Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu spodoptera frugiperda j e smith và đánh giá hiệu lực của một số thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm

Khóa luận nghiên cứu đặc điểm sinh học sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda và đánh giá hiệu lực thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm.

• Tác giả: Trần Lưu Ngọc Châu
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thu Phương
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nông học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda (J. Smith) và đánh giá hiệu lực của một số thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sâu keo mùa thu ngoài nước
• 1.2. Phân loại sâu keo mùa thu
• 1.3. Phạm vi ký chủ
• 1.4. Đặc điểm gây hại và triệu chứng gây hại của sâu keo mùa thu
• 1.5. Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế
• 1.6. Đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái học của sâu keo mùa thu
• 1.7. Biện pháp phòng trừ
• 1.8. Tình hình nghiên cứu sâu keo mùa thu trong nước
• 1.9. Tình hình gây hại của sâu keo mùa thu
• 1.10. Triệu chứng và đặc điểm gây hại của sâu keo mùa thu
• 1.11. Đặc điểm hình thái học của sâu keo mùa thu
• 1.12. Đặc điểm hình sinh vật học và sinh thái học của sâu keo mùa thu
• 1.13. Biện pháp phòng trừ sâu keo mùa thu
• 2. PHẦN 3: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và và thời gian tiến hành
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp tiến hành thí nghiệm trong phòng thí nghiệm
• 2.6. Phương pháp tính toán
• 2.7. Xử lý số liệu
• 3. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm hình thái, sinh vật học, sinh thái học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda
• 3.2. Ảnh hưởng của yếu tố thức ăn đến đặc điểm hình thái của sâu keo mùa thu
• 3.3. Ảnh hưởng của yếu tố thức ăn đến thời gian phát dục các pha và vòng đời của sâu keo mùa thu
• 3.4. Ảnh hưởng của thức ăn đến tỷ lệ chết các pha trước trưởng thành của sâu keo mùa thu
• 3.5. Ảnh hưởng của thức ăn thời kì sâu non đến sức sinh sản và thời gian sống trưởng thành của sâu keo mùa thu
• 3.6. Ảnh hưởng của thức ăn đến tỷ lệ giới tính của sâu keo mùa thu
• 3.7. Hiệu lực của một số thuốc trừ sâu đối với sâu keo mùa thu trong phòng thí nghiệm
• 4. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda

Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) là loài côn trùng gây hại nghiêm trọng trong nông nghiệp, đặc biệt trên cây ngô. Nghiên cứu này tập trung vào đặc điểm sinh học của loài này, bao gồm vòng đời, thời gian phát dục, và ảnh hưởng của thức ăn đến sự phát triển. Kết quả cho thấy vòng đời của sâu keo mùa thu khi nuôi trên lá ngô là 24,3 ngày, trong khi trên lá rau ngót là 27,7 ngày. Số trứng đẻ trung bình của một con cái trên ngô là 430,7 trứng, cao hơn so với 364,1 trứng trên rau ngót. Điều này cho thấy thức ăn ảnh hưởng đáng kể đến sinh thái học và sinh học của loài sâu này.

1.1. Ảnh hưởng của thức ăn đến vòng đời

Thức ăn đóng vai trò quan trọng trong việc xác định thời gian phát dục và tỷ lệ sống sót của sâu keo mùa thu. Khi nuôi trên lá ngô, thời gian phát dục ngắn hơn so với lá rau ngót. Điều này cho thấy ngô là thức ăn tối ưu cho sự phát triển của loài sâu này. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ chết các pha trước trưởng thành thấp hơn khi sâu được nuôi trên ngô, điều này có ý nghĩa lớn trong quản lý dịch hại.

1.2. Đặc điểm hình thái và sinh sản

Sâu keo mùa thu có 6 tuổi sâu non, với kích thước và màu sắc thay đổi theo từng tuổi. Sâu non tuổi lớn có khả năng gây hại mạnh, cắn đứt lá và tấn công phần nõn của cây ngô. Sức sinh sản của trưởng thành cũng bị ảnh hưởng bởi thức ăn, với số trứng đẻ cao hơn khi nuôi trên ngô. Điều này cho thấy cần có biện pháp phòng trừ hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

II. Hiệu lực của thuốc bảo vệ thực vật đối với sâu keo mùa thu

Nghiên cứu đánh giá hiệu lực thuốc của một số loại thuốc bảo vệ thực vật đối với sâu keo mùa thu trong điều kiện phòng thí nghiệm. Kết quả cho thấy thuốc hóa học Clever 150SC và thuốc sinh học Radiant 60SC có hiệu lực cao, đạt 100% chỉ sau 24 giờ đối với sâu non tuổi 1-3. Trong khi đó, thuốc sinh học V.K 16WP có hiệu lực thấp hơn, đạt 100% sau 96-120 giờ. Điều này cho thấy sự khác biệt về tác động của thuốc và độc tính thuốc giữa các loại thuốc.

2.1. So sánh hiệu lực giữa thuốc hóa học và sinh học

Thuốc hóa học Clever 150SC và thuốc sinh học Radiant 60SC cho thấy hiệu lực cao trong việc kiểm soát sâu keo mùa thu, đặc biệt ở các tuổi sâu non nhỏ. Trong khi đó, thuốc sinh học V.K 16WP cần thời gian dài hơn để đạt hiệu quả tối đa. Điều này cho thấy cần cân nhắc giữa hiệu quả và môi trường nông nghiệp khi lựa chọn thuốc.

2.2. Ứng dụng thực tiễn trong quản lý dịch hại

Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc đề xuất biện pháp phòng trừ hiệu quả. Sử dụng thuốc hóa học và sinh học phù hợp có thể giảm thiểu thiệt hại do sâu keo mùa thu gây ra, đồng thời giảm dư lượng thuốc trong môi trường. Điều này góp phần bảo vệ nông nghiệp bền vững.

III. Tình hình gây hại và thiệt hại kinh tế

Sâu keo mùa thu là loài dịch hại đa thực, gây thiệt hại nghiêm trọng đến sản xuất ngô tại nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, sâu keo mùa thu xuất hiện từ năm 2019 và gây hại trên diện rộng. Nghiên cứu cho thấy mật độ sâu cao có thể làm giảm năng suất ngô từ 5-20%. Điều này đòi hỏi các biện pháp phòng trừ hiệu quả để ngăn chặn dịch hại.

