Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Kết Quả Điều Trị Đau Cột Sống Cổ Chèn Ép Rễ Thần Kinh

Nghiên cứu 1644 về đặc điểm lâm sàng, hình ảnh học và kết quả điều trị bệnh nhân đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại BV ĐK Trung ương Cần Thơ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Diễm Phương
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Như Trúc
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Bác Sĩ Đa Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Kết Quả Điều Trị Đau Cột Sống Cổ Chèn Ép Rễ Thần Kinh Tại Bệnh Viện Đa Khoa Trung Ương Cần Thơ
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cảm ơn
• Lời cam đoan
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình
• Danh mục các sơ đồ, biểu đồ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm cột sống cổ
• 1.1.1. Xương cột sống cổ
• 1.1.2. Đĩa đệm cột sống cổ
• 1.1.3. Các khớp đốt sống cổ
• 1.1.4. Các dây chằng đốt sống cổ
• 1.1.5. Các cơ cột sống cổ
• 1.1.6. Mạch máu và thần kinh vùng cổ
• 1.1.7. Chức năng cột sống cổ
• 1.2. Sinh lý bệnh
• 1.3. Lâm sàng đau cột sống cổ
• 1.3.1. Hội chứng cột sống cổ
• 1.3.2. Hội chứng rễ thần kinh cổ
• 1.3.3. Hội chứng giao cảm cổ
• 1.3.4. Các rối loạn về thực vật, dinh dưỡng
• 1.3.5. Hội chứng tủy cổ
• 1.4. Cận lâm sàng
• 1.4.1. Chụp cắt lớp vi tính có bơm thuốc cản quang
• 1.4.2. Chụp cộng hưởng từ cột sống
• 1.4.3. Điện cơ và sự dẫn truyền thần kinh
• 1.5. Điều trị
• 1.5.1. Điều trị nội khoa
• 1.5.2. Điều trị ngoại khoa
• 1.6. Các nghiên cứu về đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh
• 1.6.1. Các nghiên cứu về đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh trên thế giới
• 1.6.2. Các nghiên cứu về đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.4. Kỹ thuật thu thập số liệu nghiên cứu
• 2.2.5. Các biện pháp hạn chế sai số
• 2.2.6. Xử lý số liệu
• 2.3. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung
• 3.1.1. Liên quan giữa giới tính và nhóm tuổi mắc bệnh
• 3.1.2. Thời gian bị đau đến khi bắt đầu điều trị
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh MRI bệnh lý
• 3.2.1. Đặc điểm lâm sàng
• 3.2.2. Đặc điểm hình ảnh MRI
• 3.3. Đánh giá kết quả điều trị
• 3.3.1. Các phương pháp điều trị
• 3.3.2. Mức độ cải thiện đau
• 3.3.3. Mức độ cải thiện chức năng sinh hoạt hằng ngày
• 3.3.4. Kết quả điều trị chung
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm dân số học
• 4.1.1. Thời gian bị đau đến khi bắt đầu điều trị
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng
• 4.2.1. Triệu chứng cơ năng
• 4.2.2. Triệu chứng thực thể
• 4.3. Đặc điểm hình ảnh MRI
• 4.4. Mối liên quan giữa đặc điểm lâm sàng và hình ảnh MRI
• 4.5. Kết quả điều trị đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh
• 4.5.1. Các phương pháp điều trị chung
• 4.5.2. Mức độ cải thiện đau theo thang điểm Likert 11 điểm
• 4.5.3. Liên quan giữa lựa chọn bậc giảm đau theo WHO và mức độ đau trước điều trị
• 4.5.4. Mức độ cải thiện chức năng sinh hoạt hằng ngày
• 4.5.5. Kết quả điều trị chung
• KẾT LUẬN
• Đặc điểm lâm sàng bệnh lý đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh
• Đặc điểm hình ảnh MRI bệnh lý đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh
• Kết quả điều trị bệnh lý đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1 – BỘ CÂU HỎI PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 2 – DANH SÁCH BỆNH NHÂN
• PHỤ LỤC 3 – BẢNG CÂU HỎI NPQ

Tóm tắt

I. Đau Cột Sống Cổ Chèn Ép Rễ Thần Kinh Tổng Quan Thách Thức

Đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh là một vấn đề sức khỏe phổ biến, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống và khả năng lao động của người bệnh. Tình trạng này xảy ra khi rễ thần kinh bị chèn ép do thoát vị đĩa đệm cột sống cổ, thoái hóa cột sống cổ, hẹp ống sống hoặc các nguyên nhân khác. Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, từ đau vùng cổ lan xuống vai gáy, cánh tay, cẳng tay đến tê bì, yếu cơ. Tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, việc tiếp nhận và điều trị bệnh nhân đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng vẫn còn thiếu những nghiên cứu chi tiết về đặc điểm bệnh lý cũng như hiệu quả điều trị. Nghiên cứu này tập trung khảo sát đặc điểm lâm sàng, hình ảnh học và kết quả điều trị của bệnh nhân đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại bệnh viện trong năm 2017-2018, cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải thiện chẩn đoán và điều trị.

1.1. Tỷ lệ mắc bệnh và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống

Thống kê cho thấy, cứ 2 trong 3 người sẽ trải qua đau vùng cổ ít nhất một lần trong đời. Đau cột sống cổ không chỉ gây khó chịu về thể chất mà còn ảnh hưởng đến tâm lý, giấc ngủ, khả năng tập trung và năng suất làm việc. Nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy đau cổ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật. Do đó, việc chẩn đoán và điều trị hiệu quả đau cột sống cổ là rất quan trọng để cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh.

