ĐẶT VẤN ĐỀ Cây ăn quả chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống của con người. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nghề trồng cây ăn quả đã trở thành một bộ phận quan trọng không thể thiếu đối với nền nông nghiệp. Những năm vừa qua, nghề trồng cây ăn quả ở Vịêt Nam ngày càng có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng và chuyển dịch nền kinh tế nông thôn, góp phần vào việc xoá đói giảm nghèo, tạo công ăn việc làm cho hàng vạn lao động từ nông thôn đến thành thị. Đất nước ta có một vị trí thiên nhiên hiếm có, một mặt gắn liền với lục địa mặt khác lại thông với đại dương và nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa; khí hậu có nhiều nét độc đáo và đa dạng.
Điều kiện tự nhiên đó đã ưu đãi cho đất nước ta nhiều loại cây trái đặc trưng, nổi tiếng đặc biệt là cây bưởi. Bưởi (Citrus grandis) là một trong những loài cây ăn quả có múi được trồng khá phổ biến ở nước ta cũng như các nước vùng Châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin,. Cây bưởi không những có giá trị kinh tế cao mà còn có giá trị dinh dưỡng lớn đối với con người. Trong 100g phần ăn được có: 89 g nước, 0.3 g tinh bột, 49 IU vitamin A, 0.4 mg niacin và 44 mg vitamin C.
Bên cạnh đó bưởi có nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền của dân tộc. Trong lá, hoa, vỏ quả bưởi đều chứa tinh dầu. Ngoài ra, vỏ quả bưởi còn có pectin, naringin (một loại glucozid), men tiêu hoá peroxydaza và amylaza, đường ramoza, cùng nhiều loại men tiêu hóa amylaza, peroxydaza. Chính vì vậy mà cây bưởi còn là thứ dược liệu quan trọng trong đời sống của con người (Trần Thế Tục và cộng sự, 1996 [26] ; Đỗ Tất Lợi, 2006 [8] ).
n 2 Ở nước ta bưởi được trồng hầu khắp các tỉnh thành trong cả nước, đặc biệt đã hình thành những vùng bưởi cổ truyền mang tính đặc sản địa phương như bưởi Đoan Hùng - Phú Thọ, bưởi Diễn - Từ Liêm - Hà Nội, bưởi Phúc Trạch - Hương Khê - Hà Tĩnh, bưởi Thanh Trà - Huế, bưởi Năm Roi - Vĩnh Long và gần đây là bưởi da xanh - Mỏ Cày - Bến Tre,… Ở các địa phương trên bưởi được coi là cây trồng nông nghiệp chính, với giá trị thu nhập hàng năm cao hơn gấp nhiều lần so với lúa và một số cây trồng khác, đồng thời cũng được coi là lợi thế so sánh với các địa phương khác trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Thực hiện chủ trương, đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất cũng như phát huy tiềm năng về điều kiện tự nhiên của địa phương. Tỉnh Bắc Giang nói chung và huyện Hiệp Hoà nói riêng trong những năm gần đây đã cải tạo, quy hoạch, áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào việc chọn tạo và sản xuất những giống cây đạt chất lượng và đã đưa cây bưởi Diễn vào phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm mở rộng quy mô sản xuất cả về diện tích, năng suất và sản lượng. Tuy nhiên do thị trường tiêu thụ chưa ổn định, người dân chưa an tâm đầu tư vào sản xuất, cộng với sự hiểu biết về kỹ thuật còn quá ít, khó khăn về nguồn vốn.
Nhiều vườn bưởi đang trong tình trạng suy thoái, cây sinh trưởng kém, sâu bệnh gây hại nặng đặc biệt là bệnh chảy gôm, đốm đen (bệnh chín sớm), …ngoài ra còn bị chi phối bởi nhiều yếu tố bất lợi khác như khí hậu, kỹ thuật canh tác, bón phân chưa hợp lý,. nên mẫu mã và chất lượng sản phẩm còn hạn chế do vậy mà giá thành còn rẻ, sản phẩm bảo quản sau thu hoạch khó khăn, chưa đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng, gây thiệt hại cho người sản xuất. Mặt khác, bưởi có số lượng hoa rất lớn nhưng tỷ lệ đậu quả lại thấp do vậy năng suất thấp và không ổn định, phẩm chất quả giảm, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả kinh tế. n 3 Để tăng tỷ lệ đậu quả và tăng năng suất, chất lượng bưởi Diễn, việc tiến hành nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón lá và chất điều tiết sinh trưởng đến sự sinh trưởng, ra hoa, đậu quả và năng suất, chất lượng của cây bưởi Diễn trồng tại huyện Hiệp Hoà là yêu cầu cấp thiết trong sản xuất nông nghiệp của tỉnh Bắc Giang.
Xuất phát từ thực tế trên chúng tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài "Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng đối với giống bưởi Diễn trồng tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang”. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích - Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và áp dụng một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất đối với giống bưởi Diễn theo định hướng sản xuất hàng hoá trồng tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang. - Trên cơ sở nghiên cứu này sẽ góp phần bổ sung vào quy trình trồng bưởi Diễn phù hợp với huyện Hiệp Hoà nói riêng và tỉnh Bắc Giang nói chung.
