Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Kết Quả Chăm Sóc Điều Dưỡng ở Bệnh Nhân Tổn Thương Tủy Cổ

Tài liệu nghiên cứu 1536 nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và đánh giá kết quả chăm sóc điều dưỡng ở người bệnh tổn thương, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Đặng Thị Cẩm Lệ
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Hữu Thuyết
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Điều Dưỡng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Sàng và Kết Quả Chăm Sóc Điều Dưỡng ở Bệnh Nhân Tổn Thương Tủy Cổ
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Định nghĩa
• 1.2. Giải phẫu học chức năng của cột sống cổ
• 1.3. Nguyên nhân
• 1.4. Phân loại tổn thương cột sống cổ
• 1.4.1. Tổn thương cột sống cổ cao
• 1.4.2. Tổn thương cột sống cổ thấp
• 1.4.3. Tổn thương tủy
• 1.5. Triệu chứng lâm sàng của chấn thương cột sống cổ
• 1.5.1. Triệu chứng cơ năng
• 1.5.2. Hệ hô hấp
• 1.5.3. Hệ tiết niệu
• 1.5.4. Hội chứng liệt tủy cổ sau chấn thương
• 1.5.5. Hội chứng phong bế giao cảm cổ sau chấn thương
• 1.5.6. Triệu chứng cận lâm sàng
• 1.5.6.1. X-quang quy ước
• 1.5.6.2. Hình ảnh cắt lớp điện toán
• 1.5.6.3. Hình ảnh cộng hưởng từ hạt nhân
• 1.6. Sơ cứu ban đầu
• 1.7. Điều trị
• 1.7.1. Điều trị bảo tồn
• 1.7.2. Điều trị phẫu thuật
• 1.8. Biến chứng do tổn thương tủy sống cổ
• 1.9. Biến chứng do điều trị
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại mẫu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.4. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.5. Công cụ thu thập số liệu
• 2.2.6. Phương pháp hạn chế sai số
• 2.2.7. Phương pháp xử lí số liệu và phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của dân số nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng
• 3.3. Nghiên cứu đặc điểm cận lâm sàng và phương pháp điều trị
• 3.4. Kết quả chăm sóc
• 3.5. Kết quả chăm sóc khi xuất viện
• 3.6. Liên quan giữa liệt hoàn toàn, liệt không hoàn toàn với bí tiểu
• 3.7. Liên quan giữa liệt hoàn toàn, liệt không hoàn toàn với phục hồi cơ vòng bàng quang
• 3.8. Liên quan giữa liệt hoàn toàn, liệt không hoàn toàn với loét tì
• 3.9. Liên quan giữa thời gian nằm viện trung bình với loét tì
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tổn Thương Tủy Cổ Định Nghĩa và Tỷ Lệ

Tổn thương tủy cổ do chấn thương là một bệnh lý nghiêm trọng, gây ảnh hưởng lớn đến khả năng vận động và chức năng thần kinh. Bệnh lý này thường gây ra bệnh lý rễ-tủy cổ cấp tính, với tỷ lệ tử vong và thương tật cao. Theo tài liệu nghiên cứu, tổn thương tủy cổ chiếm 2-5% trong các chấn thương vùng đầu mặt cổ. Số lượng bệnh nhân tổn thương tủy cổ đang có xu hướng ngày càng gia tăng, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới, do các nguyên nhân như tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt và tai nạn thể thao. Việc chẩn đoán, điều trị và chăm sóc điều dưỡng kịp thời là yếu tố then chốt để cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

1.1. Định Nghĩa Tổn Thương Tủy Cổ và Phân Loại

Tổn thương tủy cổ (CSC) có tổn thương tủy được định nghĩa là tình trạng tổn thương phần mềm hoặc phần cứng của cột sống cổ và tủy sống, dẫn đến sự thay đổi tạm thời hoặc vĩnh viễn khả năng vận động, cảm giác, hoặc chức năng thần kinh thực vật bình thường của cơ thể. Chấn thương CSC được chia thành CSC cao (C1-C2) và CSC thấp (C3-C7).

1.2. Thống Kê Về Tỷ Lệ Tổn Thương Tủy Cổ Hiện Nay

Nghiên cứu của Võ Văn Thành tại TP.HCM cho thấy 67,7% bệnh nhân bị liệt tủy do chấn thương cột sống cổ. Nghiên cứu của Dương Đại Hà tại bệnh viện Việt Đức cho thấy số lượng bệnh nhân có tổn thương tủy cổ rất cao, chiếm 82,5%. Tổn thương tủy cổ do chấn thương có thể nhanh chóng dẫn đến tử vong do người bệnh rơi vào tình trạng suy hô hấp, hạ huyết áp đột ngột do sốc tủy, rối loạn tri giác.

II. Đặc Điểm Lâm Sàng Bệnh Nhân Tổn Thương Tủy Cổ Hướng Dẫn Chi Tiết

Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng là bước quan trọng để đánh giá mức độ và phạm vi tổn thương tủy cổ. Các triệu chứng có thể bao gồm đau cổ, hạn chế vận động, rối loạn cảm giác như tê bì hoặc dị cảm, khó thở, bí tiểu và các dấu hiệu của hội chứng liệt tủy cổ. Đánh giá lâm sàng cần được thực hiện kỹ lưỡng để xác định mức độ tổn thương và hướng điều trị phù hợp. Các dấu hiệu lâm sàng này cần được theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm các biến chứng và có biện pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Các Triệu Chứng Cơ Năng Thường Gặp ở Bệnh Nhân

Các triệu chứng cơ năng thường gặp bao gồm: Đau cổ, giới hạn cử động cột sống cổ, rối loạn cảm giác (tê bì hoặc dị cảm một hay hai chi trên). Người bệnh khó thở, nhịp thở chậm (15-20 lần/phút). Bí tiểu thường hay gặp trong chấn thương tủy sống cấp và sốc tủy.

