ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, loài người đã và đang gánh chịu những hậu quả từ việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên có khả năng tái tạo. Nạn phá rừng, săn bắt bừa bãi các động vật quý hiếm dẫn đến quỹ gen động vật ngày càng giảm và nhiều loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, tính đa dạng và phong phú của vốn gen di truyền ngày càng bị suy thoái, môi trường sống của các loài động vật ngày càng bị thu hẹp và hủy hoại. Từ những năm 1960 trở lại đây, hươu sao (Cervus nippon) một loài động vật hoang dã, đẹp, quý hiếm, có giá trị về mặt y dược, dinh dưỡng và sinh thái đã không còn sinh sống trong tự nhiên Việt Nam, mà chỉ tồn tại do con người nuôi giữ trong công viên, vườn thú, vườn quốc gia, trong các hộ gia đình, trang trại và chăn nuôi hợp tác xã. Biết được giá trị thiết thực của hươu sao mà từ lâu người dân ở nhiều xã của huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh và huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An thuần hóa hươu sao đem nuôi dưỡng trở thành động vật nuôi trong gia đình, cho đến hiện nay thì nghề nuôi hươu sao đem lại nhiều lợi ích kinh tế giúp người dân xóa đói giảm nghèo, con đường làm giàu vững chắc.
Nhận thấy hiệu quả kinh tế to lớn của nghề nuôi hươu sao, ngoài hai tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An nhiều tỉnh khác ở Việt Nam cũng đang thực hiện xây dựng phát triển nghề nuôi hươu sao lấy nhung cung cấp nhu cầu sử dụng ngày càng cao của người tiêu dùng. Việc bảo tồn các loại động vật hoang dã là một vấn đề cấp bách có tính toàn cầu, là một nội dung quan trọng trong công tác bảo vệ môi trường sinh thái (Đặng Huy Huỳnh, 1986). Hươu sao Việt Nam có tên khoa học là Cervus nippon Pseudaxis Temminnck. Tên tiếng Anh là Sikas deer.
Tên tiếng Việt: hươu sao, hươu bông, lộc. Hươu là loài thú quý, nhung có hoạt tính sinh học cao làm dược liệu rất có giá trị. Tình trạng trong tự nhiên không còn, sách đỏ Việt Nam xếp bậc V (Vulnerable): dễ bị nguy hại, có thể bị đe dọa tuyệt chủng. Mặc dù đã được nuôi thuần hóa lâu năm, nhưng người chăn nuôi hươu sao chủ yếu chỉ dựa vào kinh nghiệm đúc rút từ thực tiễn để chăm sóc nuôi dưỡng và 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phòng trị bệnh cho hươu, còn các nghiên cứu có tính khoa học, các biện pháp kỹ thuật tác động vào hươu sao nhằm nâng cao năng suất chất lượng giống, chất lượng sản phẩm đến nay vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu nhằm phát triển của nghề nuôi hươu sao ở nước ta.
Do thiếu thông tin, hiểu biết về đặc điểm sinh học, các bệnh thường gặp và biện pháp phòng trừ, các giá trị thực của chúng mang lại mà có lúc làm cho người nuôi hươu sao hoang mang, nhận thức không đúng làm nghề nuôi hươu sao bị sa sút. Nghề nuôi hươu sao đã có những lúc chững lại, tưởng chừng khó có thể vực lại được. Để góp phần nâng cao hiểu biết về đặc điểm sinh học và sự phát triển của nghề nuôi hươu sao ở nước ta, đưa chúng từ một loại động vật hoang dã đẹp trở thành một vật nuôi thực sự mang lại giá trị kinh tế thiết thực như các loại động vật nuôi khác, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm hình thể và chỉ tiêu huyết học của hươu sao tại huyện Hương Sơn – Hà Tĩnh”. Hươu sao nuôi tại Hương Sơn - Hà Tĩnh 1.
MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI Khảo sát tình hình chăn nuôi hươu sao tại huyện Hương Sơn năm 2017. Nghiên cứu đặc điểm hình thể 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh lý, sinh hóa máu của hươu làm cơ sở chẩn đoán và điều trị bệnh. PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tượng nghiên cứu: hươu sao nuôi tại huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh. - Thời gian nghiên cứu: từ tháng 7/2016 đến tháng 9/2017.
- Địa điểm nghiên cứu: huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh. Ý NGHĨA KHOA HOẠC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Cung cấp một số chỉ tiêu sinh lý và sinh hóa máu của hươu sao. - Từ kết qả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về hươu sao, góp phần thêm tư liệu làm phong phú tính đa dạng sinh học của vật nuôi nước ta, phục vụ cho công tác nghiên cứu. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA HƯƠU SAO 2.1 Tập tính cơ bản của hươu trong điều kiện nuôi nhốt Tập tính là một trong những cơ chế thích nghi có hiệu quả cao, nó mở rộng tiềm năng của động vật vượt lên trên những phản ứng sinh lý bên trong của chúng. Động vật có thể đạt đến thích nghi tập tính bằng cách né tránh các stress, tìm chỗ ẩn nấp, tạo sự bảo vệ nhân tạo, thay đổi tư thế vận động, thay đổi thức ăn, nước uống. Nghiên cứu về tập tính động vật giúp chúng ta hiểu biết thêm quá trình và nguyên nhân hình thành các tính nết, thói quen của động vật từ đó làm cơ sở khoa học cho việc quản lý và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên động vật bao gồm động vật hoang dã và động vật nuôi.