Yêu cầu - Điều tra hiện trạng sản xuất và tiêu thụ cây ăn quả tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang từ năm 2008 đến năm 2010. - Tìm hiểu được đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Diễn trồng tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang. - Xác định được sự ảnh hưởng của một số loại phân bón qua lá đến sự rụng hoa, đậu quả, năng suất, chất lượng bưởi Diễn trồng tại huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang. - Xác định được nồng độ α-NAA, GA3 thích hợp cho cây bưởi Diễn tăng tỷ lệ đậu quả, năng suất và chất lượng.
Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dẫn liệu khoa học về ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật và một số chất điều hoà sinh trưởng, phân bón qua lá đến sự ra hoa, đậu quả, năng suất, chất lượng quả bưởi Diễn, góp phần hoàn thiện quy trình thâm canh bưởi Diễn. - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần bổ sung thêm những tài liệu khoa học, phục vụ cho công tác giảng dạy cũng như trong nghiên cứu trên cây buởi Diễn ở nước ta. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở tác động các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, phẩm chất đối với giống bưởi Diễn.
- Góp phần hoàn thiện quy trình trồng và thâm canh giống bưởi Diễn phù hợp với địa phương. n 5 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. NGUỒN GỐC VÀ PHÂN LOẠI CỦA CÂY BƯỞI 2. Nguồn gốc Trên thế giới cây cam quýt có lịch sử trồng trọt lâu đời nhất.
Về nguồn gốc, nhiều ý kiến cho rằng cây cam quýt phần lớn có nguồn gốc ở miền Nam Châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua dãy núi Hymalaya, Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippine, Malaysia, miền Nam Indonesia hoặc kéo đến lục địa Úc. Tỉnh Vân Nam Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên của nhiều loài cam quýt bởi vì tại đây còn tìm thấy nhiều loài cam quýt hoang dại. Ngoài bưởi người ta còn tìm thấy bưởi chùm: Bưởi chùm (Citrus paradishi macf), có thể là kết quả từ một hạt, một mầm bưởi đột biến hay cũng có thể là cây lai giữa bưởi đơn (Citrus grandis) và cam ngọt, xuất hiện sớm nhất ở vùng Barbadas miền Tây Ấn Độ năm 1809 với cái tên là trái cấm (Forbidden fruit) và được trồng đầu tiên ở Florida (Mỹ) sau đó bưởi chùm trở thành một trong những sản phẩm quả chất lượng cao ở Châu Mỹ. Bưởi đơn (Citrus grandis) là loại cây được trồng nhiều ở Châu Á.
Theo Chawlit Niyomdham, 1992 [36] cho rằng bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan ra Indonesia, Trung Quốc, phía Nam nước Nhật, phía Tây Ấn Độ, Địa Trung Hải và nước Mỹ. Tuy vậy, bưởi là loại cây ăn quả trồng rất nhiều ở các nước phương Đông. Nhiều giống bưởi ngon nổi tiếng được tìm thấy ở Thái Lan. Decondolle cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở phía đông Malaya, kể cả các đảo Fiji và Friendly.
Theo Bretschneider, bưởi có nguồn gốc từ Java Ấn Độ. Janata cho rằng bưởi được thu thập từ những cây hoang dại ở Garohills, từ vùng nguyên sản này n 6 bưởi được chuyển đến phía đông của vùng trồng cây có múi ở Yongtze và phía nam đại dương theo đường Salween hoặc đường Songka [35]. Giucovski cho rằng để có tài liệu chắc chắn về nguồn gốc cây bưởi cần nghiên cứu các thực vật họ Rutaceae và nhất là họ phụ Aurantioidea ở các vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo Đông Dương. Ông cũng cho rằng nguồn gốc của cây bưởi có thể là quần đảo Laxongdo (Bùi Huy Đáp, 1960) [1].
Một số tác giả Trung Quốc cho rằng: Cây bưởi hiện trồng ở Trung Quốc có thể được du nhập, song sự du nhập phải từ trên 2000 năm [1]. TS Vũ Công Hậu thì cây bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc, Ấn Độ [29]. GS Tôn Thất Trình cũng cho rằng cây bưởi có nguồn gốc từ Ấn Độ [21]. Cũng có ý kiến cho rằng: Các giống bưởi (Citrus grandis) được coi là có nguồn gốc ở Malaysia, Ấn Độ.
Một thuyền trưởng người Ấn Độ có tên là Shaddock đã mang giống bưởi này tới trồng tại vùng biển Caribê. Sau đó theo gót các thuỷ thủ bưởi được đưa đến Palestin vào năm 900 sau công nguyên và ở châu Âu và tên Shaddock cũng đã trở thành tên gọi cho loại bưởi này[34]. Như vậy nguồn gốc của cây bưởi đến nay vẫn chưa được thống nhất. Bưởi có thể có nguồn gốc từ Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia.Hiện nay bưởi được trồng nhiều ở phía nam Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipinnes, Ấn Độ, Việt Nam.
Phân loại Cam, chanh, quýt, bưởi,.đều thuộc họ cam (Rutaceae). Họ cam quýt có gần 250 loài [Varonxop Steiman, 1982]. Hệ thống phân loại đầu tiên của Linne (1753) đến nay đã được nhiều tác giả bổ sung, điều chỉnh trên căn bản thống nhất với hệ thống phân loại của Swigle (1915,1948, 1957) như sau: Họ phụ Aurantoideae được chia thành hai tộc chính là Clauseneae và Citreae. Citreaeđược chia thành 3 nhóm A, B, C; nhóm C chia thành 6 chi phụ (subgenus): Fortunella; Eremocitrus; Poncirus, Clymenia, Microcitrus và Citrus [26].