Chương 1 TỔNG QUAN 1. DỊCH TỄ HỌC BỆNH VMDƯ 1. Lịch sử nghiên cứu, khái niệm, phân loại bệnh VMDƯ 1. Lịch sử nghiên cứu bệnh VMDƯ Năm 1565, Leonardo Botallo, một bác sĩ nổi tiếng người Pháp trở thành người châu Âu đầu tiên mô tả các triệu chứng dị ứng theo mùa.
Ông mô tả một tập hợp các triệu chứng nhức đầu, hắt hơi và ngứa mũi, trong số đó phát hiện có sự hiện diện của hoa hồng. Ông gọi hiện tượng dị ứng này là “viêm long hoa hồng” (rose catarrh). Các triệu chứng ở mũi như là một phản ứng với hoa hồng đã được nhắc lại bởi các nhà khoa học trong suốt thế kỷ thứ mười sáu. Tuy nhiên, hoa hồng bị đổ lỗi vì sự dễ thấy của họ.
Các chất gây dị ứng thực tế là cây bị ô nhiễm, cỏ và cỏ dại bây giờ được biết là có liên quan đến dị ứng theo mùa [19. Năm 1600, bác sĩ người Bỉ là Jan Baptista van Helmont mô tả "hen suyễn mùa hè", đây là một bước tiến mới để nhận ra dị ứng theo mùa. Năm 1700, VMDƯ theo mùa như hiện nay được biết đến. Thuật ngữ "sốt cỏ khô" thay thế "hoa hồng lạnh".
Các bác sĩ tin rằng dị ứng theo mùa là một căn bệnh quý tộc bởi vì nó được chẩn đoán phổ biến nhất trong số các tầng lớp thượng lưu [19. Bệnh VMDƯ lần đầu tiên được mô tả chi tiết nhất bởi Bostock ở bệnh viện Guy, London vào tháng 3 năm 1819 mà người ta hay gọi là viêm mũi mùa (Hayfever) và sau này khi tìm được nguyên nhân được gọi là sốt cỏ khô [20. Năm 1872, Morryill Wyman ở trường Y khoa Harvard phát hiện ra phấn hoa cỏ lưỡi chó là nguyên nhân gây bệnh sốt mùa nên bệnh còn có tên là sốt cỏ khô. Đây là bệnh VMDƯ theo mùa có căn nguyên là phấn hoa [20.
4 Năm 1902, Richet và Portier phát hiện sốc phản vệ, đặt cơ sở khoa học cho hướng nghiên cứu các bệnh dị ứng trên thực nghiệm và lâm sàng. Phát hiện này được giải thưởng Nobel năm 1913 [19.Von Pirquet, một bác sĩ nhi khoa người Áo lần đầu tiên đã sử dụng thuật ngữ dị ứng (Allergy) để chỉ khả năng phản ứng đặc hiệu đối với chất ngoại lai của cơ thể mẫn cảm [19. Năm 1921, Prausnitz và Kustner chứng minh sự có mặt trong huyết thanh và tác dụng của “yếu tố dẫn truyền mẫn cảm da” mà họ gọi là Reagin [19. Năm 1936, lĩnh vực dị ứng trong tai mũi họng (TMH) ra đời với sự xuất bản cuốn sách của tác giả K.
Hansel, người Pháp, nhan đề “Dị ứng mũi và các xoang cạnh mũi”. Ông cũng là người đầu tiên nghiên cứu các rối loạn cơ năng của mũi và nghiên cứu liều điều trị tối ưu cho mỗi dị nguyên đặc hiệu [19. Năm 1966, hai tác giả Ishzaka và Johanson mới xác định được bản chất của Reagnin chính là IgE [21.], vai trò của IgE gắn liền với bệnh lý VMDƯ và là cơ sở cho việc chẩn đoán và điều trị đặc hiệu căn bệnh này [19. Thời gian từ 1980 - 1990, nhiều tác giả của châu Mỹ và châu Âu đều chứng minh bệnh dị ứng trong đó có VMDƯ thực chất là là một hội chứng viêm có sự tham gia của nhiều tế bào viêm (đại thực bào, tế bào mast, eosinophil, neutrophil.), các chất trung gian hoá học tiên phát (histamin, serotonin, yếu tố hoá ứng động.), các chất trung gian hoá học thứ phát (cytokin, interleukin, leucotrien, prostaglandine.), hệ thần kinh tiết cholin, hệ thần kinh adrenergic, hệ NANC (non adrenergic non cholinergic), các phân tử kết dính (ICAM-1, ICAM-2).