1.2. Các nguyên nhân phổ biến gây chèn ép rễ thần kinh cổ

Nguyên nhân hàng đầu gây chèn ép rễ thần kinh cổ là thoát vị đĩa đệm cột sống cổ và thoái hóa cột sống cổ. Quá trình thoái hóa đĩa đệm, gai xương hình thành làm hẹp lỗ liên hợp, chèn ép rễ thần kinh. Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm chấn thương, tư thế sai lệch, làm việc quá sức, và yếu tố di truyền. Việc xác định nguyên nhân cụ thể giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

II. Cách Chẩn Đoán Chính Xác Đau Cột Sống Cổ Bí Quyết từ MRI

Chẩn đoán đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh đòi hỏi sự kết hợp giữa khám lâm sàng tỉ mỉ và các phương pháp cận lâm sàng hiện đại. Khám lâm sàng giúp đánh giá mức độ đau, phạm vi lan tỏa, các triệu chứng thần kinh như tê bì, yếu cơ. MRI cột sống cổ là phương pháp chẩn đoán hình ảnh quan trọng nhất, cho phép đánh giá trực tiếp tình trạng đĩa đệm, ống sống, rễ thần kinh và các cấu trúc xung quanh. Ngoài ra, điện cơ có thể được sử dụng để đánh giá chức năng của rễ thần kinh và loại trừ các bệnh lý thần kinh khác. Kết quả nghiên cứu tại BVĐKTW Cần Thơ sẽ cung cấp thêm dữ liệu về mối liên quan giữa các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh MRI, giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác hơn.

2.1. Tầm quan trọng của khám lâm sàng và các nghiệm pháp thần kinh

Khám lâm sàng bao gồm đánh giá tư thế, tầm vận động cột sống cổ, các điểm đau, và các nghiệm pháp thần kinh đặc biệt như nghiệm pháp Spurling (chèn ép rễ). Các nghiệm pháp này giúp xác định vị trí rễ thần kinh bị tổn thương. Việc đánh giá sức cơ, cảm giác và phản xạ gân xương cũng rất quan trọng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của chèn ép rễ thần kinh.

2.2. Ưu điểm và vai trò của MRI trong chẩn đoán hình ảnh

MRI cột sống cổ cung cấp hình ảnh chi tiết về cấu trúc cột sống, cho phép phát hiện các tổn thương như thoát vị đĩa đệm, thoái hóa cột sống, hẹp ống sống, và các bất thường khác. MRI không sử dụng tia X, an toàn cho người bệnh. Kết quả MRI giúp bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân gây chèn ép rễ thần kinh và lên kế hoạch điều trị phù hợp.

2.3. Điện cơ và vai trò trong đánh giá chức năng rễ thần kinh

Điện cơ là một kỹ thuật giúp đánh giá chức năng của rễ thần kinh và cơ. Điện cơ có thể giúp xác định mức độ tổn thương rễ thần kinh, loại trừ các bệnh lý thần kinh khác (ví dụ: bệnh thần kinh ngoại biên), và theo dõi sự phục hồi sau điều trị. Điện cơ thường được chỉ định trong những trường hợp chẩn đoán không rõ ràng hoặc cần đánh giá mức độ tổn thương rễ thần kinh.

III. Phương Pháp Điều Trị Đau Cột Sống Cổ Từ Bảo Tồn Đến Phẫu Thuật

Điều trị đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh bao gồm điều trị bảo tồn và phẫu thuật. Điều trị bảo tồn bao gồm dùng thuốc giảm đau, kháng viêm, vật lý trị liệu, và thay đổi lối sống. Điều trị bảo tồn đau cột sống cổ thường được áp dụng cho các trường hợp nhẹ và vừa. Phẫu thuật được chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc có các dấu hiệu chèn ép tủy sống nghiêm trọng. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau tại BVĐKTW Cần Thơ, giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị tối ưu cho từng bệnh nhân.

3.1. Các biện pháp điều trị bảo tồn và vai trò của chúng

Các biện pháp điều trị bảo tồn bao gồm dùng thuốc (giảm đau, kháng viêm non-steroid, giãn cơ), vật lý trị liệu (bài tập tăng cường cơ cổ, kéo giãn cột sống), nẹp cổ, và thay đổi lối sống (tránh các tư thế xấu, vận động vừa phải). Vật lý trị liệu có vai trò quan trọng trong việc giảm đau, tăng cường sức cơ, và cải thiện tầm vận động cột sống cổ. Thuốc giúp giảm đau và viêm, nhưng cần sử dụng thận trọng và theo chỉ định của bác sĩ.

3.2. Khi nào cần cân nhắc phẫu thuật và các phương pháp phẫu thuật phổ biến

Phẫu thuật được cân nhắc khi điều trị bảo tồn thất bại, có các dấu hiệu chèn ép tủy sống (yếu tay chân, rối loạn tiểu tiện), hoặc đau không kiểm soát được. Các phương pháp phẫu thuật phổ biến bao gồm cắt bỏ đĩa đệm và hàn xương, cắt bản sống giải ép, và thay đĩa đệm nhân tạo. Lựa chọn phương pháp phẫu thuật phụ thuộc vào nguyên nhân gây chèn ép và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.

3.3. Phục hồi chức năng sau điều trị và vai trò của bài tập

Điều trị phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi sức mạnh cơ, cải thiện tầm vận động, và giảm đau sau điều trị (cả bảo tồn và phẫu thuật). Bài tập đau cột sống cổ nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia vật lý trị liệu. Các bài tập bao gồm bài tập tăng cường cơ cổ, bài tập kéo giãn, và bài tập cải thiện tư thế.

IV. Nghiên Cứu Tại Cần Thơ Đặc Điểm Lâm Sàng Kết Quả Điều Trị

Nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đã khảo sát đặc điểm lâm sàng và kết quả điều trị của bệnh nhân đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh. Nghiên cứu này bao gồm việc thu thập dữ liệu về tuổi, giới tính, thời gian mắc bệnh, các triệu chứng lâm sàng, kết quả MRI, các phương pháp điều trị, và mức độ cải thiện đau và chức năng. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích về tình hình bệnh lý này tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, giúp cải thiện chất lượng điều trị và chăm sóc bệnh nhân.

4.1. Phân tích đặc điểm dân số học và thời gian mắc bệnh

Nghiên cứu đã phân tích sự phân bố bệnh theo tuổi, giới tính, và các yếu tố liên quan đến nghề nghiệp, lối sống. Thời gian từ khi bắt đầu có triệu chứng đến khi được điều trị cũng được ghi nhận và phân tích. Kết quả cho thấy thời gian trì hoãn điều trị có thể ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

4.2. Mối liên hệ giữa triệu chứng lâm sàng và hình ảnh MRI

Nghiên cứu đã tìm hiểu mối liên hệ giữa các triệu chứng lâm sàng (đau, tê, yếu cơ, giảm phản xạ) và các tổn thương được phát hiện trên MRI (thoát vị đĩa đệm, thoái hóa, hẹp ống sống). Việc hiểu rõ mối liên hệ này giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác hơn và tiên lượng bệnh tốt hơn.