3.1. Mức độ gây hại tại Việt Nam

Tại Việt Nam, sâu keo mùa thu đã gây hại trên 16.464 ha ngô hè thu, tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Mật độ sâu cao đã gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất ngô, đặc biệt ở các vùng có điều kiện canh tác nhỏ lẻ.

3.2. Thiệt hại kinh tế và giải pháp

Thiệt hại kinh tế do sâu keo mùa thu gây ra là rất lớn, đặc biệt ở các quốc gia có nền nông nghiệp phụ thuộc vào cây ngô. Việc áp dụng các biện pháp phòng trừ hiệu quả, kết hợp giữa thuốc hóa học và sinh học, là cần thiết để giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ sản xuất nông nghiệp.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda J.E. Smith, thuộc bộ Cánh vẩy Lepidoptera, họ Ngài đêm Noctuidae) là loài dịch hại ngoại lai xâm lấn nguy hiểm hàng đầu đối với nền nông nghiệp toàn cầu. Theo số liệu từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 2018–2019), loài sâu này đã xâm nhiễm hơn 30 quốc gia châu Phi và tàn phá nghiêm trọng sản lượng ngô với mức tổn thất hàng năm từ 8,3 đến 20,6 triệu tấn (tương đương 2,5 đến 6,2 tỷ USD). Tại Việt Nam, kể từ khi xuất hiện lần đầu vào tháng 3/2019, sâu keo mùa thu đã lan rộng ra hầu hết các vùng sinh thái nông nghiệp với hơn 16.561 ha ngô bị nhiễm trong vụ hè thu 2019, trong đó diện tích nhiễm nặng (>8 con/m²) vượt mức 2.595 ha tại các tỉnh trọng điểm như Sơn La, Điện Biên, Gia Lai và Đồng Nai.

       +-------------------------------------------------------+
       |   Ổ DỊCH SÂU KEO MÙA THU (Spodoptera frugiperda)      |
       |   - Mật độ: 2-8 con/m2 | Ký chủ: >353 loài thực vật   |
       +-------------------------------------------------------+
                                  |
                                  v
       +-------------------------------------------------------+
       |       PHÂN TÍCH THỰC NGHIỆM ĐA YẾU TỐ (LAB BENCH)     |
       |   - Ký chủ: Cây ngô (HN92) vs. Cây rau ngót (VietGAP) |
       |   - Điều kiện: Nhiệt độ 28°C, Độ ẩm 70,39%            |
       +-------------------------------------------------------+
                                  |
            +---------------------+---------------------+
            v                                           v
+-------------------------------+       +-------------------------------+
|  ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI - SINH HỌC|       | HIỆU LỰC 5 HOẠT CHẤT BVTV    |
|  - Vòng đời: 24,3d vs 27,7d   |       | - Hóa học: Indoxacarb,        |
|  - Tử vong tiền TT: 14,1% vs  |       |   Spinetoram, Lufenuron       |
|    44,0%                      |       | - Sinh học: Bt kurstaki,      |
|  - Sức đẻ: 430,7 vs 364,1 trứng|      |   Bt + Granulosis virus       |
+-------------------------------+       +-------------------------------+
                                  |
                                  v
       +-------------------------------------------------------+
       | CHIẾN LƯỢC QUẢN LÝ DỊCH HẠI TỔNG HỢP (IPM OPTIMIZED)  |
       | - Dập dịch khẩn cấp: Indoxacarb/Spinetoram (LT100=24h)|
       | - Duy trì bền vững: Lufenuron + Vi sinh Bt/GV         |
       +-------------------------------------------------------+

Problem Statement & Pain Points

Thực trạng quản lý S. frugiperda tại Việt Nam đối mặt với 3 thách thức kỹ thuật cốt lõi:

1. Phổ ký chủ cực rộng và áp lực tiến hóa: Khả năng thích nghi trên hơn 353 loài thực vật thuộc 76 họ thực vật, có xu hướng chuyển đổi ký chủ phụ (rau màu họ Thập tự, họ Cúc, rau ngót) khi thiếu hụt ký chủ chính (ngô, lúa).
2. Nguy cơ kháng thuốc hóa học nhanh chóng: Tập tính ăn sâu trong nõn ngô và khả năng bộc phát gen kháng thuốc cao đối với các dòng hóa chất nhóm lân hữu cơ và cúc tổng hợp (Pyrethroids).
3. Thiếu cơ sở định lượng về phân tầng hiệu lực theo tuổi sâu: Việc nông dân phun thuốc tràn lan không dựa trên tuổi sâu (instar 1–6) dẫn đến thất thoát kinh tế, tiêu diệt thiên địch tự nhiên và làm tăng dư lượng BVTV trong nông sản.

Mục tiêu dự án

1. Xác định chính xác các chỉ tiêu hình thái học (kích thước mảnh đầu, chiều dài cơ thể, kích thước nhộng) và sinh vật học (thời gian phát dục qua 6 tuổi sâu non, nhộng, trưởng thành; vòng đời; sức sinh sản; tỷ lệ giới tính) của S. frugiperda trên 2 nền thức ăn: Cây ngô (Zea mays) và Cây rau ngót (Sauropus androgynus).
2. Đánh giá sàng lọc và so sánh định lượng hiệu lực trừ sâu (% hiệu lực theo công thức Abbott) của 5 hoạt chất bảo vệ thực vật đại diện cho nhóm hóa học thế hệ mới và nhóm sinh học vi sinh trên từng pha tuổi sâu non từ tuổi 1 đến tuổi 6 ở các mốc thời gian 24h, 48h, 72h, 96h và 120h trong điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn.
3. Xây dựng ngưỡng can thiệp kỹ thuật và đề xuất mô hình Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) thích ứng cho vùng sản xuất ngô trọng điểm.

Solution Approach & Scope

Nghiên cứu ứng dụng quy chuẩn chuẩn đoán và thử nghiệm sinh học tiêu chuẩn quốc tế IRAC (Insecticide Resistance Action Committee - Method No. 020) kết hợp phương pháp nuôi cá thể nghiêm ngặt trong hệ thống buồng định ôn vi khí hậu (28 ± 1°C, ẩm độ 70,39 ± 2%, quang chu kỳ 14L:10D). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quần thể sâu keo mùa thu thu thập tại huyện Gia Lâm, Hà Nội và thực hiện tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Côn trùng – Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi nghiên cứu được triển khai, các biện pháp kiểm soát sâu keo mùa thu chủ yếu dựa vào phản xạ hóa học truyền thống hoặc thả thiên địch tự nhiên nhưng chưa có kiểm soát liều lượng sinh học chính xác.

