bảo tồn và phát triển nguồn gen động, thực vật; theo dõi tác động của quản lý đất đai cũng như biến đổi môi trường đến đa dạng sinh học. Phân tích xác định nhu cầu giám sát đánh giá ĐDSH Để hoạt động điều tra giám sát đa dạng sinh học có kết quả, cần phải xây dựng kế hoạch làm sao đảm bảo việc quản lý có định hướng và thường xuyên, thích ứng với tình trạng thay đổi của khu bảo tồn.

Muốn thiết lập một kế hoạch như vậy cần phải có sự hiểu biết khá cặn kẽ về các loài, các sinh cảnh có trong khu bảo tồn trên các phương diện: vị trí, phân bố, các yếu tố đe doạ, mức độ đe doạ và diễn biến tình trạng của chúng qua các năm; tình hình kinh tế, xã hội và các áp lực bên ngoài đến nguồn tài nguyên. Những thông tin nêu trên sẽ giúp chúng ta quyết định loài nào, sinh cảnh nào hoặc mối đe doạ nào cần được chú ý đặc biệt và những hoạt động quản lý nào là cấp thiết nhất. Một số nguyên tắc định hướng điều tra, giám sát đa dạng sinh học 1. Có một số nhóm thông tin cần thiết góp phần quyết định định hướng bảo tồn, ví dụ mối tương quan loài về sinh học, sinh thái, kinh tế: - Mối tương quan loài và diện tích: đây chính là việc xác định sự giàu có về loài trong một vùng nhất định để đánh giá kích thước quần thể tối thiểu trong các khu bảo tồn.

- Các loài có vai trò quyết định (Keystone species): các loài đóng vai trò chủ đạo trong việc duy trì cấu trúc và sự toàn vẹn của hệ sinh thái. 7 - Loài chỉ thị của hệ sinh thái (indicator species): là những loài mà sự đa dạng của chúng có liên quan với sự đa dạng của một hay nhiều loài khác. - Các cấp bậc phân loại: Loài hay cấp phân loại trên loài cũng được dùng để so sánh các lập địa hay các hệ sinh thái về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn. Gần đây đã phát triển nhiều phưong pháp để xác định vùng ưu tiên bảo tồn, không chỉ dựa vào sự giàu có về loài mà còn cả sự khác biệt về phân loại của các loài quan tâm.

Các vùng có các loài xa nhau về phân loại sẽ được ưu tiên hơn là vùng có các loài gần nhau về phân loại. - Các nhóm chức năng (Functional group): là nhóm các loài có cùng chức năng và cấu tạo hình thái giống nhau trong một hệ sinh thái. Ví dụ: các loài dây leo có thể được coi là một nhóm mà không nhất thiết phải chia ra thành các loài khác biệt nhau.