4.3. Đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị

Nghiên cứu đã đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị bảo tồn (thuốc, vật lý trị liệu) và phẫu thuật thông qua việc đánh giá mức độ cải thiện đau, chức năng vận động, và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Các thang điểm đánh giá như thang điểm Likert và bảng câu hỏi NPQ (Northwich Pack Neck Pain Questionnaire) đã được sử dụng.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Đau Cột Sống Cổ

Nghiên cứu về đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm lâm sàng, hình ảnh học, và kết quả điều trị của bệnh lý này. Kết quả nghiên cứu này là cơ sở cho việc cải thiện quy trình chẩn đoán, lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, và nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, đặc biệt là về hiệu quả lâu dài của các phương pháp điều trị và các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

5.1. Tóm tắt những phát hiện chính của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh MRI phổ biến của bệnh nhân đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại BVĐKTW Cần Thơ. Kết quả cũng cho thấy hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau, nhưng cần có thêm nghiên cứu để so sánh hiệu quả của chúng một cách toàn diện.

5.2. Các hạn chế của nghiên cứu và đề xuất cho nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu có một số hạn chế, bao gồm cỡ mẫu nhỏ, thời gian theo dõi ngắn, và thiếu nhóm chứng. Các nghiên cứu tương lai nên có cỡ mẫu lớn hơn, thời gian theo dõi dài hơn, và sử dụng thiết kế nghiên cứu so sánh để đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị một cách khách quan hơn.

5.3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực hành lâm sàng

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các hướng dẫn thực hành lâm sàng về chẩn đoán và điều trị đau cột sống cổ chèn ép rễ thần kinh tại BVĐKTW Cần Thơ và các cơ sở y tế khác. Nghiên cứu cũng khuyến khích việc áp dụng các phương pháp điều trị cá nhân hóa, dựa trên đặc điểm lâm sàng và hình ảnh của từng bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh lý cột sống cổ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng vận động và chất lượng sống ở người trưởng thành. Theo các báo cáo dịch tễ học lâm sàng, có tới 2 trong 3 người từng trải qua ít nhất một đợt đau vùng cổ trong đời; đặc biệt ở nhóm người trên 45 tuổi, tỷ lệ xuất hiện đau kèm cứng gáy mạn tính vượt mức 50%, trong đó hơn 90% trường hợp bắt nguồn từ các rối loạn cơ học và thoái hóa tiến triển. Biến chứng đau cột sống cổ có kèm chèn ép rễ thần kinh không chỉ gây đau đớn dữ dội mà còn dẫn tới rối loạn cảm giác, teo cơ và suy giảm trực tiếp năng suất lao động xã hội.

Được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Thị Diễm Phương dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Thị Như Trúc tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, công trình tập trung giải quyết hai mục tiêu trọng tâm: khảo sát toàn diện các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng trên hình ảnh cộng hưởng từ (MRI 1.5 Tesla) và đánh giá hiệu quả của các phương pháp can thiệp điều trị ở nhóm bệnh nhân này. Nghiên cứu được triển khai tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ trong giai đoạn từ tháng 05/2017 đến tháng 05/2018 trên 78 bệnh nhân đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp bộ dữ liệu đối chiếu chính xác giữa biểu hiện thần kinh định khu trên lâm sàng và thương tổn giải phẫu trên MRI. Kết quả điều trị chứng minh hiệu quả vượt bậc khi tỷ lệ bệnh nhân phục hồi hoàn toàn chức năng sinh hoạt hàng ngày (chỉ số NPQ từ 0 đến 2 điểm) tăng từ mức 0,0% trước can thiệp lên 48,7% sau điều trị, đồng thời triệt tiêu hoàn toàn các cơn đau ở mức độ nhiều và dữ dội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng giải phẫu chức năng cột sống cổ và mô hình sinh bệnh học thoái hóa - cơ sinh học của White và Panjabi. Theo lý thuyết này, cơ chế bệnh sinh được phân định thành hai nhóm:

• Cơ chế tĩnh: Tiến trình thoái hóa tự nhiên bắt đầu từ sự mất nước của nhân nhầy đĩa đệm sau tuổi 30, dẫn đến sụp giảm chiều cao khe gian đốt sống, phì đại diện khớp Luschka và hình thành các gai xương chèn ép trực tiếp vào lỗ liên hợp.
• Cơ chế động: Áp lực cơ học đè nặng lên các tầng vận động lớn, đặc biệt là đoạn C5 - C6 với lực tải trọng lên tới 11,5 kg/cm2 (cao hơn đáng kể so với mức 9,5 kg/cm2 tại đoạn thắt lưng L5 - S1 theo nghiên cứu cơ sinh học của Mattiash), tạo điều kiện cho khối thoát vị rách bao xơ và đẩy lồi vào ống sống hoặc lỗ ghép.

Khung lý thuyết của luận văn tích hợp 4 khái niệm y khoa cốt lõi:

1. Bệnh lý rễ thần kinh cổ (Cervical Radiculopathy): Tình trạng tổn thương, kích thích cơ học hoặc viêm rễ thần kinh gai sống cổ do đĩa đệm thoát vị hoặc gai xương chèn ép.
2. Hội chứng lâm sàng cột sống cổ: Tập hợp các dấu hiệu cơ năng và thực thể phản ánh tình trạng đau, co cứng cơ cạnh sống và hạn chế biên độ vận động.
3. Thang điểm đánh giá mức độ đau Likert 11 điểm (từ 0 đến 10 điểm, phân thành 5 mức độ: rất ít, ít, vừa, nhiều, dữ dội).
4. Bảng câu hỏi đánh giá chức năng vùng cổ Northwick Park Neck Pain Questionnaire (NPQ): Thang đo gồm 8 câu hỏi với thang điểm từ 0 đến 32 điểm, đánh giá mức độ ảnh hưởng của đau cổ đến các sinh hoạt thường nhật như giấc ngủ, mang xách đồ vật, đọc sách và công việc.