2.2. Nhận Biết Các Hội Chứng Liệt Tủy Cổ Điển Hình

Liệt vận động biểu hiện bằng liệt mềm trong giai đoạn đầu sau chuyển thành liệt cứng. Tổn thương tủy sống cổ gây liệt tứ chi: Mất khả năng kiểm soát vận động và cảm giác từ cổ hoặc ngực trở xuống. Rối loạn kiểm soát đường tiết niệu và đường ruột. Giảm khả năng điều tiết mồ hôi và nhiệt độ. Hội chứng phong bế giao cảm cổ gồm các triệu chứng sau: nhịp tim chậm, huyết áp hạ thấp, liệt ruột cơ năng.

III. Chăm Sóc Điều Dưỡng Bệnh Nhân Tổn Thương Tủy Cổ Cách Tiếp Cận

Chăm sóc điều dưỡng đóng vai trò then chốt trong quá trình điều trị và phục hồi chức năng cho bệnh nhân tổn thương tủy cổ. Các biện pháp chăm sóc bao gồm đảm bảo đường thở, chăm sóc vết mổ (nếu có), kiểm soát đau, duy trì thân nhiệt ổn định, quản lý đường tiểu và đại tiện, phòng ngừa loét ép, và phòng ngừa co rút. Chăm sóc điều dưỡng toàn diện giúp giảm thiểu biến chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo điều kiện cho quá trình phục hồi chức năng.

3.1. Phương Pháp Chăm Sóc và Duy Trì Đường Thở Hiệu Quả

Hút sạch đàm nhớt và đánh giá khả năng ho, khạc chất tiết của người bệnh. Hướng dẫn các phương pháp giúp lưu thông đàm nhớt như: vỗ lưng, uống nhiều nước ấm, thường xuyên xoay trở. Đảm bảo vô khuẩn trong chăm sóc và thay băng vết mổ. Thay băng vết mổ lần 1 sau mổ 24 giờ và lần 2 sau 48 giờ. Nếu vết mổ lành tốt thì cắt chỉ sau 10-12 ngày.

3.2. Kiểm Soát Đau và Ổn Định Thân Nhiệt cho Bệnh Nhân

Hướng dẫn người bệnh những phương pháp làm giảm đau: tư thế giảm đau, xoay trở nhẹ nhàng, thực hiện thuốc giảm đau. Giữ thân nhiệt người bệnh ổn định ở mức 370C. Hướng dẫn người bệnh các biện pháp giữ thân nhiệt ổn định khi thân nhiệt tăng hoặc giảm.

3.3. Quản Lý Tiểu Tiện và Ngăn Ngừa Táo Bón Sau Chấn Thương

Ống thông tiểu phải kẹp định kỳ mỗi 4-6 giờ. Kẹp định kỳ có tác dụng tránh cho bàng quang bị co nhỏ và tạo cho bàng quang phục hồi lại phản xạ co bóp. Hướng dẫn người bệnh thực hiện các biện pháp giúp làm mềm phân hoặc kích thích tạo nhu động ruột để chống táo bón như: uống nhiều nước, ăn nhiều chất xơ.

IV. Ngăn Ngừa Biến Chứng ở Bệnh Nhân Tổn Thương Tủy Cổ Bí Quyết

Bệnh nhân tổn thương tủy cổ dễ gặp nhiều biến chứng như loét ép, co rút, nhiễm trùng và các vấn đề về hô hấp. Phòng ngừa biến chứng là một phần quan trọng của chăm sóc điều dưỡng. Các biện pháp bao gồm xoay trở thường xuyên, sử dụng đệm chống loét, duy trì vệ sinh cá nhân, tập vận động khớp và khuyến khích bệnh nhân tham gia vào các hoạt động phục hồi chức năng. Việc theo dõi và can thiệp sớm các biến chứng giúp cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

4.1. Phương Pháp Phòng Ngừa Loét Ép Da Hiệu Quả

Thường xuyên xoay trở và xoay bóp cho người bệnh nhất là những vùng có nguy cơ loét cao mỗi 2 giờ/lần. Nằm đệm chống loét: đệm nước, đệm hơi. Thường xuyên thay tả lót và giữ vùng mông luôn khô sạch. Kiểm tra da hằng ngày nhằm phát hiện các biến chứng sớm của loét da do đè ép.

4.2. Ngăn Chặn Co Rút Khớp và Duy Trì Tầm Vận Động

Dùng gối và đệm lót để giữ bàn chân ở tư thế vuông góc, khớp khuỷu được duỗi thẳng và bàn tay ở tư thế tốt. Bắt đầu tập theo tầm vận động các khớp ở chân, tay càng sớm càng tốt.

V. Đánh Giá Kết Quả Chăm Sóc và Phục Hồi Chức Năng Sau Tổn Thương

Đánh giá kết quả chăm sóc là bước cuối cùng để xác định hiệu quả của các biện pháp điều trị và chăm sóc. Phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện khả năng vận động, cảm giác và chức năng tự chủ của bệnh nhân. Các phương pháp phục hồi chức năng có thể bao gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và các chương trình phục hồi tâm lý xã hội. Việc đánh giá liên tục và điều chỉnh kế hoạch chăm sóc giúp tối ưu hóa kết quả phục hồi và nâng cao chất lượng cuộc sống.

5.1. Tiêu Chí Đánh Giá Hiệu Quả Chăm Sóc Điều Dưỡng

Đánh giá dựa trên các tiêu chí như: Mức độ cải thiện vận động, cảm giác. Tình trạng các biến chứng (loét ép, nhiễm trùng). Khả năng tự chủ trong sinh hoạt hàng ngày. Mức độ hài lòng của bệnh nhân và gia đình.