Tại Việt Nam, VMDƯ đã được đề cập đến trong chẩn đoán và điều trị từ những năm 1969, tuy nhiên, thời kỳ này mới chỉ dừng ở việc chẩn đoán và điều trị triệu chứng là chủ yếu. Những năm sau đó hàng loạt các công trình nghiên cứu về VMDƯ của các tác giả Nguyễn Năng An, Nguyễn Văn Hướng, Vũ 5 Minh Thục, Phan Quang Đoàn, Phạm Văn Thức, Trịnh Mạnh Hùng,. đã góp phần làm rõ thêm về nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh, đưa ra các phương pháp chẩn đoán và điều trị trong đó có điều trị bằng MDĐH [22. Khái niệm bệnh VMDƯ VMDƯ là tình trạng viêm niêm mạc mũi biểu hiện bởi các triệu chứng chảy mũi, hắt hơi, tắc mũi, ngứa mũi do phản ứng viêm qua trung gian IgE gây ra khi tiếp xúc với dị nguyên.
Các triệu chứng có thể mất đi tự nhiên hoặc do điều trị, thường kèm theo tình trạng viêm kết mạc dị ứng đặc trưng bởi ngứa, chảy nước mắt, đỏ mắt, thậm chí sưng nề mắt (theo ARIA 2008). Phân loại VMDƯ VMDƯ theo mùa (seasonal allergic rhinitis) hoặc sốt cỏ khô (hay fever): liên quan tới nhiều dị nguyên khác nhau như phấn hoa hoặc các bào tử nấm. VMDƯ quanh năm (perennial allergic rhinitis): thường xuyên gây nên bởi các dị nguyên trong nhà như mạt bụi, các loại côn trùng, lông da động vật… VMDƯ nghề nghiệp (occupational allergic rhinitis): VMDƯ do tiếp xúc với một chất hoặc nhiều tác nhân tại nơi làm việc như những công nhân nhà máy dệt len, sản xuất sợi bông. Tuy nhiên, việc chia ra như vậy chưa được hoàn toàn thỏa đáng vì: Chẩn đoán phân biệt giữa các triệu chứng VMDƯ theo mùa và VMDƯ quanh năm thường là rất khó.
Tiếp xúc với một số loại dị nguyên trước đó từ lâu. Tiếp xúc với một số loại dị nguyên quanh năm không phải cố định trong suốt thời gian một năm. Vấn đề quan trọng nhất hiện nay các bệnh nhân đã bị dị ứng với các phấn hoa và các dị nguyên quanh năm. 6 Bởi vậy, sự thay đổi quan trọng nhất trong việc phân chia ra VMDƯ được sử dụng thuật ngữ “intermittent allergic rhinitis” viêm mũi gián đoạn (thỉnh thoảng) và “persistent allergic rhinitis” VMDƯ dai dẳng [27.
Phân loại VMDƯ theo ARIA (2008), dựa vào các thông số về triệu chứng và chất lượng cuộc sống, khoảng thời gian bệnh tồn tại và được chia làm hai loại : Triệu chứng của viêm mũi gián đoạn: - Dưới 4 ngày/ tuần - Hoặc dưới 4 tuần/ năm Triệu chứng của VMDƯ dai dẳng: - Trên 4 ngày/ tuần - Hoặc trên 4 tuần/ năm Tình trạng bệnh được dựa vào mức độ trầm trọng, triệu chứng và chất lượng cuộc sống, chia làm ba giai đoạn: Nhẹ: giấc ngủ bình thường và: - Không ảnh hưởng hoạt động bình thường hàng ngày, thể thao, giải trí. - Làm việc và học tập bình thường. - Không có triệu chứng khó chịu. Trung bình - nặng: một hay nhiều triệu chứng sau: - Mất ngủ.
- Ảnh hưởng hoạt động hàng ngày, thể thao, giải trí. - Cản trở làm việc, học tập. - Có các triệu chứng khó chịu. 7 Viêm mũi gián đoạn VMDƯ dai dẳng (persistent) (intermittent) - Trên 4 ngày/ tuần - Dưới 4 ngày / tuần - Hoặc trên 4 tuần/ năm - Hoặc dưới 4 tuần / năm Nhẹ: Trung bình - nặng: Giấc ngủ bình thường và: Một hay nhiều triệu chứng sau: - Không ảnh hưởng hoạt động bình - Mất ngủ.
thường hàng ngày, thể thao, giải trí. - Ảnh hưởng hoạt động hàng - Làm việc và học tập bình thường. ngày, thể thao, giải trí. - Không có triệu chứng khó chịu.
