ĐẶT VẤN ĐỀ Cây mận (Prunus sp.) là một chi trong họ hoa hồng (Rosaceae) bao gồm mơ, mận gai, anh đào thuộc nhóm cây ăn quả ôn đới, được trồng nhiều ở cả Châu Âu, Châu Á, Chây Mỹ, Châu Úc. Ở Châu Á chi mận P.Salicina được trồng nhiều ở Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, miền Bắc Việt Nam. Diện tích năm 2014 đạt 2.100 ha, năng suất bình quân 44.752 tấn/ha, tổng sản lượng đạt xấp xỉ 11. Quả mận có giá trị dinh dưỡng cao, có lợi cho sức khỏe của người sử dụng, đặc biệt là người bị bệnh.
Mận chứa 82 % nước, 8-10 % đường bột, 1,5 % axit, Vitamin A chỉ thua có mơ và bí đỏ và nhiều loại quả khác, chất khoáng như Fe, Ca, P, Mg, K, Mn. có 0,6 % (Trần Như Ý và cs. Cây mận có phổ thích nghi khá rộng tại vùng ôn đới và á nhiệt đới, cây mận có thể làm cây phủ xanh đất trống đồi núi trọc, cây chắn gió, cây cảnh. Mận được liệt kê trong danh sách cây trái của tổ chức Nông lương quốc tế.
Cao Bằng là tỉnh miền núi phía Bắc, có nhiều ưu thế về khí hậu, địa lý và đất đai phát triển cây mận. Theo số liệu thống kê của Phòng Trồng trọt, Sở Nông nghiệp &PTNT tỉnh (2013) diện tích mận toàn tỉnh là 283,83 ha, trong đó các huyện có nhiều mận là Thạch An (94ha), Nguyên Bình (26,5 ha), Hạ Lang (22,5 ha), Hà Quảng (22,2 ha), Bảo Lạc (15,4ha), Trà Lĩnh (47 ha)….diện tích cho sản phẩm 241,73 ha; năng suất 30,85 tạ/ha; sản lượng 745,72 tấn quả, mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người trồng mận. Do giá trị dinh dưỡng, giá trị kinh tế cao và là một trong những loại quả đặc sản bản địa được xác định là loại cây ăn quả chủ lực tham gia tái cấu trúc ngành nông nghiệp của tỉnh Cao Bằng nói chung, các huyện Nguyên Bình, Thạch An, Bảo Lạc, Trà Lĩnh nói riêng. Là cây trồng có hiệu quả kinh tế cao, nhưng thời gian gần đây việc sản xuất canh tác cây mận đang đặt ra rất nhiều vấn đề như là: sự xuống cấp của các vườn cây; giống thoái hóa, chất lượng suy giảm (quả nhỏ, chua, mẫu mã xấu); sâu bệnh hại đa dạng và nguy hiểm (sâu đục quả, bệnh chảy gôm…); Quy trình kỹ thuật chăm sóc chưa được hoàn thiện để phù hợp với điều kiện sản xuất của khu vực (các vấn đề ẩm độ đất, tăng tỷ lệ đậu quả, hạn chế rụng quả non, chống nứt quả….); Các TBKT về cây ăn quả được ứng dụng còn ít, chưa đồng bộ; Hiện tượng cách niên ra quả, năng suất thấp khá phổ biến (3 tấn/ha); Năng lực quả lý 1 và đầu tư của các hộ dân còn hạn chế.ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng và uy tín của giống mận đặc sản trên thị trường.
Rất nhiều các vườn mận có tỷ lệ ra hoa, đậu quả thấp, quả non rụng sau tắt hoa nhiều, quả nhỏ, mã quả xấu ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả kinh tế của vườn và thu nhập của người trồng mận. Trên cơ sở đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng giống mận Máu tại tỉnh Cao Bằng”. Kết quả nghiên cứu của đề tài không những có ý nghĩa khoa học sâu sắc mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong phát triển sản xuất mận hàng hóa theo định hướng tái cơ cấu ngành và nâng cao hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp của tỉnh Cao Bằng. MỤC TIÊU Xác định một số đặc điểm nông sinh học của mận Máu tại Cao Bằng để phân biệt được giống và nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến năng suất, chất lượng mận Máu tại Cao Bằng.