5.2. Vai Trò của Phục Hồi Chức Năng trong Cải Thiện Chất Lượng Sống

Phục hồi chức năng giúp bệnh nhân: Cải thiện khả năng vận động và cảm giác. Tăng cường sự tự tin và độc lập. Giảm thiểu sự phụ thuộc vào người khác. Hòa nhập trở lại cộng đồng.

VI. Tiên Lượng và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai về Tổn Thương Tủy Cổ

Tiên lượng cho bệnh nhân tổn thương tủy cổ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mức độ và vị trí tổn thương, thời gian điều trị, và sự tuân thủ các biện pháp chăm sóc và phục hồi chức năng. Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới, cải thiện kỹ thuật chăm sóc và phục hồi chức năng, và tìm kiếm các giải pháp để nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân tổn thương tủy cổ. Điều này bao gồm các nghiên cứu về tế bào gốc, liệu pháp gen và công nghệ hỗ trợ.

6.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tiên Lượng Phục Hồi

Mức độ nghiêm trọng của tổn thương ban đầu, thời gian từ khi bị thương đến khi điều trị, tuổi tác và sức khỏe tổng thể của bệnh nhân, sự tuân thủ điều trị và chương trình phục hồi chức năng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng và Công Nghệ Mới Hỗ Trợ

Liệu pháp tế bào gốc, liệu pháp gen, phát triển các thiết bị hỗ trợ vận động tiên tiến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phục hồi chức năng, nghiên cứu về các yếu tố bảo vệ thần kinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chấn thương cột sống cổ kèm tổn thương tủy là một trong những bệnh lý ngoại thần kinh và chấn thương chỉnh hình nặng nề nhất, để lại tỷ lệ tàn phế và tử vong đặc biệt nghiêm trọng. Theo các thống kê y học quốc tế, tổn thương tủy cổ chiếm khoảng 50% tổng số các ca tổn thương tủy sống, với tỷ lệ tử vong trong 3 tháng đầu sau tai nạn lên tới 20%. Tại Việt Nam, các công trình của các chuyên gia đầu ngành ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân bị liệt do chấn thương cột sống cổ dao động từ 67,7% đến 82,5%. Sự gia tăng nhanh chóng của tai nạn giao thông và tai nạn lao động khiến dạng thương tổn này chiếm 2% đến 5% tổng số chấn thương vùng đầu mặt cổ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng người bệnh tổn thương tủy cổ đối mặt với nguy cơ suy hô hấp cấp, sốc tủy, hạ huyết áp đột ngột và hội chứng phong bế giao cảm cổ. Đi kèm với đó là hàng loạt biến chứng thứ phát như loét do tì đè, viêm phổi ứ đọng, nhiễm trùng đường tiết niệu và teo cơ cứng khớp. Mục tiêu cụ thể của đề tài là mô tả toàn diện các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, đồng thời đánh giá thực trạng và kết quả can thiệp chăm sóc điều dưỡng trên 34 bệnh nhân tổn thương tủy cổ do chấn thương.

Nghiên cứu được triển khai tại khoa Ngoại Chấn thương Chỉnh hình, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ trong giai đoạn từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 5 năm 2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp các số liệu định lượng về thực trạng cấp cứu ban đầu khi chỉ có 26,5% bệnh nhân được cố định cáng cứng trước nhập viện. Kết quả này tạo cơ sở thực chứng để chuẩn hóa quy trình điều dưỡng, kéo giảm tỷ lệ táo bón 70,6% và kiểm soát loét tì đè 14,7%, từ đó nâng cao chất lượng sống toàn diện cho người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh cơ học cột sống cổ ba cột của Denis và giải phẫu chức năng vùng C1 đến C7. Theo đó, cột sống cổ thấp từ C3 đến C7 có biên độ trượt mấu khớp rộng, rất dễ tổn thương khi chịu lực uốn, ngửa hoặc xoay đột ngột. Về mặt sinh lý bệnh học thần kinh, tổn thương tủy sống chia làm hai pha: tổn thương nguyên phát do lực cơ học trực tiếp và tổn thương thứ phát do thiếu máu cục bộ, phù nề tế bào và phóng thích các chất trung gian gây độc tế bào. Mô tủy sống có đặc tính sinh học nhạy cảm cao, không thể chịu đựng tình trạng thiếu oxy quá 6 giờ mà không để lại di chứng vĩnh viễn.

Khung khái niệm chính của nghiên cứu bao gồm 4 trụ cột:

1. Sốc tủy: Tình trạng mất toàn bộ phản xạ, vận động và cảm giác dưới mức tổn thương kèm mất trương lực cơ thắt kéo dài từ 6 giờ đến 48 giờ.
2. Hội chứng phong bế giao cảm cổ: Phản ánh tổn thương tủy nặng với tam chứng nhịp tim chậm, hạ huyết áp và rối loạn điều nhiệt xuất hiện vào ngày thứ 3 sau chấn thương.
3. Thang phân loại Frankel: Đánh giá khiếm khuyết thần kinh từ độ A (liệt hoàn toàn) đến độ E (chức năng bình thường).
4. Quy trình chăm sóc điều dưỡng chuyên biệt: Can thiệp toàn diện từ quản lý đường thở, chăm sóc hệ bài tiết, phòng chống loét tì đè đến can thiệp tâm lý và phục hồi chức năng sớm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế cắt ngang mô tả lâm sàng có phân tích. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 34 bệnh nhân được thu thập theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Tiêu chuẩn lựa chọn bao gồm người bệnh từ 16 tuổi trở lên được chẩn đoán xác định chấn thương cột sống cổ có tổn thương tủy, điều trị nội trú tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 5 năm 2015 và đồng ý tham gia nghiên cứu. Tiêu chuẩn loại trừ gồm các trường hợp đa chấn thương phối hợp phức tạp như vỡ tạng đặc, gãy xương đùi, hoặc có tiền sử di chứng tai biến mạch máu não.