- Cản trở làm việc, học tập. - Có các triệu chứng khó chịu. Phân loại VMDƯ theo ARIA (2008) [27. Tỷ lệ VMDƯ ở trẻ em Ở trẻ em từ 6 đến 14 tuổi là thời kỳ đang phát triển về thể chất cũng như tâm sinh lý, khi mắc VMDƯ sẽ ảnh hưởng nhiều tới quá trình phát triển của trẻ.
Theo nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Chức và cộng sự, trong lứa tuổi học sinh phổ thông trung học, tỷ lệ VMDƯ là 19,3%. VMDƯ thường ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống ở trẻ trong đó có các hoạt động vui chơi, ngủ và học tập. Nghiên cứu quốc tế về hen và các bệnh dị ứng ở trẻ em (ISAAC) để tìm nguyên nhân dị ứng ở trẻ em trên các quần thể khác nhau chia làm 3 giai đoạn 8 (1992 -1996; 1998 - 2004; 2000 - 2003) , đã chỉ ra rằng VMDƯ hay gặp ở độ tuổi 13-14 tuổi chiếm 39,7%. Các quốc gia có tỷ lệ trẻ mắc VMDƯ thấp là: Indonexia, Anbani, Romani, Georgia và Hy Lạp.
Trong khi đó các nước có tỷ lệ rất cao là Australia, New Zealan và Vương quốc Anh. Cùng trong giai đoạn này, theo điều tra quốc gia cho thấy VMDƯ mãn tính ở người lớn phổ biến hơn ở trẻ em. Chương trình nghiên cứu dịch tễ VMDƯ trên trẻ em trong độ tuổi đến trường giai đoạn 2002 - 2003 của ISAAC, tại Anh cho thấy tỷ lệ VMDƯ ở trẻ 13 - 14 tuổi chiếm 15,3%; tỷ lệ này ở trẻ 6-7 tuổi chiếm 10,1%, tăng so với giai đoạn 1992 – 1996. Có thể nói, VMDƯ là một trong những bệnh rất thường gặp của đường hô hấp.
Hiện nay, VMDƯ có xu hướng ngày một gia tăng cả ở các nước phát triển và đang phát triển. Đây cũng là nguyên nhân làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh, tăng thời gian nghỉ học của học sinh, làm tăng chi phí cho nền y tế. Tỷ lệ VMDƯ có thể khác nhau tuỳ theo từng nghiên cứu: tác giả Vũ Trung Kiên cho thấy tỷ lệ VMDƯ chung là 23,6% còn tỷ lệ VMDƯ ở lứa tuổi học sinh phổ thông trung học chiếm 19,3%, còn theo Nguyễn Ngọc Chức và cộng sự nghiên cứu tại Thái Bình năm 2007 cho biết tỷ lệ VMDƯ thấp hơn tại thành phố Cần Thơ trong đó trẻ em từ 13 - 14 tuổi chiếm 5,7%, tỷ lệ này thấp hơn so với các thành phố khác trong cả nước. Tình hình mắc bệnh VMDƯ theo tuổi và giới 1.
Đặc điểm VMDƯ theo độ tuổi VMDƯ có thể gặp ở mọi lứa tuổi khác nhau, theo tác giả Vũ Trung Kiên, Vũ Minh Thục thực hiện nghiên cứu tại Thái Bình cho thấy có 23,0% học sinh bị VMDƯ được phát hiện qua khám lâm sàng, trong đó nhóm tuổi 11 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất là 18,5%, thấp nhất là nhóm tuổi 13 tuổi chiếm 17,4%. Tỷ lệ học sinh VMDƯ ở Hải Phòng là 24,0%, trong đó nhóm 11 tuổi 9 chiếm tỷ lệ cao nhất 37,0%, thấp nhất là nhóm 13 tuổi chiếm 19,3% (p< 0,01). Kết quả này tương tự với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Chức và cộng sự và nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hải, Phạm Thị Minh Hồng cũng cho thấy không thấy sự khác biệt về lứa tuổi trong VMDƯ trẻ em. Như vậy tỷ lệ VMDƯ có xu hướng giảm dần theo lứa tuổi đặc biệt ở nhóm trẻ từ 12 - 14 là nhóm học sinh THCS bắt đầu dậy thì, do đó yếu tố nội tiết cũng là một trong những nguyên nhân gây nên bệnh VMDƯ.