Bên cạnh đó, phác đồ điều trị nội khoa được chuẩn hóa theo mô hình bậc thang giảm đau của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phối hợp điều trị đa mô thức cùng thuốc giãn cơ và các hoạt chất tái tạo bao myelin thần kinh.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, tiến cứu có can thiệp và theo dõi đánh giá kết quả điều trị trước - sau.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính tỷ lệ với tỷ lệ xuất hiện triệu chứng đau cổ trong bệnh lý rễ thần kinh p bằng 85%, độ sai lệch d bằng 0,08 và mức ý nghĩa thống kê alpha bằng 0,05, cho ra quy mô mẫu tối thiểu là 77 ca. Trong thực tế triển khai, 78 bệnh nhân thỏa mãn các tiêu chuẩn chọn mẫu và không thuộc nhóm loại trừ (loại trừ bệnh lý chấn thương cấp, lao, ung thư hoặc có cấy ghép thiết bị kim loại chống chỉ định với từ trường) đã được thu thập qua phương pháp chọn mẫu thuận tiện.
• Nguồn dữ liệu và quy trình thu thập: Bệnh nhân được thăm khám lâm sàng trực tiếp với các nghiệm pháp thần kinh chuyên biệt (nghiệm pháp ép rễ Spurling, dấu hiệu bấm chuông, nghiệm pháp dạng vai, đánh giá sức cơ 5 bậc và phản xạ gân xương chi trên bằng búa phản xạ). Dữ liệu hình ảnh học được chụp trên hệ thống máy cộng hưởng từ MRI 1.5 Tesla với các chuỗi xung T1W, T2W theo mặt phẳng đứng dọc (sagittal), mặt phẳng ngang (axial) và chuỗi xung cắt chéo T2 Oblique với độ dày lát cắt 5mm.
• Phương pháp phân tích: Toàn bộ số liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS phiên bản 18.0. Các biến định tính được mô tả bằng tần số và tỷ lệ phần trăm (%). Kiểm định mối liên quan giữa các biến số sử dụng test Chi-bình phương (Chi-square) và test chính xác của Fisher (khi tần số kỳ vọng nhỏ hơn 5). Phép kiểm t-student được sử dụng để so sánh các giá trị trung bình. Sự khác biệt được xác nhận có ý nghĩa thống kê khi giá trị p nhỏ hơn 0,05. Lý do lựa chọn các phép phân tích này nhằm đảm bảo tính chuẩn xác trong việc lượng giá mối tương quan giữa triệu chứng lâm sàng với bằng chứng hình ảnh MRI và mức độ đáp ứng sau điều trị.
• Timeline nghiên cứu: Đề tài được hoàn thiện thu thập số liệu lâm sàng và cận lâm sàng từ tháng 05/2017 đến tháng 05/2018 tại Khoa Nội Thần kinh và Khoa Ngoại Thần kinh - Cột sống thuộc Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu trên 78 bệnh nhân ghi nhận 4 phát hiện quan trọng có giá trị thực tiễn cao:

1. Đặc điểm nhân khẩu học và yếu tố nghề nghiệp: Độ tuổi mắc bệnh tập trung cao nhất ở nhóm 50 - 59 tuổi chiếm tỷ lệ 38,5% và nhóm từ 60 tuổi trở lên chiếm 33,3%; độ tuổi trung bình của đối tượng nghiên cứu là 55,36 ± 12,17 tuổi. Tỷ lệ nam giới mắc bệnh cao hơn nữ giới với 59,0% so với 41,0% (tỷ lệ nam/nữ đạt 1,44/1; p = 0,045). Đáng chú ý, có tới 78,2% bệnh nhân làm các công việc lao động nặng nhọc (nông dân, công nhân, lái xe, bốc vác) và 73,0% bệnh nhân chịu đựng triệu chứng đau từ 3 tháng trở lên mới đến viện điều trị (nhóm đau kéo dài trên 12 tháng chiếm tỷ lệ cao nhất với 39,7%).

2. Đặc điểm hội chứng lâm sàng: 100% bệnh nhân biểu hiện hội chứng cột sống cổ với triệu chứng cơ năng đau cổ gáy xuất hiện ở 97,4% và 100% có điểm đau thực thể tại cột sống. Hội chứng rễ thần kinh chiếm 89,7%, trong đó triệu chứng tê lan theo rễ gặp ở 53,8% và đau lan theo rễ gặp ở 26,9%. Nghiệm pháp chèn ép rễ thần kinh dương tính chiếm 66,7% (52/78 ca). Khi thăm khám định khu, rễ thần kinh C5 (56,4%) và C6 (55,1%) là hai rễ bị tổn thương phổ biến nhất, tiếp theo là rễ C4 (37,2%) và rễ C7 (25,6%).

3. Đặc điểm tổn thương trên cộng hưởng từ (MRI): Thoát vị đĩa đệm là dạng thương tổn phổ biến nhất với 75,6% (59/78 bệnh nhân), tiếp đến là thoái hóa cột sống cổ chiếm 50,0% và hẹp ống sống chiếm 7,7%. Vị trí thoái hóa tập trung áp đảo ở các tầng đốt sống cổ thấp từ C4 đến C7 (chiếm 48,7%). Vị trí thoát vị đĩa đệm chủ yếu xuất hiện tại các tầng C4 - C5, C5 - C6 và C6 - C7. Tỷ lệ các rễ thần kinh bị chèn ép trên phim MRI cao nhất lần lượt là rễ C6 (53,8%), rễ C5 (50,0%), rễ C7 (44,9%) và rễ C4 (38,5%). Mối tương quan giữa vị trí chèn ép rễ trên lâm sàng và tổn thương thực thể trên hình ảnh MRI có ý nghĩa thống kê rất cao ở tất cả các rễ thần kinh từ C3 đến C8 (đều đạt mức p < 0,001).