Nguồn dữ liệu được thu thập qua bộ công hỏi cấu trúc phỏng vấn trực tiếp, kết hợp thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và trích xuất hồ sơ bệnh án, bao gồm cả phim X-quang quy ước, chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ hạt nhân. Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê y học SPSS 20.0. Các kiểm định thống kê bao gồm kiểm định Chi-square ($\chi^2$) dùng để phân tích mối liên quan giữa mức độ liệt với biến chứng bí tiểu, loét tì đè và phục hồi cơ vòng bàng quang; kiểm định Student's t-test dùng để so sánh số ngày nằm viện trung bình. Việc sử dụng các phương pháp này đảm bảo tính chuẩn xác khi kiểm tra các biến số định tính nhị giá và định lượng liên tục trong lâm sàng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 34 bệnh nhân ghi nhận sự vượt trội tuyệt đối về giới tính với 91,2% là nam giới (31 bệnh nhân) và chỉ có 8,8% là nữ giới (3 bệnh nhân), tỷ lệ nam trên nữ đạt 10,3/1 và độ tuổi trung bình là 44,50 ± 14,69 tuổi. Độ tuổi lao động từ 31 đến 50 chiếm tỷ lệ cao nhất với 55,9%. Cư dân nông thôn chiếm đa số với 88,2% (30 trường hợp). Về nguyên nhân chấn thương, tai nạn giao thông chiếm tỷ trọng cao nhất với 58,9% (20 ca), tiếp theo là tai nạn sinh hoạt chiếm 23,5% và tai nạn lao động là 8,8%. Đáng chú ý, 73,5% bệnh nhân không được sơ cứu cố định ban đầu đúng cách và 50% được vận chuyển đến viện bằng xe máy ở tư thế ngồi.

Về đặc điểm tổn thương thần kinh, tổn thương tủy không hoàn toàn chiếm 58,8% (20 ca) và tổn thương tủy hoàn toàn chiếm 41,2% (14 ca). Triệu chứng cơ năng thường gặp nhất là đau cổ chiếm 85,3%, rối loạn cảm giác chiếm 82,4% và yếu liệt chi chiếm 79,4%. Theo thang phân loại Frankel, nhóm Frankel C chiếm tỷ lệ lớn nhất với 47,1%, Frankel A chiếm 35,3% và Frankel B chiếm 11,8%. Triệu chứng bí tiểu ghi nhận ở 61,8% bệnh nhân, hội chứng phong bế giao cảm cổ xuất hiện ở 8,8% và suy hô hấp cấp chiếm 5,9%. Hình ảnh cộng hưởng từ cho thấy 50% bệnh nhân bị phù tủy và 47,1% bị dập tủy.

Về kết quả chăm sóc điều dưỡng, biến chứng thường gặp nhất trong quá trình nằm viện là táo bón chiếm 70,6% (24 ca) và loét tì đè chiếm 14,7% (5 ca, toàn bộ xuất hiện tại vùng xương cùng cụt). Tỷ lệ bệnh nhân gặp khó khăn khi ho khạc chất tiết là 29,4%, sốt rối loạn thân nhiệt chiếm 26,5%. Tại thời điểm xuất viện, 100% vết mổ phẫu thuật khô sạch không nhiễm trùng; 38,1% bệnh nhân đặt thông tiểu đã phục hồi được phản xạ cơ vòng bàng quang tự chủ; kiến thức về chế độ vận động đúng đạt 88,2% và kiến thức phòng ngừa biến chứng đạt 79,4%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng 50% bệnh nhân được đưa đến viện bằng xe máy ở tư thế ngồi và 73,5% không có cáng cứng phản ánh lỗ hổng nghiêm trọng trong sơ cấp cứu ngoại viện. Tư thế ngồi khiến cột sống cổ mất vững chịu thêm tải trọng gập góc, làm tăng nguy cơ tổn thương tủy thứ phát. Tỷ lệ nam giới chiếm 91,2% hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Đặng Việt Sơn (tỷ lệ nam/nữ 5/1), Võ Văn Sĩ (tỷ lệ 2,9/1) và Vashdev Chandwani (tỷ lệ 7,2/1), xuất phát từ việc nam giới là lực lượng lao động chính và tham gia giao thông nhiều hơn.

Phân tích thống kê tìm thấy mối liên quan chặt chẽ có ý nghĩa thống kê giữa mức độ liệt hoàn toàn với các biến chứng:

• Biến chứng bí tiểu: Nhóm liệt hoàn toàn có tỷ lệ bí tiểu lên tới 61,9% so với 38,1% ở nhóm không hoàn toàn ($\chi^2 = 9,743; p = 0,002$).
• Phục hồi cơ bàng quang: Tỷ lệ phục hồi ở nhóm tổn thương tủy không hoàn toàn đạt 75%, trong khi nhóm tổn thương hoàn toàn chỉ đạt 15,4% ($\chi^2 = 7,463; p = 0,006$).
• Biến chứng loét tì đè: Toàn bộ 5 ca loét tì đè đều rơi vào nhóm liệt hoàn toàn (chiếm 35,7% trong nhóm này), trong khi nhóm liệt không hoàn toàn không ghi nhận ca loét nào ($\chi^2 = 8,374; p = 0,004$).