Điều tra hiện trạng sản xuất mận tại một số vùng trồng chính của tỉnh Cao Bằng để xác định các nguyên nhân hạn chế đến năng suất và chất lượng giống mận. Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của mận Máu tại Cao Bằng. Nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến năng suất, chất lượng mận Máu tại Cao Bằng. Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Kết quả của đề tài về điều tra giống mận tại Cao Bằng là cơ sở cho việc qui hoạch vùng trồng, xác định chỉ giới địa lý để phát triển cây mận.
Kết quả đánh giá đặc điểm nông sinh học của mận Máu Cao Bằng là cơ sở chọn tạo giống, lựa chọn giống mận chất lượng cao. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật sẽ làm cơ sở để xây dựng qui trình kỹ thuật về thâm canh tăng năng suất cho cây mận Máu tại Cao Bằng. Các kết quả của đề tài sẽ trở thành nguồn tham khảo và tư liệu sử dụng trong giảng dạy, đào tạo và tập huấn, công tác khuyến nông về cây mận. Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần đánh giá tiềm năng, lợi thế của cây mận nhằm định hướng phát triển và quy hoạch vùng trồng nhằm tạo hàng hóa ổn định và nâng cao hiệu quả sản xuất giúp xóa đói giảm nghèo, từng bước xây dựng nông thôn mới.
Bổ sung và hoàn thiện các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao tỷ lệ đậu hoa, quả, hạn chế rụng quả, nứt quả, cải thiện mẫu mã quả và chất lượng sinh hóa quả trong quy trình kỹ thuật thâm canh mận phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. NGUỒN GỐC VÀ PHÂN LOẠI CÁC GIỐNG MẬN 2. Nguồn gốc Trước đây nhiều giả thiết cho rằng mận trên thế giới có nguồn gốc từ 3 trung tâm khởi nguyên cây trồng khác nhau là châu Âu, hình thành nhóm mận châu Âu (P.domestica), châu Á (Trung Quốc) hình thành nên nhóm mận châu Á (P.salicina) và châu Mỹ (P.americana) hình thành nên nhóm mận châu Mỹ.
Thực tế cũng cho thấy hiện nay ba vùng trên là những vùng sản xuất mận chủ yếu trên thế giới. Tuy nhiên những báo cáo gần đây đều khẳng định mận có nguồn gốc từ Trung Quốc và một phần ở châu Mỹ. Cây mận có lịch sử trồng thuần hoá lâu đời, Trung Quốc có lịch sử trồng mận lâu đời nhất trên 3000 năm (Trần Như Ý và cs., 2000) sau đó mận được di thực sang Nhật Bản (hơn 2000 năm). Châu Âu gồm các nước Pháp, Đức, Rumani, Nga,.
Châu Mỹ gồm các nước Mỹ, Chile, Brazil cũng có lịch sử trồng mận hàng trăm năm. Do có lịch sử trồng mận khá lâu đời và sự khác biệt tương đối rõ rệt về hình thái, chất lượng quả nên nhiều nhà khoa học đã cho rằng nguồn gốc mận xuất phát từ 3 trung tâm khởi nguyên thuộc ba châu lục vừa nêu trên. Ngày nay các kết quả phân tích di truyền ở mức độ phân tử đã chứng minh mận được trồng trên thế giới hiện nay có nguồn gốc họ hàng với mận châu Á (Trung Quốc) và châu Mỹ hoặc là con lai giữa các giống mận hay con lai giữa mận và các loài kế cận với mận như mơ. Crane and Lawrence (1956).
Các giống mận của Việt Nam trong đó có giống mận Máu Cao Bằng thuộc nhóm mận này. Phân loại Cây mận có tên khoa học là Prunus salicina, thuộc họ hoa hồng Rosaceae, họ phụ Prunoideae, nhóm Prunus. Họ hoa hồng với khoảng 2.000 loài trong khoảng 90-120 chi, tùy theo hệ thống phân loại. Hiện tại hệ thống APG II công nhận 2.520 loài trong 90 chi.
