Đặt vấn đề Sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda thuộc họ ngài đêm Noctuidae, Bộ cánh vẩy Lepidoptera. Sâu keo mùa thu có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới của châu Mỹ. Năm 2016, sâu keo mùa thu đã xuất hiện và gây hại lần đầu tiên ở Tây Phi và Trung Phi. Đến năm 2018, sâu keo mùa thu đã gây hại trên cây ngô tại hơn 30 quốc gia châu Phi và lần đầu tiên xuất hiện tại một số quốc gia châu Á (FAO, 2018).
Đầu năm 2019, sâu keo mùa thu đã được ghi nhận gây hại trên cây ngô một số nước Đông Nam Á và Trung (FAO, 2019). Vòng đời sâu keo mùa thu khoảng 30 ngày vào mùa hè, nhưng 60 ngày vào mùa xuân và mùa thu, và 80 đến 90 ngày trong mùa đông. Thời gian sống của trưởng thành từ 7 - 21 ngày (trung bình khoảng 10 ngày). Trưởng thành ghép đôi giao phối và bắt đầu đẻ trứng từ 1-3 ngày sau vũ hóa nhưng đẻ chủ yếu trong thời gian 3-6 ngày sau vũ hóa.
Trứng nở sau 2-10 ngày từ khi đẻ, trung bình 2-3 ngày. Tỷ lệ trứng nở 74-95%, trung bình 80-85%. Thời gian pha sâu non 11-24 ngày, trung bình 13-15 ngày. Nhộng có tỷ lệ vũ hóa 90-100 %, tỷ lệ sống sót đến khi đẻ trứng trung bình 93,5%.
Tại Việt Nam, sâu keo mùa thu xuất hiện và gây hại trên cây ngô từ tháng 3 năm 2019. Tính đến ngày 19/7, tổng diện tích nhiễm sâu keo mùa thu gây hại trên ngô hè thu toàn quốc đã là 16.464 ha, phân bố ở hầu hết các tỉnh trồng ngô trong cả nước. Trong đó, diện tích bị hại nặng (tương đương 8 con sâu/m2) là 2.595 ha ở một số tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên như Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn, Phú Thọ, Yên Bái, Ninh Bình, Đồng Nai, Đắc Lắk, Nghệ An (theo báo đại đoàn kết). Sâu keo mùa thu là một loại sâu đa thực khi thành dịch thì gây hại rất lớn đến nền kinh tế thế giới.
Sâu keo mùa thu đang trở thành mối đe dọa nghiêm 1 trọng đối với sản xuất ngô ở Việt Nam. Việc phòng trừ hết sức khó khăn và tốn kém do tốc độ sâu sinh sản nhanh, vòng đời dài, khả năng phát tán rộng, trong khi tập quán canh tác nhỏ lẻ, thời vụ gieo trồng đan xen, cơ cấu giống đa dạng. Cho đến nay, với nhiều biện pháp phòng trừ sâu keo mùa thu hại ngô được các địa phương áp dụng bước đầu đã ngăn chặn để không cho thành dịch, tuy nhiên để trừ triệt để loại sâu này vẫn được tiếp tục nghiên cứu. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn trên và dưới sự hướng dẫn của TS.
Trần Thị Thu Phương giảng viên bộ môn côn trùng, Khoa Nông Học, Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda (J. Smith) và đánh giá hiệu lực của một số thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm”. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda và so sánh hiệu lực của một số thuốc trừ sâu sinh học với thuốc trừ sâu hóa học để từ đó đề xuất áp dụng trong phòng chống loài dịch hại này đạt hiệu quả cao nhất góp phần mang lại hiệu quả kinh tế cho bà con nông dân, giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, ít độc hại với con người và môi trường.
Yêu cầu - Xác định đặc điểm hình thái, sinh học của sâu keo mùa thu S. frugiperda gây hại trên cây ngô và cây rau ngót. - So sánh hiệu lực của một số loại thuốc trừ sâu sinh học và thuốc trừ sâu hóa học đối với sâu keo mua thu trong điều kiện phòng thí nghiệm. 2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC 2.