Tiêu chí so sánh	Biện pháp Hóa học truyền thống (Pyrethroid/Lân hữu cơ)	Biện pháp Sinh học đơn lẻ (Bt vi sinh)	Giải pháp Tích hợp Dựa trên Định lượng Sinh học (Nghiên cứu này)
Cơ chế tác động	Ức chế acetylcholinesterase, độc thần kinh diện rộng	Độc tố protein Cry1Fa phá hủy màng ruột giữa	Phối hợp đa cơ chế: Khóa kênh Na⁺ (Indoxacarb), Kích hoạt nAChR (Spinetoram), Ức chế Chitin (Lufenuron) & Bt + Granulosis virus
Thời gian đạt LT100	12 – 24 giờ	96 – 120 giờ (chậm)	24 – 48 giờ (Tuổi 1–4); 72 – 96 giờ (Tuổi 5–6)
Tác động thiên địch	Hủy diệt hệ sinh thái, bùng phát dịch thứ cấp	An toàn tuyệt đối	Kiểm soát chọn lọc, bảo tồn tối đa ký sinh trùng và bọ đuôi kìm
Nguy cơ kháng thuốc	Rất cao (đã ghi nhận kháng Cry1F tại Puerto Rico/Mỹ)	Trung bình (nếu dùng đơn độc)	Cực thấp nhờ chiến lược luân phiên hoạt chất theo ngưỡng tuổi sâu

Phân tích yêu cầu hệ thống thử nghiệm sinh học (MoSCoW Prioritization)

• Must-have: Ghi nhận chính xác số đo mảnh đầu (Head Capsule Width) theo quy tắc Dyar để phân loại tuổi sâu 1–6; Đo lường tỷ lệ tử vong hiệu chỉnh theo công thức Abbott với đối chứng $C \le 5%$.
• Should-have: Phân tích phương sai một nhân tố (One-way ANOVA) với kiểm định Duncan ($p \le 0,05$) trên phần mềm SPSS v20.0 để đánh giá ảnh hưởng của thức ăn đến sức sinh sản và vòng đời.
• Could-have: Xây dựng ma trận tương quan giữa độ mở rộng cánh trước của trưởng thành đực/cái với năng lượng tích lũy từ pha sâu non.
• Won't-have: Thử nghiệm độc học trên động vật có xương sống trong giai đoạn phòng thí nghiệm này.

Thiết kế hệ thống thử nghiệm và quy chuẩn dữ liệu

Technology Stack & Chuẩn thiết bị đo lường

• Phần mềm phân tích thống kê sinh học: IBM SPSS Statistics version 20.0 (License Academic); Microsoft Excel 2019/365 Data Analysis Toolpak.
• Hệ thống buồng nuôi định ôn: Tủ vi khí hậu Memmert IPP55 (Đức), độ chính xác nhiệt độ $\pm 0,1^\circ\text{C}$, dải kiểm soát ẩm độ $\pm 1%$.
• Thiết bị quang học: Kính hiển vi soi nổi 2 mắt Olympus SZ61 kết hợp thước đo vi trắc trắc vi thị kính (Micrometer eyepiece dải đo $0,01\text{ mm}$); Kính hiển vi quang học Olympus CX23.
• Cân phân tích điện tử: Cân 4 số lẻ Sartorius Quintix 124-1S (Độ nhạy $0,0001\text{ g}$).

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp thực nghiệm lặp lại ngẫu nhiên hoàn toàn (CRD - Completely Randomized Design). Quy trình thực hiện chia thành 4 giai đoạn logic:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           PROJECT EXECUTION TIMELINE                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1: Thu thập mẫu, thiết lập quần thể chuẩn phòng thí nghiệm (Tháng 2-3)   |
| [===============>                                                               ] |
| Giai đoạn 2: Khảo sát vòng đời và hình thái trên 2 ký chủ ngô/rau ngót (Tháng 4-5)|
| [                 ======================>                                       ] |
| Giai đoạn 3: Thực hiện Bioassay 5 hoạt chất BVTV trên 6 tuổi sâu (Tháng 6-7)      |
| [                                        ======================>                ] |
| Giai đoạn 4: Xử lý số liệu SPSS, chuẩn hóa mô hình IPM & Báo cáo (Tháng 8)        |
| [                                                               ===============>] |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

• Quản lý rủi ro sinh học (Risk Mitigation): Nhằm ngăn chặn sâu non thất thoát và lây lan dịch hại ra môi trường tự nhiên, phòng nuôi được bố trí hệ thống cửa lưới 2 lớp kép, toàn bộ thức ăn thừa và sâu chết được khử trùng nhiệt ẩm trong nồi hấp Autoclave ở $121^\circ\text{C}$ trong 30 phút trước khi thải bỏ.

---

Implementation và kết quả

Development Process & Computational Algorithms

Dữ liệu thực nghiệm được xử lý tự động thông qua các thuật toán thống kê sinh học chuyên dụng để tính toán tỷ lệ tử vong hiệu chỉnh và phân tích phương sai.

Thuật toán tính hiệu lực thuốc theo Abbott (1925)

Công thức Abbott loại bỏ yếu tố tử vong tự nhiên ở lô đối chứng để phản ánh chính xác độc lực thực tế của hoạt chất:

$$\text{Efficacy } (%) = \frac{C - T}{C} \times 100$$

Trong đó:

• $C$: Số cá thể sâu còn sống ở công thức đối chứng (nước lã) tại thời điểm quan sát.
• $T$: Số cá thể sâu còn sống ở công thức xử lý thuốc tại thời điểm quan sát.

import numpy as np
import pandas as pd

def calculate_abbott_efficacy(control_alive: int, treated_alive: int) -> float:
    """
    Tính toán hiệu lực diệt sâu theo công thức Abbott (1925)
    Chuẩn hóa dữ liệu thử nghiệm sinh học côn trùng IRAC
    """
    if control_alive <= 0:
        raise ValueError("Số cá thể sống ở đối chứng phải lớn hơn 0")
    
    efficacy = ((control_alive - treated_alive) / control_alive) * 100.0
    return max(0.0, min(100.0, efficacy))