Tập tính là mọi sự vận động (cử động hoặc ngừng cử động) có thể quan sát trong đời sống hàng ngày của con vật. Tập tính là một khâu nào đó trong chuỗi dây chuyền hoạt động của con vật, chẳng hạn: - Sự vận động: chạy, nhảy, bay, bơi. - Hoạt động tự vệ, kiếm ăn, hoạt động sinh dục,. - Phản ứng cục bộ một bộ phận nào đó của cơ thể trả lời các kích thích từ bên ngoài: phát ra âm thanh, xù lông, vểnh tai, nhe răng,.
Người ta chia tập tính thành hai loại: - Tập tính bản năng (bẩm sinh): do nhân tố gen quy định không thay đổi theo hoàn cảnh. - Tập tính tập nhiễm: là kiểu hoạt động được hình thành do kinh nghiệm của bản thân con vật trong đời sống hàng ngày và có khả năng thay đổi theo hoàn cảnh. Tập tính là cơ chế tác động qua lại của động vật với môi trường ngoài. Tập tính học là một khoa học liên ngành quan trọng, bao gồm: sinh lý học, sinh thái học, và tâm lý học động vật.
Sinh thái học là khoa học về nơi sống, nghiên cứu các điều kiện tồn tại của sinh vật và mối quan hệ của chúng với môi trường mà chúng sinh sống. Các phản 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng tập tính của động vật: lạnh đi chỗ ấm, khát đi tìm nước uống, tìm chỗ mát,. thường phụ thuộc vào nguyên nhân sinh thái. Do tập tính bao giờ cũng thể hiện trong các điều kiện cụ thể của môi trường, nên nó chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của môi trường đó.
Sự phát triển của tập tính học hiện đại dựa trên nguyên lý của I.Paplop cho rằng: cơ sở của tập tính do cá thể tạo được là do hoạt động phản xạ không điều kiện. Các nhân tố di truyền có vai trò quan trọng trong việc hình thành tập tính của động vật, nhưng vai trò của môi trường ngoài cũng không kém phần quan trọng. Sự hiểu biết các quy luật tập tính của hoạt động thần kinh cao cấp ở động vật nuôi và bản chất di truyền của chúng giúp cho các nhà chăn nuôi chọn giống có khả năng chọn lọc những con vật bình tĩnh, dễ điều khiển, có khả năng thích nghi với điều kiện nuôi dưỡng và quản lý khai thác. Những con vật như vậy có thể cho năng suất cao mà tốn ít lao động để chăm sóc chúng.
Trong quá trình sống, tập tính vật nuôi luôn thay đổi thường xuyên theo mức độ sinh trưởng và phát triển của cơ thể. Khi đã nắm vững các quy luật hình thành tập tính, con người có thể lợi dụng chúng để phục vụ lợi ích của mình bằng cách tạo ra các biện pháp và phương thức quản lý vật nuôi. Chúng góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm và chất lượng sử dụng các vật nuôi (Hoàng Hà, 1983). Để có kỹ thuật chăn nuôi đúng đắn nhằm đạt hiệu quả cao nhất thì việc nghiên cứu hành vi của gia súc rất có ý nghĩa.
Đó là khoa học về mối quan hệ giữa động vật nuôi với môi trường sống và với con người. Tiến bộ khoa học dẫn đến việc con người quá tự tin ở mình, họ đã can thiệp một cách thô bạo các quá trình của sự sống con vật mà không chú ý đến hội chứng mà ta quen gọi đó là stress (Lê Viết Ly và Bùi Văn Chính, 1993). Hiện nay nghiên cứu tập tính của vật nuôi là cần thiết vì nó là một phản ứng biểu hiện rõ rệt đầu tiên của con vật đối với sự thay đổi các điều kiện sống và có thể là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá hiệu quả của quy trình công nghệ đã đề ra. Ngoài ra, các hiểu biết về tập tính của vật nuôi giúp cho việc điều khiển chúng bằng việc điều hòa các phản ứng tập tính, con người có thể tăng năng suất của vật nuôi, giảm đến mức thấp nhất các tác động của môi trường ngoài gây ra hiện tượng stress và các hiện tượng không mong muốn khác.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số thay đổi điều kiện sống của hươu sao STT Hươu sao rừng Hươu sao nhà 1 Tự do đi lại vận động Nhốt trong chuồng 2 Ăn tự do các loại cây, chồi lộc Cấp thức ăn hạn chế về chủng loại 3 Giao phối tự nhiên Có thể lựa chọn 4 Nhung mọc và rụng tự nhiên Cắt nhung hàng năm 5 Sinh đẻ tự nhiên Có chăm sóc 6 Bệnh tự khỏi Có biện pháp phòng và trị 2. Tập tính hoạt động ngày đêm Các mùa khác nhau thì hươu sao có thời gian hoạt động khác nhau: mùa thu hươu sao có thời gian hoạt động cao nhất 68. Mùa xuân là ít nhất 50.08% tổng thời gian.
Giữa ngày và đêm cũng có thời gian hoạt động khác nhau, ban ngày có thời gian hoạt động nhiều hơn ban đêm. Trong tổng thời gian một ngày đêm thì hươu tập trung chủ yếu cho các hoạt động đi lại, chạy, nhảy và nhai lại (chiếm 46.40% tổng thời gian) trong khi đó thời gian ngủ và nghỉ ngơi chỉ chiếm 17.46% tổng thời gian. Thời gian ngủ của hươu sao rất ít và hầu như tập trung khoảng thời gian nửa đêm. Tập tính bầy đàn Hươu đực trưởng thành thích sống riêng biệt trừ thời kỳ động dục.
Hươu cái trưởng thành luôn sống thành đàn và có 1 con đầu đàn, các hoạt động đều theo đàn.