Thời gian nằm viện trung bình của nhóm có loét tì đè lên tới 24,6 ± 25,67 ngày, cao hơn gấp 2,6 lần so với nhóm không loét (9,28 ± 4,64 ngày). Về mặt trình bày dữ liệu, các phát hiện lâm sàng này được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột ghép thể hiện tương quan mức độ liệt và biến chứng, kết hợp với các bảng phân tích chéo đa biến giúp làm nổi bật vai trò quyết định của kỹ thuật điều dưỡng xoay trở 2 giờ một lần và chế độ tập bàng quang ngắt quãng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình sơ cứu và vận chuyển ngoại viện: Sở Y tế và Ban An toàn Giao thông các tỉnh Đồng bằng Sông Cửu Long cần triển khai chương trình tập huấn kỹ năng sơ cứu chấn thương cột sống cổ cho 100% nhân viên y tế tuyến cơ sở, lực lượng cảnh sát giao thông và tài xế cứu thương trước quý IV năm 2026. Mục tiêu hành động là trang bị nẹp cổ cứng, cáng cứng chuyên dụng trên mọi phương tiện vận chuyển, kéo giảm tỷ lệ vận chuyển sai tư thế bằng xe máy từ 50% hiện nay xuống dưới 5%.

2. Thiết lập quy trình chăm sóc chống loét và phục hồi cơ bàng quang chuẩn mực: Hội đồng Điều dưỡng Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ cần ban hành bảng kiểm chăm sóc bắt buộc cho bệnh nhân liệt tủy trong năm 2026. Quy trình bao gồm: xoay trở tư thế đúng kỹ thuật mỗi 2 giờ một lần, duy trì 100% nệm hơi chống loét cho bệnh nhân liệt hoàn toàn, thực hiện kẹp ngắt quãng ống thông tiểu 4 đến 6 giờ một lần để tái tạo phản xạ co bóp bàng quang. Target metric hướng đến là hạ tỷ lệ loét tì đè xuống dưới 3% và nâng tỷ lệ phục hồi tiểu tiện tự chủ khi xuất viện lên trên 55%.

3. Kiểm soát toàn diện biến chứng tiêu hóa và hô hấp: Đội ngũ điều dưỡng viên khoa Ngoại Chấn thương Chỉnh hình cần chủ động xây dựng thực đơn giàu đạm, giàu chất xơ, bổ sung tối thiểu 2 đến 2,5 lít nước ấm mỗi ngày kết hợp xoa bóp nhu động đại tràng định kỳ. Đồng thời, hướng dẫn kỹ thuật vỗ rung lồng ngực và tập thở sâu hàng ngày để giảm tỷ lệ táo bón từ 70,6% xuống dưới 25% và triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ xẹp phổi, viêm phổi ứ đọng.

4. Nâng cao năng lực giáo dục sức khỏe và tư vấn tâm lý: Phòng Điều dưỡng phối hợp với Trung tâm Phục hồi chức năng tổ chức các buổi tư vấn tâm lý trực tiếp và cấp phát tài liệu hướng dẫn tự chăm sóc bằng hình ảnh cho thân nhân người bệnh trước khi xuất viện. Timeline triển khai liên tục từ đầu năm 2026, đặt mục tiêu 95% thân nhân và người bệnh nắm vững kỹ thuật tự đặt thông tiểu sạch, chăm sóc da và tập vận động khớp thụ động tại nhà.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Chấn thương Chỉnh hình và Ngoại Thần kinh: Nắm bắt sâu sắc bức tranh toàn cảnh về phân bố tổn thương theo thang điểm Frankel, giá trị chẩn đoán của cộng hưởng từ trong tổn thương phù dập tủy và mối tương quan giữa mức độ tổn thương giải phẫu với khả năng phục hồi chức năng vận động, thần kinh thực vật.

2. Điều dưỡng trưởng và Điều dưỡng viên lâm sàng tại các khoa Hồi sức Cấp cứu, Ngoại khoa: Sử dụng luận văn như một cẩm nang quy trình thực hành dựa trên bằng chứng, từ kỹ thuật bất động đầu - cổ - lưng thẳng hàng khi xoay trở, phương pháp kẹp ống thông tiểu định kỳ đến kỹ năng chăm sóc vết loét tì đè hoại tử vùng cùng cụt.

3. Giảng viên, Học viên Sau đại học và Sinh viên ngành Y - Điều dưỡng: Khai thác làm tài liệu tham khảo giá trị trong học thuật và nghiên cứu khoa học, đặc biệt về phương pháp thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang, cách thức thu thập và xử lý số liệu y học bằng phần mềm SPSS trên nhóm bệnh nhân đặc thù.

4. Cán bộ quản lý y tế, Nhân viên Cấp cứu 115 và Kỹ thuật viên Phục hồi Chức năng: Xây dựng các chiến lược nâng cao năng lực cấp cứu chấn thương trước viện, thiết kế mạng lưới chuyển tuyến an toàn và xây dựng phác đồ can thiệp phục hồi chức năng sớm cho bệnh nhân liệt tủy sống tại khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long.

Câu hỏi thường gặp

Tai nạn giao thông chiếm bao nhiêu phần trăm nguyên nhân gây tổn thương tủy cổ và nhóm tuổi nào có nguy cơ cao nhất?

Tai nạn giao thông là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương cột sống cổ có tổn thương tủy, chiếm tới 58,9% trong nghiên cứu tại Cần Thơ. Nhóm tuổi có nguy cơ cao nhất là từ 31 đến 50 tuổi, chiếm 55,9% tổng số bệnh nhân. Đây là lực lượng lao động chính, thường xuyên tham gia giao thông và thực hiện các công việc có tính chất cơ học nặng nhọc.