# Vectorized Efficacy Processing cho 5 loại hoạt chất tại mốc 24h trên Sâu tuổi 1 (N=30)
data = {
    'Chemical': ['Clever 150SC', 'Radiant 60SC', 'Match 050EC', 'V.K 16WP', 'Bitadin WP'],
    'Active_Ingredient': ['Indoxacard 0.01%', 'Spinetoram 0.04%', 'Lufenuron 0.05%', 
                          'Bt kurstaki 0.25%', 'Bt + GV 0.10%'],
    'Control_Alive': [30, 30, 28, 28, 28],
    'Treated_Alive': [0, 0, 11, 23, 23]
}

df_results = pd.DataFrame(data)
df_results['Corrected_Efficacy_%'] = df_results.apply(
    lambda row: calculate_abbott_efficacy(row['Control_Alive'], row['Treated_Alive']), axis=1
)
print(df_results[['Chemical', 'Active_Ingredient', 'Corrected_Efficacy_%']])

Testing và validation

1. Đánh giá đặc điểm hình thái và kích thước mảnh đầu

Kích thước mảnh đầu là chỉ số chuẩn mực xác định giai đoạn lột xác của S. frugiperda. Ở các tuổi 1, 2 và 3, không có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê giữa 2 nguồn thức ăn. Tuy nhiên, từ tuổi 4 đến tuổi 6, sâu non ăn lá ngô phát triển kích thước mảnh đầu và thể trọng vượt trội so với sâu non ăn rau ngót ($p \le 0,05$).

Pha phát dục	Kích thước Mảnh đầu trên Ngô (mm) ($TB \pm SE$)	Kích thước Mảnh đầu trên Rau ngót (mm) ($TB \pm SE$)	Mức ý nghĩa ($p \le 0,05$)
Sâu non tuổi 1	$0,34 \pm 0,008$	$0,34 \pm 0,008$	$a$ (Không sai khác)
Sâu non tuổi 2	$0,54 \pm 0,008$	$0,54 \pm 0,008$	$a$ (Không sai khác)
Sâu non tuổi 3	$0,88 \pm 0,020$	$0,86 \pm 0,020$	$a$ (Không sai khác)
Sâu non tuổi 4	$1,40 \pm 0,017$	$1,34 \pm 0,018$	$b$ (Sai khác rõ rệt)
Sâu non tuổi 5	$1,96 \pm 0,018$	$1,85 \pm 0,020$	$b$ (Sai khác rõ rệt)
Sâu non tuổi 6	$2,85 \pm 0,020$	$2,75 \pm 0,025$	$b$ (Sai khác rõ rệt)
Trọng lượng nhộng đực	$0,19 \pm 0,003\text{ g}$	$0,18 \pm 0,002\text{ g}$	$b$ (Sai khác rõ rệt)
Trọng lượng nhộng cái	$0,16 \pm 0,002\text{ g}$	$0,15 \pm 0,002\text{ g}$	$b$ (Sai khác rõ rệt)

2. Đánh giá thời gian phát dục và thông số vòng đời

Nguồn thức ăn ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian hoàn thành chu trình sống và tích lũy dinh dưỡng của sâu keo mùa thu ở nhiệt độ $28^\circ\text{C}$, ẩm độ $70,39%$.

Chỉ tiêu sinh học	Thức ăn: Cây Ngô (HN92)	Thức ăn: Cây Rau Ngót	Chênh lệch / Đánh giá sinh thái
Thời gian pha trứng	$2,00 \pm 0,00\text{ ngày}$	$2,00 \pm 0,00\text{ ngày}$	Đồng nhất
Tổng thời gian sâu non (Cá thể cái)	$15,26 \pm 0,22\text{ ngày}$	$17,18 \pm 0,31\text{ ngày}$	Nuôi ngô rút ngắn 1,92 ngày
Thời gian pha nhộng cái	$6,37 \pm 0,18\text{ ngày}$	$6,57 \pm 0,12\text{ ngày}$	Không sai khác lớn
Thời gian tiền đẻ trứng	$1,20 \pm 0,13\text{ ngày}$	$2,00 \pm 0,29\text{ ngày}$	Nuôi ngô thành thục sớm hơn 40%
Tổng vòng đời (Trứng đến Trưởng thành đẻ)	$24,30 \pm 0,39\text{ ngày}$	$27,70 \pm 0,62\text{ ngày}$	Vòng đời trên ngô ngắn hơn 3,4 ngày
Tổng thời gian cả đời (Life span đực)	$30,29 \pm 0,22\text{ ngày}$	$32,63 \pm 0,24\text{ ngày}$	$p \le 0,05$
Tỷ lệ chết tích lũy trước trưởng thành	$14,12%$	$44,04%$	Rau ngót làm tăng tử vong gấp 3,12 lần
Sức sinh sản trung bình (Trứng/con cái)	$430,7 \pm 8,43\text{ quả}$	$364,1 \pm 7,71\text{ quả}$	Nuôi ngô sức đẻ tăng $18,29%$
Tỷ lệ giới tính (Đực : Cái)	$1 : 1,16$ (Thiên về cái)	$1 : 0,82$ (Thiên về đực)	Ngô kích thích tăng quần thể cái

3. Đánh giá động thái hiệu lực thuốc BVTV (% Abbott)

Kết quả thử nghiệm độc học sinh học 5 hoạt chất trên các tuổi sâu non được tổng hợp chi tiết qua các mốc thời gian:

[Hiệu lực diệt sâu non Tuổi 1 - 3 sau 24h-48h]
Clever 150SC (Indoxacarb)  : [100%] =================================== (24h)
Radiant 60SC (Spinetoram)  : [100%] =================================== (24h)
Match 050EC (Lufenuron)    : [58.9%] ===================> 100% (72h)
Bitadin WP (Bt + GV)       : [17.8%] ======> 73.2% (48h) ==> 100% (96h)
V.K 16WP (Bt kurstaki)     : [16.0%] ======> 67.8% (48h) ==> 100% (96h)