Tình hình nghiên cứu sâu keo mùa thu ngoài nước 2. Phân loại sâu keo mùa thu Phân loại loài sâu keo mùa thu được các nhà nghiên cứu xác định như sau: Giới: Động vật (Metazoa) Ngành: Chân đốt (Arthropoda) Lớp: Côn trùng (Insecta) Bộ: Cánh vẩy (Lepidoptera) Họ: Ngài đêm (Noctuidae) Giống: Sâu keo (Spodoptera) Loài: Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda (CABI, 2020). Phân bố Sâu keo mùa thu Spodoptera Frugiperda là loại côn trùng đa thực nguy hiểm có nguồn gốc tại châu Mỹ. Gần đây sâu keo mùa thu đã trở thành dịch hại xâm lấn gây hại nghiêm trọng trên cây ngô tại châu Phi và châu Á.
Tại châu Phi, đầu năm 2016 sâu keo mùa thu được phát hiện ở 5 nước Tây và Trung Phi. Đến 2018, loài này được phát hiện trên 30 quốc gia ở châu Phi. Tại châu Á, sâu keo mùa thu được phát hiện gây hại đầu tiên ở Ấn Độ và Yê Men vào tháng 7 năm 2018. Đầu năm 2019, loài này đã xuất hiện tại 5 quốc gia khác là Banglades, Trung Quốc,Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan (FAO, 2018).
Phạm vi ký chủ Sâu keo mùa thu Spodoptera Frugiperda có phổ ký chủ rất rộng. Sâu keo mùa thu được ghi nhận gây hại trên 353 loại kí chủ khác nhau, thuộc 76 họ trong đó có họ Hòa Thảo, họ Cúc, họ Đậu. Ngoài cây ngô và cây lúa, loài này còn gây hại nghiêm trọng trên các loại cây trồng khác như mía, bông, lạc, hoa hướng 3 dương, hành, tỏi, củ cải, rau họ hoa thập tự, họ bầu bí cà chua, khoai lang, táo, xoài,. có mức độ kháng thuốc mạnh, ăn tạp và sinh trưởng nhanh cùng khả năng di trú trung bình 10km, nếu gặp gió có thể đi xa đến 100km (CABI, 2020).
Đặc điểm gây hại và triệu chứng gây hại của sâu keo mùa thu Chỉ pha sâu non của sâu keo mùa thu gây hại cây trồng. Sâu non gây hại bằng cách ăn lá. Sau khi nở, sâu non tuổi 1 ngay lập tức tìm ăn lá. Sâu non tuổi một ăn phần biểu bì trên của lá để lại một lớp màng trong suốt.
Sâu non từ tuổi 2 đến tuổi 3 bắt đầu tạo ra các lỗ trên lá và ăn từ mép lá vào trong. Sâu non tuổi lớn gây hại mạnh, có thể cắn đứt lá. Cây bị hại thường rất sơ xác, giảm mạnh về năng suất thậm chí gây mất năng suất. Với mật độ từ 0,2 đến 0,8 con trên một cây có thể gây giảm năng suất từ 5 đến 20% (Capinera, 2017).
Sâu non tuổi lớn có thể cắn phần gốc của cây. Cây trưởng thành bị tấn công vào các cấu trúc sinh sản. Trên cây ngô, sâu keo mùa thu ăn lá ngô và tấn công vào phần nõn gây ra rất nhiều các lỗ tại phần nõi của ngô làm ảnh hưởng tới sự phát triển của ngô. Sâu non gây hại cho phiến lá là triệu chứng gây hại phổ biến nhất ở giai đoạn đầu, tuy nhiên đôi khi không thể phân biệt được triệu chứng cúa sâu keo mùa thu với triệu chứng là do các loại sâu đục thân khác.
Thông thường giai đoạn sâu non tuổi 1 và 2 sẽ có nhiều sâu non trên cùng một cây. Các triệu chứng sâu non tạo ra các lỗ lớn làm các lá xù xì và tạo ra phân sâu giống mùn cưa và trong khi ăn sẽ tạo ra các cục lớn. Các cánh đồng bị sâu keo mùa thu gây hại nặng giống như chúng đã bị ảnh hưởng bởi một trận mưa đá nghiêm trọng. Ở mật độ cao, sâu non tuổi lớn có thể hoạt động mạnh và phân tán thành đàn, nhưng chúng thường ở lại khu vực trên các bãi cỏ hoang (CABI, 2020).
Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế do sâu keo mùa thu đối với sản xuất ngô tại nhiều quốc gia đã được nghiên cứu và khảo sát. Tại Brazil, sâu keo mùa thu làm giảm 34% sản lượng ngô. Năm 2005, loài dịch này đã làm thiệt hại kinh tế khoảng 400 triệu USD cho sản xuất ngô ở quốc gia này. Kết quả điều 4 tra về mức độ thiệt hại do sâu keo mùa thu gây ra tại 12 quốc gia Châu Phi trong 3 năm từ 2015-2017 đã cho thấy loài sâu này đã gây thiệt hại về sản lượng ngô từ 8,3 đến 20,6 triệu tấn/năm nếu không tiến hành các biện pháp phòng trừ.
Sản lượng thiệt hại này tương đương từ 21%-53% tổng sản lượng ngô trung bình hàng năm trong 3 năm của các quốc gia này. Thiệt hại kinh tế ước tính khoảng từ 2,5 đến 6,2 triệu USD. Sâu keo mùa thu xuất hiện tại 10 vùng trồng ngô ở Cameroon với tỷ lệ thiệt hại từ 22,9 ± 5,7% ở vùng Đông Bắc và 79,2 ± 3,4% ở khu vực phía Tây của quốc gia này. Mức độ thiệt hại dao động từ 2,15 ± 0,08% ở vùng Đông Bắc được ghi nhận trong cuộc khảo sát thứ hai, đến 3,64 ± 0,10% ở vùng Littoral trong cuộc khảo sát thứ hai.
Mật độ sâu non trung bình dao động trong khoảng 6,33 ± 1,51 con/m2 đến 19,78 ± 3,03 con/m2 ở các ô chưa được xử lý trong khi nó nằm trong khoảng 4,43 ± 1,73 con/m2 đến 29,0 ± 2,70 con/m2 ở các ô được xử lý. Số lượng sâu keo mùa thu lớn hơn trên mỗi cánh đồng được ghi nhận ở khu vực phía Tây 20,1 ± 2,30 con/m2, tiếp theo là phía Đông 15,9 ± 2,45 con/m2 và Tây Bắc 15,3 ± 2,14 con/m2. Số lượng sâu keo mùa thu thấp nhất được ghi nhận ở vùng Đông Bắc 6,59 ± 1,39 con/m2 (Kuate & cs. Đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái học của sâu keo mùa thu Sâu keo mùa thu Spodopera frugiperda được Smith và Abbot mô tả lần đầu tiên vào năm 1797 với tên gọi là Phalaena frugiperda.
Một vòng đời của sâu keo mùa thu trải qua 4 pha : pha trứng, pha sâu non, pha nhộng và pha trưởng thành. Tất cả các pha đều được tìm thấy trên cây ký chủ. * Pha trứng: Trứng sâu keo mùa thu có đường kính 0,4 mm, cao 0,3 mm, trứng có màu vàng nhạt hoặc hơi kem tại thời điểm trứng mới đẻ và trở thành màu nâu nhạt trước khi nở. Thời gian từ lúc đẻ đến khi trứng nở mất 2-3 ngày (trong nhiệt độ 20-30°C).
Trứng thường được đẻ tập chung tạo thành một khối, trung bình một ổ có khoảng 150-200 trứng, trứng được đẻ thành 2-4 lớp trên bề mặt lá. Trứng thường được bao phủ bởi một lớp lông màu hồng xám bảo vệ từ 5 bụng con cái. Mỗi con cái có thể đẻ tới 1000 trứng. Các ổ trứng có thể được đẻ ở mặt dưới của lá hoặc ở mặt trên của lá.
Trong một số trường hợp đặc biệt, trên cây còn rất nhỏ, trứng có thể được đẻ trên thân cây (CABI, 2020). * Pha sâu non: Pha sâu non của sâu keo mùa thu thường có 6 tuổi.