4. Hiệu quả can thiệp điều trị: 100% bệnh nhân được điều trị nội khoa kết hợp và 28,2% trường hợp có chỉ định can thiệp ngoại khoa. Trong điều trị nội khoa, 100% sử dụng thuốc giảm đau theo bậc WHO và thuốc giãn cơ, 93,6% dùng thuốc dinh dưỡng thần kinh và 83,3% dùng thuốc giảm đau nguồn gốc thần kinh. Sau điều trị, mức độ đau cải thiện rõ rệt (p < 0,001): nhóm đau vừa giảm từ 52,6% xuống 16,7%, nhóm đau nhiều (17,9%) và đau dữ dội (10,3%) được kiểm soát hoàn toàn về 0,0%, trong khi tỷ lệ hết đau hoặc đau rất ít đạt 39,7% và đau ít đạt 43,6%. Mức độ phục hồi chức năng sinh hoạt theo NPQ cũng ghi nhận bước tiến lớn (p < 0,001) khi tỷ lệ không bị ảnh hưởng chức năng sinh hoạt tăng vọt từ 0,0% lên 48,7%, nhóm ảnh hưởng nặng và rất nặng giảm từ 21,7% xuống chỉ còn 1,3%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện lâm sàng và hình ảnh học của luận văn phản ánh chặt chẽ cơ chế cơ sinh học của cột sống cổ. Đoạn vận động C5 - C6 và C6 - C7 là nơi gánh chịu biên độ vận động uốn, xoay lớn nhất cũng như chịu áp lực tải trọng cơ học cao nhất (11,5 kg/cm2). Do đó, quá trình lão hóa bao xơ và thoái hóa xương sụn diễn ra nhanh nhất tại đây, giải thích lý do vì sao tầng C4 - C7 chiếm tới 48,7% tổn thương thoái hóa và kéo theo tỷ lệ chèn ép rễ C5, C6 chiếm trên 50% ở cả lâm sàng lẫn MRI. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế kinh điển của Jack Edeiken (ghi nhận vị trí thoái hóa tại C5 - C6 và C6 - C7 đều chiếm 49%) cũng như nghiên cứu của Sheng-Dan-Jiang và cộng sự năm 2011.

So sánh với các nghiên cứu trong nước, tỷ lệ tổn thương đa rễ và thương tổn hai bên trên phim MRI của tác giả phù hợp với nhận định của Phạm Nguyễn Bảo Quốc (2008), trong đó tổn thương nhiều rễ trên hình ảnh học thường chiếm tỷ lệ cao hơn triệu chứng khu trú trên lâm sàng. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đối chiếu song song giữa triệu chứng cơ năng, thực thể và phim MRI để tránh bỏ sót thương tổn.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan và khoa học thông qua hệ thống bảng tương quan chéo (như bảng đối chiếu giữa nghiệm pháp ép rễ với cảm giác tê đau theo rễ, bảng tương quan sức cơ và cảm giác yếu liệt) và các biểu đồ cột đơn so sánh trước - sau can thiệp. Sự chuyển dịch tích cực trên biểu đồ phân bố điểm Likert và thang điểm NPQ là minh chứng rõ ràng cho tính hiệu quả của phác đồ nội khoa phối hợp sớm thuốc giãn cơ, giảm đau thần kinh và phục hồi chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh nhân đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Thiết lập quy trình sàng lọc và chỉ định MRI sớm tại tuyến cơ sở: Các cơ sở khám chữa bệnh ban đầu và phòng khám chuyên khoa thần kinh cần thực hiện thường quy nghiệm pháp Spurling và dấu hiệu bấm chuông cho người bệnh đau cổ gáy. Chỉ định chụp cộng hưởng từ MRI 1.5 Tesla cần được thực hiện ngay cho những bệnh nhân có triệu chứng đau kiểu rễ kéo dài trên 4 tuần hoặc có dấu hiệu giảm cảm giác, yếu cơ chi trên. Mục tiêu là giảm tỷ lệ bệnh nhân đến khám muộn sau 3 tháng từ mức 73,0% hiện nay xuống dưới 35% trong vòng 12 tháng tới.

2. Chuẩn hóa phác đồ điều trị nội khoa đa mô thức cá thể hóa: Khoa Nội thần kinh và Cơ Xương Khớp tại các bệnh viện đa khoa cần áp dụng phác đồ kết hợp toàn diện ngay từ giai đoạn đầu: 100% bệnh nhân được kiểm soát đau theo bậc thang WHO kết hợp thuốc giãn cơ (như Eperison hoặc Tolperison), bổ sung hoạt chất dinh dưỡng thần kinh tái tạo bao myelin (Methylcobalamin đạt tỷ lệ bao phủ trên 95%) và thuốc giảm đau thần kinh chuyên biệt (Gabapentin/Pregabalin cho trên 85% bệnh nhân có đau kiểu rễ). Phác đồ này hướng tới mục tiêu đạt trên 80% tỷ lệ cải thiện đau tốt sau 4 đến 6 tuần can thiệp ngoại trú.

3. Xây dựng tiêu chí can thiệp phẫu thuật chính xác và an toàn: Các đơn vị Ngoại Thần kinh - Cột sống cần duy trì hội chẩn liên chuyên khoa để chỉ định ngoại khoa kịp thời cho nhóm bệnh nhân có hẹp ống sống nặng, thoát vị đĩa đệm chèn ép tủy tiến triển hoặc thất bại với điều trị bảo tồn tích cực sau 6 đến 8 tuần. Mục tiêu là duy trì tỷ lệ phẫu thuật giải ép đúng chỉ định trong khoảng 25% đến 30% tổng số ca bệnh nặng nhập viện, giảm tỷ lệ biến chứng thần kinh xuống dưới 1% và rút ngắn thời gian nằm viện trung bình của bệnh nhân phẫu thuật xuống dưới 7 ngày trong lộ trình 2 năm.

4. Triển khai chương trình truyền thông vệ sinh tư thế lao động và phục hồi chức năng cộng đồng: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật và các mạng lưới y tế cơ quan cần tổ chức các lớp tập huấn định kỳ về công thái học (ergonomics) cho nhóm đối tượng nguy cơ cao (lao động nặng, nông dân, tài xế và nhân viên văn phòng). Hướng dẫn các bài tập kéo giãn cơ cổ và điều chỉnh tư thế ngồi, mang vác vật nặng đúng phương pháp nhằm mục tiêu giảm 40% tỷ lệ tái phát đau cột sống cổ trong vòng 24 tháng theo dõi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính trong ngành y tế:

1. Bác sĩ chuyên khoa Nội Thần kinh và Cơ Xương Khớp: Tài liệu cung cấp góc nhìn toàn diện về chẩn đoán phân biệt hội chứng rễ với các hội chứng giao cảm cổ, hội chứng tủy. Bác sĩ có thể ứng dụng trực tiếp phác đồ phối hợp thuốc giảm đau bậc WHO, thuốc giãn cơ và thuốc hướng thần kinh để tối ưu hóa điều trị nội khoa bảo tồn cho bệnh nhân.