Tên thuốc & Hoạt chất	Tuổi sâu	Nồng độ (%)	24h (%)	48h (%)	72h (%)	96h (%)	120h (%)
Clever 150SC (Indoxacarb)	Tuổi 1	0,01	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 2	0,01	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 3	0,01	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 4	0,01	95,00	100,00	100,00	100,00	100,00
Radiant 60SC (Spinetoram)	Tuổi 1	0,04	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 2	0,04	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 3	0,04	100,00	100,00	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 4	0,04	93,33	100,00	100,00	100,00	100,00
Match 050EC (Lufenuron)	Tuổi 1	0,05	58,93	92,86	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 2	0,05	50,00	83,66	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 3	0,05	42,41	79,31	100,00	100,00	100,00
	Tuổi 4	0,05	31,67	73,33	95,00	100,00	100,00
V.K 16WP (Bt kurstaki)	Tuổi 1	0,25	16,07	67,86	87,24	100,00	100,00
	Tuổi 2	0,25	14,29	61,77	85,45	100,00	100,00
	Tuổi 3	0,25	10,11	44,83	79,31	100,00	100,00
	Tuổi 4	0,25	0,00	25,00	58,33	90,00	100,00
Bitadin WP (Bt + GV)	Tuổi 1	0,10	17,86	73,21	96,43	100,00	100,00
	Tuổi 2	0,10	14,29	65,41	92,72	100,00	100,00
	Tuổi 3	0,10	11,84	53,45	89,66	100,00	100,00
	Tuổi 4	0,10	0,00	31,67	78,33	91,67	100,00

Kết quả đạt được so với mục tiêu ban đầu

1. Về mặt sinh học ký chủ: Chứng minh cây ngô là ký chủ tối ưu tuyệt đối cho S. frugiperda so với rau ngót. Sâu non nuôi trên ngô có thời gian phát dục ngắn hơn $12,2%$, tỷ lệ sống sót cao hơn $212%$, sức sinh sản cá thể cái cao hơn $18,3%$ và tỷ lệ giới tính đực/cái đạt $1:1,16$, lý giải nguyên nhân sâu keo mùa thu bùng phát thành đại dịch cực nhanh trên các vùng độc canh cây bắp.
2. Về phân tầng độc lực thuốc BVTV:
   • Nhóm hạ gục nhanh (Fast-knockdown): Clever 150SC (Indoxacarb) và Radiant 60SC (Spinetoram) cho hiệu lực $100%$ chỉ sau 24 giờ đối với tuổi 1–3 và sau 48 giờ đối với tuổi 4.
   • Nhóm điều hòa sinh trưởng (IGR): Match 050EC (Lufenuron) tác động thông qua ức chế quá trình lột xác, đạt hiệu lực triệt để $100%$ sau 72 giờ đối với tuổi 1–3 và 96 giờ đối với tuổi 4.
   • Nhóm vi sinh (Bio-rational): Bitadin WP (Bt + GV) vượt trội hơn V.K 16WP (Bt đơn thuần) từ $5 - 15%$ hiệu lực ở các mốc 48–72h nhờ cơ chế hiệp đồng giữa nội độc tố vi khuẩn và virus đa diện Granulosis. Cả hai chế phẩm sinh học đều đạt hiệu lực $100%$ sau 96–120 giờ đối với sâu tuổi nhỏ (tuổi 1–4).

---

Đổi mới và đóng góp

• Cung cấp bộ thông số sinh học đối sánh chuẩn đầu tiên tại miền Bắc: Xác lập dữ liệu định lượng chi tiết về sự suy giảm khả năng sinh sản ($364,1\text{ quả}$) và tỷ lệ tử vong trước trưởng thành tăng vọt ($44,04%$) khi sâu keo chuyển sang ăn ký chủ phụ (rau ngót). Đây là bằng chứng quan trọng chứng minh cơ chế tự hạn chế mật độ của sâu keo trên các cây trồng xen canh phi hòa thảo.
• Xác lập ma trận độc học vi sinh - hóa học đa tầng: Khác với các nghiên cứu thông thường chỉ đánh giá trên 1 hoặc 2 tuổi sâu, đề tài đã giải mã chính xác đường cong đáp ứng liều lượng - thời gian từ tuổi 1 đến tuổi 6 của 5 hoạt chất, chỉ ra rằng sâu từ tuổi 4 trở đi bắt đầu hình thành tính chống chịu sinh lý rõ rệt đối với thuốc sinh học (hiệu lực 24h bằng $0%$).
• Đóng góp cho ngành bảo vệ thực vật: Cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm trực tiếp để Cục Bảo vệ thực vật – Bộ Nông nghiệp & PTNT chuẩn hóa hướng dẫn sử dụng tạm thời các hoạt chất Spinetoram, Indoxacarb, Lufenuron trong phòng trừ khẩn cấp sâu keo mùa thu tại Việt Nam.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Chiến lược tích hợp Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM Protocol)

Dựa trên kết quả thực nghiệm, quy trình phòng trừ S. frugiperda trên đồng ruộng được chuẩn hóa theo 3 cấp độ can thiệp:

[GIAI ĐOẠN CÂY CON (Ngô 2-6 lá) / SÂU TUỔI 1 - 2]
-> Ưu tiên 1: Chế phẩm sinh học Bitadin WP (0.10%) hoặc V.K 16WP (0.25%)
-> Ưu tiên 2: Match 050EC (0.05%) - Cắt đứt pha lột xác, bảo toàn thiên địch
                       |
                       v  (Nếu mật độ bùng phát > 4 con/m2)
[GIAI ĐOẠN BÙNG PHÁT / SÂU TUỔI 3 - 4]
-> Xử lý khẩn cấp: Radiant 60SC (0.04%) hoặc Clever 150SC (0.01%)
-> Kỹ thuật phun: Béc phun hình nón có mũ chụp, hướng trực tiếp vào nõn ngô
-> Thời điểm: Chiều mát (17h - 19h) khi sâu non rời nõn bò lên mặt lá cắn phá

Phân tích Hiệu quả Kinh tế (Cost-Benefit Analysis)