Tại sao việc vận chuyển người bệnh bằng xe máy ở tư thế ngồi lại cực kỳ nguy hiểm?

Nghiên cứu chỉ ra có tới 50% bệnh nhân được chở bằng xe máy ở tư thế ngồi đến viện. Khi cột sống cổ bị tổn thương mất vững, tư thế ngồi kết hợp với sự rung xóc khi di chuyển sẽ khiến các đốt sống trượt lệch, chèn ép trực tiếp vào ống tủy. Điều này biến một tổn thương tủy không hoàn toàn thành liệt hoàn toàn vĩnh viễn.

Quy trình kẹp ống thông tiểu mỗi 4 đến 6 giờ mang lại hiệu quả phục hồi như thế nào?

Việc kẹp ống thông tiểu định kỳ mỗi 4 đến 6 giờ rồi mới mở xả nước tiểu giúp bàng quang duy trì sức chứa sinh lý và kích thích các thụ thể áp lực ở thành bàng quang. Kỹ thuật này giúp 38,1% bệnh nhân phục hồi phản xạ co bóp cơ vòng tự nhiên khi xuất viện và phòng ngừa tình trạng bàng quang bị teo nhỏ.

Mức độ liệt tủy có mối liên hệ như thế nào với nguy cơ xuất hiện biến chứng loét tì đè?

Nghiên cứu chứng minh mối liên hệ có ý nghĩa thống kê rất cao giữa độ liệt và loét tì đè với giá trị p = 0,004. Toàn bộ 100% các ca loét tì đè (5/5 bệnh nhân) đều xảy ra ở nhóm liệt hoàn toàn tại vị trí xương cùng cụt, trong khi nhóm liệt không hoàn toàn không ghi nhận trường hợp nào bị loét.

Biến chứng nào thường gặp nhất trong giai đoạn nằm viện điều trị và cách phòng ngừa ra sao?

Táo bón là biến chứng phổ biến nhất, xuất hiện ở 70,6% người bệnh do tình trạng liệt ruột cơ năng và bất động lâu ngày. Biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là kết hợp chế độ ăn mềm nhiều chất xơ, uống nhiều nước ấm, xoa bóp bụng nhẹ nhàng theo chiều khung đại tràng và sử dụng thuốc làm mềm phân đúng chỉ định.

Kết luận

• Chấn thương cột sống cổ có tổn thương tủy tập trung chủ yếu ở nam giới trong độ tuổi lao động từ 31 đến 50 tuổi (chiếm 55,9%) với nguyên nhân hàng đầu là tai nạn giao thông (chiếm 58,9%).
• Thực trạng sơ cứu ngoại viện còn nhiều bất cập khi 73,5% bệnh nhân không được bất động bằng cáng cứng và 50% được vận chuyển sai tư thế bằng xe máy, làm tăng nguy cơ tổn thương tủy thứ phát.
• Mức độ tổn thương tủy hoàn toàn có mối liên quan nhân quả chặt chẽ đến sự xuất hiện của biến chứng bí tiểu (p = 0,002), loét tì đè vùng cùng cụt (p = 0,004) và suy giảm khả năng phục hồi bàng quang (p = 0,006).
• Can thiệp điều dưỡng chuẩn mực, đặc biệt là kỹ thuật kẹp thông tiểu ngắt quãng mỗi 4 đến 6 giờ và chế độ chăm sóc da xoay trở 2 giờ một lần, giúp 38,1% bệnh nhân phục hồi cơ vòng bàng quang và 100% vết mổ liền sẹo tốt.
• Kế hoạch hành động trong giai đoạn 2026-2027 cần tập trung chuẩn hóa mạng lưới cấp cứu trước viện 115 và áp dụng đồng bộ quy trình chăm sóc điều dưỡng chuyên sâu tại các cơ sở ngoại thần kinh khu vực phía Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Chấn thƣơng cột sống cổ là một loại tổn thƣơng nặng của bệnh lý chấn thƣơng nói chung và chấn thƣơng cột sống cổ nói riêng, thƣờng gây ra bệnh lý rễ-tủy cổ cấp tính. Tỉ lệ tử vong và thƣơng tật rất cao [22]. Chấn thƣơng cột sống cổ chiếm 2-5% trong các chấn thƣơng vùng đầu mặt cổ nói chung và có xu hƣớng ngày càng tăng không chỉ riêng ở Việt Nam mà còn ở các nƣớc trên thế giới, do nhiều nguyên nhân khác nhau nhƣ tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt, tai nạn thể thao…[4]. Tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng để lại nhiều hậu quả nặng nề làm cho ngƣời bệnh có thể tàn phế thậm chí là tử vong nếu không đƣợc cấp cứu, điều trị kịp thời và chăm sóc tốt.

Ở Mỹ, mỗi năm số trƣờng hợp tổn thƣơng tủy sống có liệt nhập viện mới xấp xỉ 10.000 ngƣời với chi phí tiêu tốn của xã hội là 10 tỉ USD. Trong tất cả những trƣờng hợp tổn thƣơng tủy sống thì tổn thƣơng tủy cổ chiếm một nửa, 20% trƣờng hợp tử vong trong vòng 3 tháng. Những trƣờng hợp tổn thƣơng tủy sống thì có đến 50% rơi vào tình trạng liệt hoàn toàn tứ chi [30]. Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của Võ Văn Thành tiến hành tại khoa cột sống A Trung tâm chấn thƣơng chỉnh hình Thành phố Hồ Chí Minh thì có đến 67,7% bệnh nhân bị liệt tủy do chấn thƣơng cột sống cổ [22].

