CHƯƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. NGUỒN GỐC, PHÂN BỐ CỦA CÂY MAI 1. Giới thiệu về họ mai (Ochnaceae) Họ mai có tên khoa học Ochnaceae thuộc họ thực vật có nguồn gốc từ cây hoang dã, chủ yếu là các cây thân gỗ và thân bụi, bao gồm 27 chi và khoảng 495 loài tùy theo hệ thống phân loại.
Chi lớn nhất là Ouratea (bao gồm Gomphia) với khoảng 200 loài. Các chi mai sống ở các khu rừng nhiệt đới châu Phi và châu Á được phát hiện gần 90 loài phong phú và đa dạng về hình thái (Burondka và Takayama, 2016). Họ Ochanaceae trong đó có chi Ochna là loại cây thân gỗ, cây bụi và bán bụi, đuợc phân bố ở châu Phi, phía nam sa mạc Sahara, đảo Madagascar, vùng khí hậu ôn đới châu Á như Đảo Hải Nam; vùng khí hậu nhiệt đới châu Á như Đông Nam Á, Ấn Độ, quần đảo Nicobar, phía bắc bán đảo Malaysia (Leyden, 2012). Ochnaceae là một họ của thực vật có hoa bộ Malpighiales (bộ sơ ri).
Trong hệ thống phân loại APG III (2009) của thực vật có hoa, họ Ochnaceae được định nghĩa bao quát, bao gồm hệ thống phân loại riêng lẻ của họ Medusagynaceae và họ Quiinaceae (thực vật hạt kín), nhưng đến APG IV (2016) thì không được chấp nhận. Theo APG, họ mai được xếp vào nhóm lớn Ochnoidae được mô tả lá có 2 tầng, khoang trong vách mạch (nhu mô) không khép một bên. Bộ nhụy phát triển hướng tâm, từ 2 - 10 nhụy, cuống nhụy ngắn, vòi nhụy nở, đế hoa nở rộng. Hoa một noãn, quả hạch, không nứt (A.
Allantospermum và cs. Những loài trong họ này có lá mọc so le, lá đơn với những đường gân bên song song nhưng có một số loài lá mọc thành chùm, chùy hay có dạng lông chim, điển hình ở chi Godoya. Các loài mai cây bụi, như mai Tứ quý (Ochna LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 serrulata) cây cao đến 1,5 m với lá thường xanh và số loài mai được dùng làm cây cảnh như Ochna integerrima. Hoa mai ở Việt Nam mọc phổ biến ở miền Trung và miền Nam, đa số đều là mai rừng tự nhiên.
Hoa thường có 5 cánh với lá đài, màu sắc sặc sỡ, nhụy nhiều và dày, hoa mọc thành chùm, quả có màu đen tuyền, tuy nhiên cũng có loài có số lượng cánh rất cao (12 - 18 - 150 cánh). Hoa có mùi hương tự nhiên rất thơm (Huỳnh Văn Thới, 2004). Giới thiệu về chi mai (Ochna) * Tên khoa học và vị trí của chi mai trong hệ thống phân loại Giới (Kingdom): Plantae Thực vật Ngành (Phylum): Tracheophyta Thực vật có mạch Lớp (Class): Magnoliopsida Thực vật hai lá mầm Bộ (Order): Theales Chè Họ (Family): Ochanaceae Hoàng mai Chi (Genus): Ochna Mai Ngoài chi Ochna, họ Hoàng mai Ochnaceae phân bố nhiều ở vùng nhiệt đới Nam Mỹ, chủ yếu ở Brazil. Ở Việt Nam họ Hoàng mai có một số chi: Euthemis, Gomphia, Indosinia, Ochna.
Trong đó chi Ochna phổ biến nhất, với 2 loài Ochna integerrima (Lour. và Ochna serrulata (Abdullahi và Haruna, 2014). * Đặc điểm hình thái chi mai Theo một số tài liệu nghiên cứu, mai là cây thân bụi thấp thuộc họ Ochnaceae, có nguồn gốc từ vùng rừng nhiệt đới của châu Phi. Cây mọc hoang dại, chiều cao từ 3 - 8 m.
Lá đơn, mọc đối, gân nổi cong ngược lên, đặc biệt ở phần rìa, mép lá có răng cưa, màu xanh bóng. Cụm hoa màu vàng, mọc thành chùm ở nách lá, cuống hoa nhỏ, mỏng, lá đài thường 5 cánh có màu xanh nhạt. Số lượng cánh hoa dao động từ 5 - 10 cánh, mép hoa hơi xoăn, tùy vào các vùng sinh thái mà mỗi vị trí sẽ có màu sắc hoa đậm, nhạt khác nhau. Nhị nhiều, mỏng.