• Mô hình phun thuốc hóa học tràn lan (Truyền thống): 4 – 5 lần phun/vụ, chi phí thuốc và công lao động khoảng 2.800.000 VNĐ/ha, nguy cơ sâu kháng thuốc sau 2–3 vụ, năng suất ngô tổn thất 15–30%.
• Mô hình IPM phân tầng theo tuổi sâu (Đề xuất từ nghiên cứu): Chỉ xử lý 1–2 lần tập trung vào giai đoạn ngô 3–6 lá (sâu tuổi 1–3). Sử dụng thuốc sinh học Bitadin WP kết hợp luân phiên Radiant 60SC giúp giảm $45%$ chi phí hóa chất, bảo tồn $80%$ quần thể thiên địch (bọ đuôi kìm, ong mắt đỏ), ngăn chặn suy giảm năng suất ngô hạt, nâng cao tỷ suất sinh lời (ROI) thêm 18–22 triệu VNĐ/ha.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Đề tài được thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm vi khí hậu ổn định ($28^\circ\text{C}$, $70,39%$ RH), chưa phản ánh đầy đủ các yếu tố ngoại cảnh khắc nghiệt như mưa rửa trôi hoạt chất, bức xạ mặt trời làm phân hủy protein Bt và virus Granulosis ngoài đồng ruộng.
• Ràng buộc tài nguyên: Chưa tiến hành giải trình tự gen (Genotyping) để xác định tỷ lệ phân bố giữa hai chủng sinh học (Corn-strain và Rice-strain) của quần thể S. frugiperda tại miền Bắc.
• Hướng phát triển tiếp theo:
  1. Thử nghiệm diện rộng mô hình IPM ứng dụng bẫy pheromone giới tính (Z7-12:Ac) kết hợp phun chế phẩm vi sinh Bitadin WP trên quy mô cánh đồng mẫu lớn 50–100 ha tại Sơn La và Đắk Lắk.
  2. Đánh giá cơ chế kháng chéo của sâu non đối với các giống ngô chuyển gen biến đổi gen (Bt corn mang sự kiện Cry1F, Vip3Aa).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Nông học/BVTV: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu chuẩn côn trùng học, kỹ thuật đo vi trắc mảnh đầu Dyar và quy trình thực hiện bioassay theo chuẩn quốc tế IRAC.
• Kỹ sư Nông nghiệp & Cán bộ Khuyến nông: Nắm bắt dữ liệu khoa học định lượng để tư vấn thời điểm "vàng" phun thuốc (giai đoạn sâu tuổi 1–3 khi ngô đạt 3–6 lá) nhằm tối đa hóa hiệu lực diệt trừ.
• Hợp tác xã & Doanh nghiệp sản xuất Ngô: Sở hữu chiến lược luân phiên hoạt chất hóa sinh bền vững, giảm thiểu chi phí đầu vào và đáp ứng tiêu chuẩn dư lượng nông sản an toàn.
• Các nhà nghiên cứu Côn trùng học: Sử dụng nguồn số liệu gốc đáng tin cậy về các chỉ số sinh học đối sánh ngô - rau ngót phục vụ mô hình hóa dịch tễ học côn trùng xâm lấn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao thuốc sinh học Bt (V.K 16WP) và Bitadin WP có hiệu lực chậm (chỉ đạt 10-17% sau 24h)?
   Giải thích: Khác với thuốc hóa học tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, vi khuẩn Bacillus thuringiensis và virus Granulosis cần được sâu non ăn vào đường tiêu hóa. Độc tố Cry protein phải trải qua quá trình hoạt hóa trong môi trường kiềm ruột giữa của sâu, tạo vết thủng màng ruột làm sâu ngừng ăn và chết do nhiễm trùng huyết sau 48–96 giờ.

2. Tại sao sâu non nuôi trên rau ngót có tỷ lệ tử vong lên tới 44,04%?
   Giải thích: Cây rau ngót (Sauropus androgynus) chứa các hợp chất thứ cấp (secondary metabolites) và cấu trúc cơ học phiến lá không tương thích hoàn toàn với hệ enzyme tiêu hóa của S. frugiperda, dẫn đến ức chế khả năng hấp thu dinh dưỡng và gia tăng tỷ lệ chết ở pha sâu non tuổi 1–2 ($5 - 9,65%$).

3. Khi nào nên ưu tiên sử dụng thuốc điều hòa sinh trưởng Match 050EC (Lufenuron)?
   Giải thích: Lufenuron là hoạt chất ức chế tổng hợp Chitin, ngăn cản quá trình lột xác của sâu non. Thuốc đạt hiệu quả tối ưu khi phun ở giai đoạn sâu non tuổi 1–2 trước khi sâu bước vào các đợt lột xác mạnh (tuổi 3–4), giúp dập tắt hoàn toàn lứa sâu kế tiếp mà không gây hại cho côn trùng có ích thụ phấn.

4. Kỹ thuật phun thuốc nào đảm bảo hiệu lực tối đa đối với sâu keo mùa thu?
   Giải thích: Do sâu keo có tập tính chui sâu vào nõn ngô và đùn phân mùn cưa che chắn, cần sử dụng bình phun có áp lực tia nước mịn, lắp mũ chụp tập trung và phun ướt đẫm toàn bộ nõn ngô vào thời điểm chiều mát (17h–19h) khi sâu bắt đầu bò ra ngoài cắn phá.

5. Làm thế nào để ngăn chặn sâu keo mùa thu kháng các loại thuốc như Indoxacarb và Spinetoram?
   Giải thích: Thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc "Cửa sổ xử lý" (Treatment Window): Không phun liên tiếp 2 lần cùng một nhóm hoạt chất trong cùng một thế hệ sâu (khoảng 30 ngày); luân phiên luân chuyển giữa nhóm ức chế kênh natri (Indoxacarb), nhóm kích hoạt thụ thể nicotinic acetylcholine (Spinetoram), nhóm IGR (Lufenuron) và chế phẩm sinh học (Bt + NPV).