2. Phẫu thuật viên Ngoại Thần kinh và Chấn thương Chỉnh hình: Nghiên cứu cung cấp các dẫn chứng dịch tễ và số liệu đối chiếu lâm sàng - MRI tại các tầng C4 - C7, giúp phẫu thuật viên đánh giá chính xác chỉ định mổ giải ép, lựa chọn đường tiếp cận và phương pháp cố định cột sống tối ưu cho khoảng 28,2% trường hợp không đáp ứng điều trị nội.

3. Kỹ thuật viên và Bác sĩ chuyên khoa Phục hồi chức năng: Luận văn đưa ra bằng chứng thực nghiệm về việc sử dụng thang điểm chức năng Northwick Park (NPQ) trong lượng giá khả năng sinh hoạt. Đây là cơ sở khoa học để xây dựng các bài tập vận động trị liệu, kéo giãn cột sống cổ và lập kế hoạch phục hồi chức năng cá thể hóa cho người bệnh.

4. Học viên sau đại học, Bác sĩ nội trú và Sinh viên Y khoa: Đề tài là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng kết hợp hình ảnh học, cách áp dụng các công thức tính cỡ mẫu y học (n >= 77) và kỹ thuật phân tích số liệu y sinh học bằng SPSS.

Câu hỏi thường gặp

Triệu chứng lâm sàng nào có giá trị định hướng cao nhất cho bệnh lý rễ thần kinh cổ?

Đau cổ gáy là triệu chứng khởi phát phổ biến nhất xuất hiện ở 97,4% bệnh nhân, nhưng triệu chứng mang tính chất chỉ điểm tổn thương rễ là cảm giác đau hoặc tê lan dọc từ cổ xuống vai, cánh tay và các ngón tay (chiếm 53,8% trường hợp). Khi thăm khám, nghiệm pháp ép rễ Spurling dương tính ở 66,7% bệnh nhân và điểm đau dọc cột sống xuất hiện ở 100% ca bệnh, giúp bác sĩ định khu chính xác rễ thần kinh tổn thương.

Vai trò của chụp cộng hưởng từ (MRI 1.5 Tesla) trong chẩn đoán bệnh lý này là gì?

MRI 1.5 Tesla là tiêu chuẩn vàng không xâm lấn cho phép quan sát trực tiếp các cấu trúc phần mềm, tủy sống và rễ thần kinh. Trong nghiên cứu, MRI đã phát hiện chính xác 75,6% trường hợp thoát vị đĩa đệm, 50,0% thoái hóa cột sống cổ và 7,7% hẹp ống sống. Hình ảnh MRI thể hiện mối tương quan chặt chẽ với biểu hiện lâm sàng định khu ở tất cả các rễ thần kinh từ C3 đến C8 với ý nghĩa thống kê p < 0,001.

Những tầng đốt sống và rễ thần kinh nào có nguy cơ tổn thương cao nhất?

Tầng đốt sống cổ thấp từ C4 đến C7 là khu vực chịu thương tổn thoái hóa và thoát vị đĩa đệm cao nhất (chiếm 48,7% các trường hợp thoái hóa). Về phương diện thần kinh, rễ thần kinh C5 và C6 bị chèn ép nhiều nhất, chiếm tỷ lệ lần lượt là 56,4% và 55,1% trên thăm khám lâm sàng, tương ứng với 50,0% và 53,8% trên kết quả chẩn đoán hình ảnh cộng hưởng từ.

Phác đồ điều trị nội khoa bảo tồn đem lại mức độ cải thiện ra sao?

Điều trị nội khoa bảo tồn kết hợp thuốc giãn cơ (100%), giảm đau theo bậc WHO (100%), thuốc dinh dưỡng thần kinh (93,6%) và giảm đau thần kinh (83,3%) mang lại hiệu quả vượt trội. Sau can thiệp, 83,3% bệnh nhân đạt mức hết đau hoặc đau nhẹ (điểm Likert 0 - 1), triệt tiêu hoàn toàn các cơn đau dữ dội, và 48,7% bệnh nhân hồi phục hoàn toàn khả năng sinh hoạt bình thường mà không còn bị cản trở.

Khi nào bệnh nhân đau cột sống cổ chèn ép rễ cần được chỉ định phẫu thuật?

Can thiệp ngoại khoa được chỉ định ở 28,2% bệnh nhân trong nghiên cứu khi rơi vào các tình huống: có chèn ép tủy cổ cấp tính gây yếu liệt chi tiến triển, hẹp ống sống nặng đe dọa tổn thương thần kinh không hồi phục, hoặc bệnh nhân bị đau rễ dữ dội kèm thoát vị đĩa đệm lớn trên phim MRI mà không đáp ứng với điều trị nội khoa tích cực sau 6 đến 8 tuần.

Kết luận

• Tỷ lệ mắc bệnh đau cột sống cổ có chèn ép rễ thần kinh tập trung cao nhất ở nhóm tuổi lao động từ 50 đến 59 tuổi (38,5%), chiếm ưu thế ở nam giới (59,0%) và gắn liền với các công việc lao động nặng nhọc (78,2%).
• Triệu chứng lâm sàng chủ đạo gồm đau cổ gáy (97,4%), điểm đau cột sống (100%), hội chứng rễ thần kinh (89,7%) với hai rễ thần kinh bị tổn thương nhiều nhất là rễ C5 (56,4%) và C6 (55,1%).
• Cộng hưởng từ MRI 1.5 Tesla xác định thoát vị đĩa đệm chiếm 75,6% và thoái hóa cột sống cổ chiếm 50,0%, tập trung chủ yếu tại đoạn vận động C4 - C7 và có sự tương quan chẩn đoán rất chặt chẽ với lâm sàng (p < 0,001).
• Phác đồ điều trị nội khoa đa mô thức kết hợp can thiệp ngoại khoa đúng chỉ định mang lại hiệu quả vượt bậc: đưa 83,3% bệnh nhân về mức hết đau hoặc đau ít và nâng tỷ lệ phục hồi hoàn toàn chức năng sinh hoạt hàng ngày lên 48,7%.
• Đóng góp khoa học cốt lõi của luận văn là hoàn thiện bộ dữ liệu đối chiếu lâm sàng - MRI tại khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long; trong thời gian tới, các cơ sở y tế cần chuẩn hóa quy trình chụp MRI sớm và đẩy mạnh các chương trình tập huấn tư thế làm việc để giảm thiểu nguy cơ tàn phế cột sống trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm cột sống cổ 1.1 Xương cột sống cổ Cột sống cổ gồm 7 đốt sống, 5 đĩa đệm và 1 đĩa đệm chuyển đoạn (đĩa đệm cổ – ngực, C7 – T1), giữa đốt sống C1 – C2 không có đĩa đệm. Cấu tạo chung: - Thân đốt sống: hình trụ có 2 mặt trên và dưới, hơi lõm giữa và một vành xương đặc ở xung quanh. Thân đốt sống cổ dẹt bề ngang, dày phía trước. - Cung đốt sống: tách ra từ phần sau của mặt bên thân đốt sống, cùng với thân đốt sống tạo thành lỗ đốt sống.