Nhụy hoa từ 5 - 10 bầu nhụy, mỗi múi 1 noãn. Bao phấn mở, có 2 túi ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đế hoa có nhiều khía. Hầu hết, các loài trong chi mai đều có quả nhỏ màu xanh, khi chín sẽ chuyển sang màu đen xếp quanh đế hoa.
Phân bố của cây mai Vào thế kỷ XV, các nhà thực vật học Trung Quốc đã phát hiện và đưa giống mai dùng để chơi về làm cảnh. Đặc điểm cơ bản của giống mai này là hoa màu vàng tươi, nở hoa nhiều, rất phù hợp để trong nhà, trang trí cảnh quan và chơi vào dịp lễ tết. Ngoài ý nghĩa đón xuân, hoa mai còn có ý nghĩa về sức khỏe, may mắn nên được người Trung Quốc rất ưa chuộng. Vị trí phân bố của chi Ochna Ghi chú: Màu xanh lá cây là vùng phân bố của chi Ochna Nguồn: (http://portal.org/flora-malesiana) Theo nghiên cứu của Vương Trung Hiếu (2006) ở Campuchia cây mai có tên khoa học là Ochna integerrima (lour.
Hoa có 5 cánh, khi nở hoàn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 toàn những cánh hoa úp ngược về phía cuống, màu hoa vàng tươi, đây cũng là loài mai hoang dã phân bố từ miền Nam đến miền Trung của Campuchia. Mai Campuchia thuộc dạng thân gỗ, cành mảnh và dài. Lá đơn màu xanh nhạt và bóng, mọc thưa trên cành, mép lá có răng cưa nhỏ. Hoa mọc thành chùm ở nách lá, cuống hoa ngắn, đài hoa xanh bóng không che kín nụ.
Ở Myanma cũng phát hiện thấy mai Ochna serrulata, với đặc điểm cây thân gỗ hoặc thân bụi, cao trên 1m, lá màu xanh thẫm có viền răng cưa, hoa màu vàng chanh, nở vào tháng 4 hàng năm (Vương Trung Hiếu, 2006). Tại Nam Phi nghiên cứu của Hutchings (1996) cho thấy có khoảng 12 loài mai thuộc chi Ochna, bao gồm dạng cây thân gỗ và cây thân bụi, trong đó có 2 loài phổ biến là Ochna pretoriensis và Ochna pulchra. Hai loài này xuất hiện rộng khắp các vùng đồi núi của Nam Phi. Cây cao khoảng 7m, lá dễ rụng, mọc hoang dã trong rừng, vỏ cây màu xám nhạt, xù xì ở phần gốc, gỗ cây ít được sử dụng vì giòn và dễ gãy.
Hoa có 5 - 12 cánh, màu vàng tươi hoặc thẫm, lá có răng cưa hình ôvan và elip. Theo nghiên cứu của Kaewamatawong (2013) cây hoa mai ở Madagascar có tên khoa học là Ochna greveanum, dạng thân gỗ cao 3-4m, lá hình oval, mép lá có răng cưa. Hoa có 5 cánh tròn, cánh dài khoảng 2cm. Đài hoa bung rộng có màu đỏ tía, bên trong có trái non màu xanh, khi già màu đen.
Ở Kenya có một số loài Ochna như Ochna holtzii Gilg, Ochna holstii Engl, Ochna inermis (Forssk) Schweinf, Ochna insculpta Sleumer. có dạng thân gỗ và thân bán bụi, lá màu xanh hoặc xanh thẫm có hình trứng ngược hoặc oval, mép lá có răng cưa. Hoa màu vàng chanh hoặc vàng nghệ, nhị hoa màu vàng cam, hoa có từ 5 - 9 cánh tùy giống. Một số loài của chi này được trồng để trang trí do hoa có màu sắc đẹp và quả có hình dạng lạ như Ochna kirkii và Ochna thomasiana (Likhitwitayawuid K, 2016).