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã giải quyết trọn vẹn các yêu cầu lý luận và thực tiễn cấp bách trong kiểm soát loài dịch hại xâm lấn Spodoptera frugiperda tại Việt Nam:

• Chứng minh toàn diện sự ưu thế sinh học của sâu keo mùa thu trên cây ngô (vòng đời $24,3\text{ ngày}$, sức đẻ $430,7\text{ trứng}$, tỷ lệ chết chỉ $14,12%$) so với cây rau ngót, làm sáng tỏ cơ chế sinh thái học quần thể của dịch hại.
• Định lượng hóa hiệu lực của 5 nhóm hoạt chất BVTV, khẳng định khả năng dập dịch tức thời của Clever 150SC và Radiant 60SC (hiệu lực $100%$ sau 24h đối với sâu non tuổi 1–3) cũng như vai trò nền tảng bền vững của chế phẩm vi sinh phối hợp Bitadin WP (hiệu lực $100%$ sau 96h).
• Cung cấp mô hình phân tầng kỹ thuật chuẩn xác, tạo tiền đề cho việc xây dựng nền nông nghiệp tuần hoàn, giảm thiểu hóa chất độc hại và bảo vệ bền vững năng suất ngô trên cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda thuộc họ ngài đêm Noctuidae, Bộ cánh vẩy Lepidoptera. Sâu keo mùa thu có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới của châu Mỹ. Năm 2016, sâu keo mùa thu đã xuất hiện và gây hại lần đầu tiên ở Tây Phi và Trung Phi. Đến năm 2018, sâu keo mùa thu đã gây hại trên cây ngô tại hơn 30 quốc gia châu Phi và lần đầu tiên xuất hiện tại một số quốc gia châu Á (FAO, 2018).

Đầu năm 2019, sâu keo mùa thu đã được ghi nhận gây hại trên cây ngô một số nước Đông Nam Á và Trung (FAO, 2019). Vòng đời sâu keo mùa thu khoảng 30 ngày vào mùa hè, nhưng 60 ngày vào mùa xuân và mùa thu, và 80 đến 90 ngày trong mùa đông. Thời gian sống của trưởng thành từ 7 - 21 ngày (trung bình khoảng 10 ngày). Trưởng thành ghép đôi giao phối và bắt đầu đẻ trứng từ 1-3 ngày sau vũ hóa nhưng đẻ chủ yếu trong thời gian 3-6 ngày sau vũ hóa.

Trứng nở sau 2-10 ngày từ khi đẻ, trung bình 2-3 ngày. Tỷ lệ trứng nở 74-95%, trung bình 80-85%. Thời gian pha sâu non 11-24 ngày, trung bình 13-15 ngày. Nhộng có tỷ lệ vũ hóa 90-100 %, tỷ lệ sống sót đến khi đẻ trứng trung bình 93,5%.

Tại Việt Nam, sâu keo mùa thu xuất hiện và gây hại trên cây ngô từ tháng 3 năm 2019. Tính đến ngày 19/7, tổng diện tích nhiễm sâu keo mùa thu gây hại trên ngô hè thu toàn quốc đã là 16.464 ha, phân bố ở hầu hết các tỉnh trồng ngô trong cả nước. Trong đó, diện tích bị hại nặng (tương đương 8 con sâu/m2) là 2.595 ha ở một số tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên như Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn, Phú Thọ, Yên Bái, Ninh Bình, Đồng Nai, Đắc Lắk, Nghệ An (theo báo đại đoàn kết). Sâu keo mùa thu là một loại sâu đa thực khi thành dịch thì gây hại rất lớn đến nền kinh tế thế giới.

Sâu keo mùa thu đang trở thành mối đe dọa nghiêm 1 trọng đối với sản xuất ngô ở Việt Nam. Việc phòng trừ hết sức khó khăn và tốn kém do tốc độ sâu sinh sản nhanh, vòng đời dài, khả năng phát tán rộng, trong khi tập quán canh tác nhỏ lẻ, thời vụ gieo trồng đan xen, cơ cấu giống đa dạng. Cho đến nay, với nhiều biện pháp phòng trừ sâu keo mùa thu hại ngô được các địa phương áp dụng bước đầu đã ngăn chặn để không cho thành dịch, tuy nhiên để trừ triệt để loại sâu này vẫn được tiếp tục nghiên cứu. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn trên và dưới sự hướng dẫn của TS.

Trần Thị Thu Phương giảng viên bộ môn côn trùng, Khoa Nông Học, Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda (J. Smith) và đánh giá hiệu lực của một số thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm”. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda và so sánh hiệu lực của một số thuốc trừ sâu sinh học với thuốc trừ sâu hóa học để từ đó đề xuất áp dụng trong phòng chống loài dịch hại này đạt hiệu quả cao nhất góp phần mang lại hiệu quả kinh tế cho bà con nông dân, giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, ít độc hại với con người và môi trường.

Yêu cầu - Xác định đặc điểm hình thái, sinh học của sâu keo mùa thu S. frugiperda gây hại trên cây ngô và cây rau ngót. - So sánh hiệu lực của một số loại thuốc trừ sâu sinh học và thuốc trừ sâu hóa học đối với sâu keo mua thu trong điều kiện phòng thí nghiệm. 2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC 2.

Tình hình nghiên cứu sâu keo mùa thu ngoài nước 2. Phân loại sâu keo mùa thu Phân loại loài sâu keo mùa thu được các nhà nghiên cứu xác định như sau: Giới: Động vật (Metazoa) Ngành: Chân đốt (Arthropoda) Lớp: Côn trùng (Insecta) Bộ: Cánh vẩy (Lepidoptera) Họ: Ngài đêm (Noctuidae) Giống: Sâu keo (Spodoptera) Loài: Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda (CABI, 2020). Phân bố Sâu keo mùa thu Spodoptera Frugiperda là loại côn trùng đa thực nguy hiểm có nguồn gốc tại châu Mỹ. Gần đây sâu keo mùa thu đã trở thành dịch hại xâm lấn gây hại nghiêm trọng trên cây ngô tại châu Phi và châu Á.

Tại châu Phi, đầu năm 2016 sâu keo mùa thu được phát hiện ở 5 nước Tây và Trung Phi. Đến 2018, loài này được phát hiện trên 30 quốc gia ở châu Phi. Tại châu Á, sâu keo mùa thu được phát hiện gây hại đầu tiên ở Ấn Độ và Yê Men vào tháng 7 năm 2018. Đầu năm 2019, loài này đã xuất hiện tại 5 quốc gia khác là Banglades, Trung Quốc,Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan (FAO, 2018).

Phạm vi ký chủ Sâu keo mùa thu Spodoptera Frugiperda có phổ ký chủ rất rộng. Sâu keo mùa thu được ghi nhận gây hại trên 353 loại kí chủ khác nhau, thuộc 76 họ trong đó có họ Hòa Thảo, họ Cúc, họ Đậu. Ngoài cây ngô và cây lúa, loài này còn gây hại nghiêm trọng trên các loại cây trồng khác như mía, bông, lạc, hoa hướng 3 dương, hành, tỏi, củ cải, rau họ hoa thập tự, họ bầu bí cà chua, khoai lang, táo, xoài,. có mức độ kháng thuốc mạnh, ăn tạp và sinh trưởng nhanh cùng khả năng di trú trung bình 10km, nếu gặp gió có thể đi xa đến 100km (CABI, 2020).