Cung đốt sống gồm 2 mảnh cung đốt sống và 2 cuống cung đốt sống. Hai bờ trên và dưới của mỗi cuống cung có khuyết sống trên và khuyết sống dưới, có độ sâu bằng nhau. Khi 2 đốt sống khớp với nhau thì các khuyết đó tạo thành lỗ gian đốt sống để cho dây thần kinh gai sống chui ra. - Mỏm gai từ giữa mặt sau của cung đốt sống chạy ra sau và xuống dưới.

- Mỏm ngang dính vào thân và cuống bởi hai rễ giới hạn nên một lỗ gọi là lỗ ngang để cho động mạch đốt sống chui qua. - Mỏm khớp: mỗi đốt sống có 2 mỏm khớp trên và 2 mỏm khớp dưới. - Lỗ đốt sống: hình tam giác, rộng hơn các lỗ đốt sống ngực và thắt lưng để chứa đoạn phình tủy cổ và thích ứng với biên độ di động lớn của đoạn cổ [13].1 Hình ảnh giải phẫu cột sống cổ [27] 4 - Đốt sống C1 (đốt sống đội): không có thân nên có hình như một cái vòng với hai khối bên có hố trên khớp để khớp với lồi cầu xương chẩm và có hố khớp dưới để khớp với đốt sống C2 [13].2 Đốt sống C1 [27] - Đốt sống C2 (đốt sống trục): đốt sống dày và khỏe nhất trong các đốt sống cổ. Đặc điểm đốt sống này là có một mỏm mọc trên thân đốt sống gọi răng.

Răng được coi như là thân của đốt đội dính vào trục để làm trục cho đốt đội quay [13]. - Các đốt sống cổ từ C3 – C5 có đặc điểm chung được mô tả như trên. - Đốt sống C6: mỏm ngang lồi to ra thành củ cảnh. Nó cũng là mốc gặp gỡ của động mạch cảnh chung với động mạch giáp dưới và động mạch đốt sống [13].3 Đốt sống C6 và C7 [27] - Đốt sống C7 có đặc điểm là mỏm gai không chia đôi và dài hẳn ra, sờ thấy được ngay dưới da nên được gọi là đốt sống lồi [13].2 Đĩa đệm cột sống cổ Giữa hai đốt sống kế cận (từ C2 trở xuống) có đĩa đệm khoang gian đốt sống.

Các đĩa đệm này rộng ở phía trước hơn phía sau và cùng với độ rộng khác nhau của thân đốt sống tạo nên đường cong lõm ưỡn ra trước của cột sống cổ. Đĩa đệm được cấu tạo từ các vòng sợi và nhân mềm: - Vòng sợi được tạo thành bởi các sợi collagen song song đan chéo vào nhau. - Nhân mềm có tỷ lệ nước cao (80%) và chất keo glycoprotein chiếm < 5% các sợi collagen [19].4 Hình ảnh đĩa gian đốt sống [27] 1.3 Các khớp đốt sống cổ Cột sống cổ còn tiếp nối với nhau bởi các cặp khớp nhỏ hơn giữa diện khớp của các cuống. Các diện khớp này còn được gọi là khớp mỏm (hoặc khớp gian sống) mà bản chất là khớp hoạt dịch.

Ở mỗi bên góc trên của thân sống C3 và đốt sống T1 có một môi ngược lên trên được gọi là mỏm móc. Các mỏm này khớp với diện bên của thân đốt sống hình thành các khớp Luschka. Ở đây, lỗ gian đốt sống được hình thành bởi các cuống trên và dưới và có các rễ thần kinh tủy sống đi qua [19].4 Các dây chằng đốt sống cổ - Dây chằng dọc trước: là một dải sợi dày, ở trên bám vào phần trên xương chẩm tới củ trước đốt đội, từ đó chạy xuống bám vào mặt trước thân các đốt sống. - Dây chằng dọc sau: bám vào bờ sau đĩa gian đốt sống và các bờ của thân đốt sống.

6 - Dây chằng vàng: bám vào các bao khớp và mảnh của đốt sống trên và tận hết ở bờ trên mảnh của đốt sống dưới. - Dây chằng trên gai: một thừng sợi chắc bám vào đỉnh các mỏm gai từ đốt sống C7 tới xương cùng. - Dây chằng gáy: đi từ ụ chẩm ngoài và mào chẩm ngoài, tận hết ở mỏm gai đốt sống C7. - Dây chằng ngang: phát sinh từ hai bên của cung trước và cung sau của mỏm bên đốt đội đi qua ống sống.

- Động tác: uốn cột sống ra trước (gấp), ra sau (duỗi) và sang hai bên. Ngoài ra còn làm quay cột sống [8].5 Các cơ cột sống cổ - Cơ cổ trước: cơ dài cổ. - Cơ bên cột sống: cơ bậc thang trước, cơ bậc thang giữa, cơ bậc thang sau. - Cơ cổ bên: cơ bám da cổ, cơ ức đòn chũm, cơ gối cổ [8], [13].6 Mạch máu và thần kinh vùng cổ - Mạch máu: động mạch đốt sống xuất phát từ nhánh bên của động mạch dưới đòn đi thẳng lên chui vào lỗ ngang đốt sống C7 góc giữa cơ bậc thang trước và cơ dài cổ, đi cùng động mạch có tĩnh mạch và một số nhánh thần kinh giao cảm cổ.