Ngoài ra trên thế giới còn có các loài mai trắng có tên khoa học là Ochna afzelii và Ochna alba, phân bố duy nhất ở châu Phi chủ yếu các vùng đông bắc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Sudan, phía tây và nam Phi. Tuy nhiên, với đặc điểm hình thái bên ngoài thì mai trắng ở châu Phi có những điểm khác với mai trắng ở Việt Nam như cánh hoa nhỏ, cuống lá từ 1- 2 cuống, lá đài màu xanh non lúc cây ra hoa và chuyển sang màu đỏ khi ra hạt, lá đài khó rụng như loài Ochna serrulata (Kittysak, Rungredee, 2012). Đồng thời cũng chưa có tài liệu nghiên cứu nào chỉ ra mai trắng Việt Nam và mai trắng châu Phi là cùng một loài. Tại Việt Nam loài Ochna integerrima đuợc trồng làm cảnh do đặc tính hoa đẹp.
Các loại hoa màu vàng thường đuợc sử dụng trong những dịp đặc biệt như lễ tết. Kích thước của cây phụ thuộc vào tuổi và vùng sinh thái. Chiều cao trung bình trên 1m đối với các cây khoảng 5 tuổi. Hoa vàng tươi và biểu tuợng của hạnh phúc, sức khoẻ và thành công.
Lá cây từ lâu đã đuợc sử dụng trong các loại thuốc chữa bệnh như hen, lỵ, động kinh, rối loạn dạ dày, đau thắt lưng. Vỏ cây và rễ thuờng được sử dụng trong y học truyền thống như một chất hỗ trợ tiêu hoá và thuốc trị rối loạn bạch huyết (Trần Hợp, 2000). Theo Lại Đình Hòe và Lê Thị Thu Thủy (2020) tại Việt Nam loài mai phổ biến nhất là mai 5 cánh như mai Sẻ, mai Kem, mai Giảo, mai Trâu, mai Vĩnh Hảo. Các loài này phân bố nhiều nhất tại những khu rừng thuộc dãy Trường Sơn và các tỉnh từ Quảng Nam, Đà Nẵng cho tới Khánh Hòa.
Các vùng núi ở đồng bằng sông Cửu Long cũng có nhiều loài hoa này, còn ở cao nguyên có số lượng ít hơn. Mai 5 cánh, tùy theo vùng trồng, theo hình dáng, kích thước, lá hoa, thân cành và người đặt mà có tên mai Huế, mai Sẻ, Mai vàng năm cánh tròn. Ở Tây Nguyên, mai 5 cánh phân bố khá rộng. Ngoài ra, còn có loài mai rừng với thân màu nâu, lá to xanh bóng, có răng cưa ở viền lá, hoa vàng mọc thành chùm.
Một vài loài mai khác mọc ở triền cát, ở những khu rừng được gọi là mai Động, có thân thẳng, không phân cành, hoa trổ khắp trên cành. Nếu cây có hoa với 5 cánh nhỏ thì gọi là mai Sẻ. Mai Sẻ hay mai Động đều phân bố rải rác ở các tỉnh miền trung từ Quảng Bình, Quảng Trị trở vào miền Nam, cho tới tận Đồng Nai LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 và Tây Ninh. Thông thường, mai có mùi hương rất khó nhận ra, xong ở Việt Nam có loài mai 5 cánh hương thơm lại đậm hơn những loài mai khác nên được gọi là mai Vĩnh Hảo, còn loài mai có cánh hoa lớn hơn được gọi là mai Trâu.
Năm 2007 cây mai Yên Tử đã được phát hiện trồng ở một số tỉnh phía Bắc như Quảng Ninh, Bắc Giang. Theo nhóm chuyên gia Viện Nghiên cứu Rau quả, thì mai vàng Yên Tử và một số mai đang trồng ở miền Nam đều thuộc cùng một loài (là Ochna integerrima) hoa chủ yếu ra sau tết Nguyên đán, lộc màu xanh và có mùi thơm nhẹ. Khảo sát sự phân bố cây mai ở Yên Tử, các nhà khoa học đã nhận thấy cây mọc thành rừng mai cổ thụ có trên 800 năm tuổi, ở độ cao hơn 1000m so với mực nước biển, phân bố tại nhiều điểm ở quanh núi Yên Tử như khu vực chùa Đồng thác Vàng, thác Bạc, chùa Một Mái, chùa Vân Tiêu, chùa Bảo Sái,. Thân xù xì gân guốc cao trên 10m, đường kính thân từ 40 - 50 cm, sinh trưởng mạnh mẽ trên vách đá cheo leo, gốc to, cành nhánh nhiều, xum xuê (Đặng Văn Đông, 2007).