Đặc điểm gây hại và triệu chứng gây hại của sâu keo mùa thu Chỉ pha sâu non của sâu keo mùa thu gây hại cây trồng. Sâu non gây hại bằng cách ăn lá. Sau khi nở, sâu non tuổi 1 ngay lập tức tìm ăn lá. Sâu non tuổi một ăn phần biểu bì trên của lá để lại một lớp màng trong suốt.

Sâu non từ tuổi 2 đến tuổi 3 bắt đầu tạo ra các lỗ trên lá và ăn từ mép lá vào trong. Sâu non tuổi lớn gây hại mạnh, có thể cắn đứt lá. Cây bị hại thường rất sơ xác, giảm mạnh về năng suất thậm chí gây mất năng suất. Với mật độ từ 0,2 đến 0,8 con trên một cây có thể gây giảm năng suất từ 5 đến 20% (Capinera, 2017).

Sâu non tuổi lớn có thể cắn phần gốc của cây. Cây trưởng thành bị tấn công vào các cấu trúc sinh sản. Trên cây ngô, sâu keo mùa thu ăn lá ngô và tấn công vào phần nõn gây ra rất nhiều các lỗ tại phần nõi của ngô làm ảnh hưởng tới sự phát triển của ngô. Sâu non gây hại cho phiến lá là triệu chứng gây hại phổ biến nhất ở giai đoạn đầu, tuy nhiên đôi khi không thể phân biệt được triệu chứng cúa sâu keo mùa thu với triệu chứng là do các loại sâu đục thân khác.

Thông thường giai đoạn sâu non tuổi 1 và 2 sẽ có nhiều sâu non trên cùng một cây. Các triệu chứng sâu non tạo ra các lỗ lớn làm các lá xù xì và tạo ra phân sâu giống mùn cưa và trong khi ăn sẽ tạo ra các cục lớn. Các cánh đồng bị sâu keo mùa thu gây hại nặng giống như chúng đã bị ảnh hưởng bởi một trận mưa đá nghiêm trọng. Ở mật độ cao, sâu non tuổi lớn có thể hoạt động mạnh và phân tán thành đàn, nhưng chúng thường ở lại khu vực trên các bãi cỏ hoang (CABI, 2020).

Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế do sâu keo mùa thu đối với sản xuất ngô tại nhiều quốc gia đã được nghiên cứu và khảo sát. Tại Brazil, sâu keo mùa thu làm giảm 34% sản lượng ngô. Năm 2005, loài dịch này đã làm thiệt hại kinh tế khoảng 400 triệu USD cho sản xuất ngô ở quốc gia này. Kết quả điều 4 tra về mức độ thiệt hại do sâu keo mùa thu gây ra tại 12 quốc gia Châu Phi trong 3 năm từ 2015-2017 đã cho thấy loài sâu này đã gây thiệt hại về sản lượng ngô từ 8,3 đến 20,6 triệu tấn/năm nếu không tiến hành các biện pháp phòng trừ.

Sản lượng thiệt hại này tương đương từ 21%-53% tổng sản lượng ngô trung bình hàng năm trong 3 năm của các quốc gia này. Thiệt hại kinh tế ước tính khoảng từ 2,5 đến 6,2 triệu USD. Sâu keo mùa thu xuất hiện tại 10 vùng trồng ngô ở Cameroon với tỷ lệ thiệt hại từ 22,9 ± 5,7% ở vùng Đông Bắc và 79,2 ± 3,4% ở khu vực phía Tây của quốc gia này. Mức độ thiệt hại dao động từ 2,15 ± 0,08% ở vùng Đông Bắc được ghi nhận trong cuộc khảo sát thứ hai, đến 3,64 ± 0,10% ở vùng Littoral trong cuộc khảo sát thứ hai.

Mật độ sâu non trung bình dao động trong khoảng 6,33 ± 1,51 con/m2 đến 19,78 ± 3,03 con/m2 ở các ô chưa được xử lý trong khi nó nằm trong khoảng 4,43 ± 1,73 con/m2 đến 29,0 ± 2,70 con/m2 ở các ô được xử lý. Số lượng sâu keo mùa thu lớn hơn trên mỗi cánh đồng được ghi nhận ở khu vực phía Tây 20,1 ± 2,30 con/m2, tiếp theo là phía Đông 15,9 ± 2,45 con/m2 và Tây Bắc 15,3 ± 2,14 con/m2. Số lượng sâu keo mùa thu thấp nhất được ghi nhận ở vùng Đông Bắc 6,59 ± 1,39 con/m2 (Kuate & cs. Đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái học của sâu keo mùa thu Sâu keo mùa thu Spodopera frugiperda được Smith và Abbot mô tả lần đầu tiên vào năm 1797 với tên gọi là Phalaena frugiperda.

Một vòng đời của sâu keo mùa thu trải qua 4 pha : pha trứng, pha sâu non, pha nhộng và pha trưởng thành. Tất cả các pha đều được tìm thấy trên cây ký chủ. * Pha trứng: Trứng sâu keo mùa thu có đường kính 0,4 mm, cao 0,3 mm, trứng có màu vàng nhạt hoặc hơi kem tại thời điểm trứng mới đẻ và trở thành màu nâu nhạt trước khi nở. Thời gian từ lúc đẻ đến khi trứng nở mất 2-3 ngày (trong nhiệt độ 20-30°C).

Trứng thường được đẻ tập chung tạo thành một khối, trung bình một ổ có khoảng 150-200 trứng, trứng được đẻ thành 2-4 lớp trên bề mặt lá. Trứng thường được bao phủ bởi một lớp lông màu hồng xám bảo vệ từ 5 bụng con cái. Mỗi con cái có thể đẻ tới 1000 trứng. Các ổ trứng có thể được đẻ ở mặt dưới của lá hoặc ở mặt trên của lá.

Trong một số trường hợp đặc biệt, trên cây còn rất nhỏ, trứng có thể được đẻ trên thân cây (CABI, 2020). * Pha sâu non: Pha sâu non của sâu keo mùa thu thường có 6 tuổi.