- Thần kinh cổ: có 8 đôi dây thần kinh cổ, dây thần kinh cổ khi chui ra khỏi lỗ gian đốt sống được chia thành hai nhánh: nhánh trước các dây thần kinh cổ 1 – 7 tạo thành đám rối thần kinh cánh tay, nhánh sau chi phối cho da và cơ ở sau gáy. - Vận động: do các nhánh đám rối cổ sâu là các nhánh bên của đám rối cổ tạo nên và chi phối. - Cảm giác: các nhánh thần kinh cổ 1, 2, 3 cho nửa sau của đầu (trong đó có dây thần kinh chẩm lớn). Nhánh thần kinh cổ 4 chui vào vùng vai; nhánh thần kinh cổ 5, 6, 7 cho nửa quay cánh tay, cẳng tay, ngón 1, 2, 3.

Nhánh thần kinh cổ 8, ngực 1 cho nửa trụ cánh tay, cẳng tay, ngón 4, 5 [5], [13], [19].7 Chức năng cột sống cổ Cốt sống cổ có 3 chức năng: vận động, chịu tải trọng, bảo vệ tủy. 7 Khoang gian đốt sống C2 – C3, C5 – C6 là những nơi chịu tải trọng nhiều nhất cột sống cổ. Theo Mattiash, nếu tải trọng đè xuống giữa L5 – S1 là 9,5 kg/cm2 thì trên đĩa đệm giữa C5 – C6 là 11,5 kg/cm2. Do đó thoái hóa cột sống cổ hay gặp ở đoạn C5 – C6 [5], [19].2 Sinh lý bệnh Thoái hóa cột sống cổ được định nghĩa là “hình thành các gai xương ở các đốt sống sau đó là thoái hóa các đĩa đệm”.

Và bệnh lý này được xem là các rối loạn tiến triển thường gặp nhất của cột sống cổ do tuổi già [36]. Tiến trình thoái hóa đĩa đệm thì phức tạp và có liên quan đến nhiều thay đổi sinh lý bình thường cũng như các tiến trình lão hóa. Thoái hóa cột sống là tiến trình lão hóa tự nhiên [38]. Hầu hết các thay đổi thoái hóa cột sống cổ thì không có triệu chứng.

Các bệnh nhân có triệu chứng thường lớn hơn 40 tuổi và nguyên nhân là do sự chèn ép các cấu trúc thần kinh. White và Panjabi đã chia ra các yếu tố cơ học có liên quan đến sinh bệnh học của bệnh lý thoái hóa cột sống cổ thành 2 nhóm tĩnh và động: - Cơ chế bệnh học tĩnh: liên quan đến tiến trình thoái hóa nguyên phát, gây giảm đường kính trước sau của ống sống, hình thành các gai xương gây hẹp lỗ liên hợp. - Cơ chế bệnh học động: do tác động và chịu lực nặng. Những đặc điểm thứ phát này tiến triển từ cơ chế bệnh học tĩnh sẽ gây ra bệnh lý tủy cổ bằng cách chèn ép mạch máu và tủy sống [26].

Bắt đầu ở độ tuổi 30 đĩa đệm bắt đầu mất nước, hóa thành sụn xơ làm cho nhân đĩa đệm mất tính đàn hồi, co nhỏ và có nhiều sợi. Sau đó các vòng sợi đảm nhận nhiều áp lực, lồi vào trong ống sống và gây giảm chiều cao khe liên đốt sống. Khi đó thân sống kéo sát vào nhau làm giảm kích thước lỗ liên hợp. Các lớp của vòng sợi ở phía sau mỏng hơn phía trước nên các nhân đĩa đệm xé rách các lớp vòng sợi này và thoát vị vào bên trong ống sống.

8 Sau đó, bờ sau của thân đốt sống phản ứng lại bằng cách hình thành gai xương, do hẹp khoảng liên đốt làm tăng gánh nặng lên khớp gian thân sống thúc đẩy hình thành các gai xương và các gai xương này có thể đâm vào các lỗ liên hợp. Khi khớp liên mỏm khớp chịu nhiều áp lực theo trục nó cũng bị phì đại. Lỗ liên hợp được bao xung quanh ở phía trước bởi khớp liên thân sống, phía sau bởi khớp liên mỏm khớp. Chèn ép rễ thần kinh có thể do sự phì đại khớp liên mỏm khớp hoặc khớp liên thân đốt sống, lồi đĩa đệm, gai xương thân đốt sống do thoái hóa hoặc kết hợp các yếu tố trên [5], [37].

Người ta ghi nhận rằng sự vận động cổ chủ yếu ở đốt sống C5 – C6 và C6 – C7 nên các gai xương có xu hướng hình thành ở vị trí này. Đường kính ống sống ở các bệnh nhân thoái hóa cột sống cổ sẽ nhỏ hơn bình thường. Ở những bệnh nhân hẹp ống sống cổ bẩm sinh góp phần làm hẹp thêm ống sống cổ nên rất dễ gây bệnh lý tủy cổ. Nguyên nhân giảm đường kính trước sau của ống sống là các gai xương thoái hóa mọc từ thân đốt sống vào ống sống hoặc do hẹp bẩm sinh.

Các nguyên nhân khác bao gồm thoái hóa khớp liên thân đốt sống, thoái hóa và phì đại khớp liên mấu khớp, dày các bán sống, lồi hoặc thoát vị đĩa đệm, dày dây chằng dọc sau, dày hoặc lồi dây chằng vàng.3 Lâm sàng đau cột sống cổ Lâm sàng rất đa dạng có thể gồm 5 hội chứng: 1.1 Hội chứng cột sống cổ Gặp ở 100 % các trường hợp, thường xuất hiện đột ngột do vận động cột sống cổ, cúi đầu lâu, nằm gối cao, sau một ngày làm việc căng thẳng, sau tắm lạnh, thay đổi thời tiết. Thường gồm các triệu chứng sau: - Đau cột sống cổ: đau cổ thường gặp nhất khoảng 70%, kèm theo co cứng cơ cạnh cột sống cổ, cảm giác cứng gáy hoặc đau ê ẩm cổ sau khi ngủ dậy, có điểm đau cột sống cổ, thường có xu hướng nghiêng về bên đau và vai bên đau nâng cao hơn bên lành [5]. 9 - Hạn chế vận động vùng cổ là do giảm thể tích đĩa đệm, hình thành gai xương, thay đổi tính chất dây chằng và các cấu trúc bao khớp.