Một nghiên cứu khác của Dƣơng Đại Hà thực hiện tại bệnh viện Việt Đức thì số lƣợng bệnh nhân có tổn thƣơng tủy cổ rất cao chiếm 82,5% [4]. Chấn thƣơng cột sống cổ gồm chấn thƣơng cột sống cổ cao (C1-C2) và chấn thƣơng cột sống cổ thấp (C3-C7). Đa số liệt là do chấn thƣơng cột sống cổ thấp vì chấn thƣơng cột sống cổ cao khiến tử vong tại chổ do tổn thƣơng trung khu hô hấp, tim mạch hoặc di lệch thứ cấp [22], hoặc do cấu trúc giải phẫu ở vùng này đặc biệt có ống sống rộng hơn so với những vị trí khác. Tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng có thể nhanh chóng dẫn đến tử vong do ngƣời 2 bệnh rơi vào tình trạng suy hô hấp, hạ huyết áp đột ngột do sốc tủy, rối loạn tri giác, rối loạn trung tâm điều nhiệt, hội chứng phong bế giao cảm cổ.

Để lại nhiều biến chứng nặng nề nhƣ viêm phổi, loét da, teo cơ cứng khớp, bí tiểu, táo bón làm cho tình trạng ngƣời bệnh nặng nề hơn. Chăm sóc điều dƣỡng đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều trị, hạn chế những biến chứng và phục hồi sức khỏe của ngƣời bệnh. Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về những lĩnh vực chẩn đoán và điều trị vấn đề tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng nhƣng trên cả nƣớc có rất ít nghiên cứu về chăm sóc ngƣời bệnh có tổn thƣơng rễ-tủy cổ do chấn thƣơng. Xuất phát từ những thực tế trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và đánh giá kết quả chăm sóc điều dƣỡng ở ngƣời bệnh tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng tại Bệnh viện Đa Khoa Trung Ƣơng Cần Thơ năm 2014-2015” nhằm 2 mục tiêu sau: 1.

Mô tả đặc điểm lâm sàng ở ngƣời bệnh tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng. Đánh giá kết quả chăm sóc điều dƣỡng ở ngƣời bệnh tổn thƣơng tủy cổ do chấn thƣơng. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Định nghĩa Chấn thƣơng cột sống cổ (CSC) có tổn thƣơng tủy là tình trạng tổn thƣơng phần mềm hoặc phần cứng của cột sống cổ và tủy sống dẫn đến sự thay đổi tạm thời hoặc vĩnh viễn khả năng vận động, cảm giác, hoặc chức năng thần kinh thực vật bình thƣờng của cơ thể [36].2 Giải phẫu học chức năng cột sống cổ CSC gồm 7 đốt sống (C1-C7). CSC đƣợc chia thành 2 vùng chính là CSC cao (C1-C2) và CSC thấp (C3-C7) [22].1 Đốt sống cổ điển hình [12] (Theo Atlas giải phẫu ngƣời - Nhà xuất bản y học 2013) 4 Đốt sống điển hình bao gồm một thân đốt sống ở trƣớc và một cung đốt sống ở sau.

Từ thân đốt sống nhô ra các mỏm để cho cơ bám và tiếp khớp với các ĐS liền kề [7]. Đặc điểm đặc trƣng của các đốt sống cổ là có lổ ngang ở mỏm ngang. Vùng C1-C2 có cấu trúc đặc biệt giúp cử động xoay cổ, cúi ngữa cổ với biên độ rất rộng. Hệ thống dây chằng vàng ở vùng này khá phức tạp để giữ vững C1-C2 trong chức năng chống đỡ đầu, di động và bảo vệ tủy sống [22].

Cơ chế vững vàng của các đốt sống cổ thấp có thể giải thích qua khái niệm 3 cột. Cột trước bao gồm nửa thân sống phía trƣớc, nửa đĩa đệm phía trƣớc, đƣợc giữ vững bởi thành phần dây chằng dọc trƣớc. Cột giữa bao gồm một nửa thân sống phía sau, nửa đĩa đệm phía sau và dây chằng dọc sau. Cột sau đƣợc hình thành từ các yếu tố khác nhƣ chân cung, bản sống, mấu khớp, các mỏm gai và đƣợc liên kết chặt chẽ với nhau-giữ thẳng hàng bởi các dây chằng vàng, dây chằng liên gai, dây chằng trên gai và bao mấu khớp [30].

Vùng C3-C7 có biên độ trƣợt của các mặt mấu khớp rộng hơn cột sống ngực và thắt lƣng nhiều. Đây cũng là một lý do khiến CSC dễ bị tổn thƣơng nặng trong các cơ chế cúi, ngửa và xoay [22]. Tủy sống và mạch máu tủy Hình 1.2 Các động mạch tủy sống (Theo Atlas giải phẫu ngƣời-Nhà xuất bản y học 2013) 5 - Tủy sống Tủy sống bắt đầu từ bờ trên C1 và tận cùng ở bờ dƣới đốt sống thắt lƣng thứ nhất. Chất xám: gồm 3 cột là cột trƣớc, cột sau và cột bên xếp thành chữ H, ở đoạn sống cổ không có sừng bên.

Sừng trƣớc là sừng vận động, sừng sau là sừng cảm giác. Chất trắng: nằm bao quanh chất xám, gồm 3 thừng trƣớc, sau và bên. Chất trắng đƣợc tạo nên bởi các bó hoặc dãi sợi dẫn truyền thần kinh có bao myelin [16]. Tủy sống dài khoảng 42-45cm, chiếm 3/5 chiều rộng của ống sống [13].