Đào Thanh Vân và Ngô Xuân Bình (2002). Trên thế giới có 3 loại mận chính đó là: - Mận châu Âu (Prunus domestica L.): Đây là cây ôn đới có nhiễm sắc thể (2n = 48), loại này đòi hỏi nhiệt độ thấp trong mùa đông, nếu nhiệt độ cao, thì cây không ra nụ hoa được. Mận châu Âu được trồng phổ biến ở Nga, Nam Tư, Đức, Rumani, Mỹ. Đây là loại mận có quả to, cây mọc thẳng đứng, gỗ có mầu 4 nâu thẫm, cành có gai hoặc không có gai, lá to, xanh đậm, phía dưới mặt lá màu xanh nhạt, mép lá có răng cưa tròn.
Hoa mọc đơn hay mọc thành chùm 2 - 3 hoa, cánh hoa màu trắng đôi khi có mầu xanh nhạt. Quả to, nhỏ mầu sắc khác nhau: Hình tròn, hình trứng, hình quả lê, hình tròn dài,. Mận không trồng được ở xứ nóng, khi trồng ở xứ nóng cây vẫn sống nhưng sinh trưởng chậm, không ra hoa kết quả (Hunter N, 1962). - Mận châu Mỹ (Prunus americana Marsh) có bộ nhiểm sắc thể (2n = 16), thân cao, cành có nhiều gai, cành non có cạnh.
Phiến lá hình chuỳ, có mầu hồng hay mầu vàng. Cây có khả năng chịu rét rất tốt. Hoa mọc thành chùm, cánh hoa màu trắng. Quả hình cầu, hình trứng hoặc hình chùy có màu hồng hay màu vàng (Trần Như Ý và cs.
- Mận Trung Quốc (Prunus salicina L.) Đây là giống mận đòi hỏi ít lạnh hơn mận châu Âu, có bộ nhiễm sắc thể (2n = 16). Đây là giống mận được trồng phổ biến tại Trung Quốc, Nhật Bản, miền Bắc Việt Nam, vùng địa Trung Hải và Califoocnia,. Loại mận này thường có tán hình mâm xôi hay hình tháp, thân gỗ nhỏ, vỏ cây mầu nâu xám, cành nhẵn không có lông. Lá xanh có hình tròn dài hoặc hình trứng đảo ngược, đầu lá nhọn hoặc hơi nhọn, mép lá có răng cưa nhỏ.
Hoa nhiều, mọc thành chùm 3 cái, cánh hoa có mầu trắng, vàng, tím hoặc mầu xanh, rất sai quả, năng suất cao, chất lượng tốt (Crane and Lawrence, 1956). ĐẶC ĐIỂM NÔNG SINH HỌC VÀ YÊU CẦU NGOẠI CẢNH CỦA CÂY MẬN 2. Đặc điểm nông sinh học của cây mận * Rễ: Rễ mận ăn nông ở tầng đất mặt, tập trung nhiều nhất ở tầng 0 – 35cm.Bề ngang thường gấp đôi chiều rộng của tán cây, do bộ rễ ăn nông nên mận rất sợ cỏ dại và gió bão lớn vì vậy khi trồng phải chú ý làm cỏ thường xuyên và có hệ thống đai rừng chắn gió. Trên rễ mận có các mầm ngủ do vậy có thể nảy mầm để tạo thành cây con, lợi dụng đặc tính này nhân dân thường đánh những cây mận mọc xung quanh cây mẹ để trồng, nhưng cần chú ý là chỉ được khai thác cây con ở những cây mẹ trước đây nhân giống bằng cành chiết hoặc mầm rễ, còn từ cây ghép có thể sẽ có mầm mọc từ gốc ghép cây mận không tốt (Trần Như Ý và cs.
* Thân, cành: Mận thuộc loại thân gỗ nhỡ, cành mảnh dẻ, tán xòe rộng, sức nảy chồi mạnh, hàng năm ra lộc 2-3 lần vào vụ xuân, vụ hè là chính.