- Mạch máu tủy sống: 2/3 tủy trƣớc đƣợc nuôi bởi động mạch gai trƣớc thông qua nhánh trong và nhánh ngoài, 1/3 tủy sau đƣợc nuôi bởi động mạch gai sau bên thông qua nhánh ngang [17].3 Nguyên nhân Chấn thƣơng CSC do nhiều nguyên nhân nhƣng đƣợc phân thành 4 nhóm chủ yếu dƣới đây: tai nạn sinh hoạt, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, tai nạn khác.4 Phân loại tổn thƣơng CSC 1.1 Tổn thương CSC cao [30] - Trật cổ-chẩm: Tổn thƣơng ở vùng này thì tỉ lệ tử vong cao, thƣờng chết trƣớc khi đến bệnh viện. - Vỡ đốt đội (C1).2 Tổn thương CSC thấp [30] - Gãy lún CSC dạng hình nêm. 6 - Gãy lún nhiều mãnh: Các thân đốt sống chịu lực nén dọc trục và vỡ ra thành nhiều mãnh, những thƣơng tổn thần kinh có thể đi kèm sau chấn thƣơng. - Trật một bên mấu khớp.

- Trật hai bên mấu khớp: Trật 2 bên mấu khớp thƣờng có tỉ lệ tổn thƣơng tủy sống rất cao. - Gãy giọt lệ kiểu cúi: thƣờng gặp nhất trong trƣờng hợp tai nạn giao thông. Vị trí thƣờng gặp nhất là C5-C6. - Gãy mỏm gai: Thƣờng gặp ở những công nhân khuân vác hoặc mang vật nặng ở thƣ thế cánh tay dạng.

- Tổn thƣơng dây chằng kiểu cúi và bán trật ra trƣớc: ảnh hƣởng nặng nề lên phức hợp dây chằng phía sau của vùng cổ. - Tổn thƣơng ngữa tối đa và trật khớp: thƣờng gây ra những tổn thƣơng cho hệ thống thần kinh, đặc biệt là bệnh nhân thƣờng có tổn thƣơng kiểu hội chứng tủy trung tâm.3 Tổn thương tủy Thƣơng tổn tủy do chấn thƣơng bao gồm: chấn động tủy, dập tủy, chảy máu trong tủy, tổn thƣơng các phần trƣớc của tủy, tổn thƣơng đuôi ngựa. Mô tủy không thể thiếu oxy quá 6 giờ vì vậy khi có sự chèn ép và thiếu máu ở tủy quá thời gian trên dễ để lại di chứng [9]. Mức độ tổn thƣơng tủy có thể là hoàn toàn hoặc không hoàn toàn (một phần).

Sau 1-3 tuần mới phân biệt đƣợc giữa liệt hoàn toàn và liệt không hoàn toàn [22]. Tổn thƣơng tủy hoàn toàn trên lâm sàng biểu hiện bằng hội chứng cắt ngang tủy với 2 giai đoạn choáng tủy và tự động tủy: - Sốc tủy biểu hiện bằng sự liệt mềm mất vận động, mất toàn bộ các phản xạ, cảm giác từ vị trí thƣơng tổn trở xuống, rối loạn cơ thắt với biểu hiện 7 bí tiểu và đại tiện [11]. Thời gian hồi phục từ 6 giờ đến 48 giờ sau tai nạn [2]. Phản xạ hành hang xuất hiện đánh dấu sự chấm dứt của giai đoạn sốc tủy [15], [22].

- Giai đoạn sau sốc tủy tăng trƣơng lực cơ, tăng phản xạ gân xƣơng và phản xạ tự động tủy [11]. Tổn thƣơng không hoàn toàn dẫn đến mất các hoạt động vận động tự chủ và cảm giác hổn hợp, để lại những vùng không thƣơng tổn [11]. Có 4 dạng liệt tủy sống không hoàn toàn: hội chứng liệt tủy trung tâm (hay gặp nhất), hội chứng liệt tủy trƣớc, hội chứng liệt tủy sau và hội chứng liệt tủy bên (còn gọi là hội chứng Brown Sequard, tổn thƣơng dạng này phục hồi tốt nhất) [22].5 Triệu chứng lâm sàng của chấn thƣơng CSC 1.1 Triệu chứng cơ năng - Đau cổ [24]. - Giới hạn cử động CSC.

- Rối loạn cảm giác: tê bì hoặc dị cảm một hay hai chi trên [24].2 Hệ hô hấp Ngƣời bệnh khó thở, nhịp thở chậm từ 15-20 lần/phút [11]. Biểu hiện lâm sàng của khó thở qua việc thở bụng kèm giật cục thành bụng, nguy cơ suy hô hấp cấp đe dọa tử vong. Ngƣời bệnh khó hít vào sâu vì các cơ thành ngực bị liệt làm dung tích sống giảm đến mức rất thấp, các vấn đề khác kèm theo nhƣ mệt mỏi, dịch nhầy gây tắc nghẽn [20].3 Hệ tiết niệu Bí tiểu thƣờng hay gặp trong chấn thƣơng tủy sống cấp và sốc tủy [12]. 8 Bí tiểu ở bệnh nhân bị tổn thƣơng tủy có khi kéo dài nhiều tháng thậm chí hàng năm [21].4 Hội chứng liệt tủy cổ sau chấn thương Liệt vận động biểu hiện bằng liệt mềm trong giai đoạn đầu sau chuyển thành liệt cứng [22].

Khám cảm giác để xác định ranh giới giữa vùng rối loạn cảm giác và vùng bình thƣờng [25]. Tổn thƣơng tuỷ sống cổ gây liệt tứ chi [27]: - Mất khả năng kiểm soát vận động và cảm giác từ cổ hoặc ngực trở xuống và có thể lan rộng ra cánh tay và bàn tay. - Rối loạn kiểm soát đƣờng tiết niệu và đƣờng ruột. - Liệt cơ ngực gây khó thở.

- Giảm khả năng điều tiết mồ hôi và nhiệt độ. - Liệt cứng tứ chi.