Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái và Sinh Học của Ong Bracon hebetor Ký Sinh Trên Sâu Đầu Đen Hại Dừa

Khóa luận nghiên cứu đặc điểm hình thái sinh học của ong Bracon hebetor ký sinh trên sâu đầu đen hại dừa, góp phần bảo vệ thực vật.

• Tác giả: Nguyen Thi Quynh Luu
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyen Tuan Dat
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái và Sinh Học của Ong Bracon hebetor Ký Sinh Trên Sâu Đầu Đen Hại Dừa
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. GIỚI THIỆU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu đề tài
• 1.3. Yêu cầu đề tài
• 1.4. Giới hạn đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Sơ lược về cây dừa
• 2.1.1. Nguồn gốc và phân loại
• 2.1.2. Tình hình sản xuất dừa trên thế giới và Việt Nam
• 2.1.2.1. Tình hình sản xuất trên thế giới
• 2.1.2.2. Tình hình sản xuất dừa tại Việt Nam
• 2.2. Sâu đầu đen Opisina arenosella
• 2.2.1. Nguồn gốc và phân bố
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái, sinh học và hành vi gây hại của sâu đầu đen
• 2.2.3. Biện pháp quản lý sinh học sâu đầu đen
• 2.2.3.1. Thành phần thiên địch của sâu đầu đen trên thế giới
• 2.2.3.2. Thành phần thiên địch của sâu đầu đen tại Việt Nam
• 2.3. Đặc điểm hình thái và sinh học của ong Bracon hebetor
• 2.3.1. Đặc điểm hình thái ong Bracon hebetor
• 2.3.2. Đặc điểm sinh học của ong Bracon hebetor
• 2.3.3. Tập tính và hành vi của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.1. Tập tính và hành vi giao phối của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.2. Cơ chế xác định giới tính của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.3. Tập tính và hành vi ký sinh của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.4. Phương thức và khả năng ký sinh của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự ký sinh của ong Bracon hebetor
• 2.3.3.6. Một số phương pháp nhân nuôi và bảo quản ong Bracon hebetor trên thế giới
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm hình thái của ong Bracon hebetor
• 3.1.1. Trứng ong Bracon hebetor
• 3.1.2. Ấu trùng ong Bracon hebetor
• 3.1.3. Nhộng ong Bracon hebetor
• 3.1.4. Thành trùng ong Bracon hebetor
• 3.2. Đặc điểm sinh học của ong Bracon hebetor
• 3.2.1. Thời gian phát dục và vòng đời của ong Bracon hebetor
• 3.2.2. Tỷ lệ hóa nhộng, tỷ lệ vũ hóa và tỷ lệ đực/cái của ong Bracon hebetor
• 3.2.3. Khả năng đẻ trứng của thành trùng ong Bracon hebetor
• 3.2.4. Tuổi thọ của thành trùng ong Bracon hebetor
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đặc điểm hình thái của ong Bracon hebetor

Nghiên cứu về Ong Bracon hebetor ký sinh trên sâu đầu đen hại dừa (Opisina arenosella) là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực bảo vệ thực vật. Ong Bracon hebetor thuộc họ Braconidae, có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát các loài sâu hại. Đặc điểm hình thái của loài ong này giúp nhận diện và phân loại chính xác, từ đó có thể áp dụng các biện pháp quản lý hiệu quả hơn.

1.1. Đặc điểm hình thái của ong Bracon hebetor

Ong Bracon hebetor có kích thước nhỏ, chiều dài trung bình khoảng 0,7 mm và chiều rộng 0,2 mm. Đặc điểm này giúp chúng dễ dàng tiếp cận và ký sinh trên ấu trùng sâu đầu đen.

1.2. Vai trò sinh thái của ong ký sinh

Ong Bracon hebetor đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể sâu đầu đen. Chúng có khả năng ký sinh và tiêu diệt sâu hại, từ đó bảo vệ cây dừa khỏi thiệt hại nghiêm trọng.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ong Bracon hebetor

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về Ong Bracon hebetor, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc áp dụng các biện pháp kiểm soát sinh học. Sâu đầu đen (Opisina arenosella) đang gia tăng số lượng và gây thiệt hại lớn cho ngành dừa. Việc tìm hiểu sâu hơn về sinh học và hành vi của ong ký sinh là cần thiết để phát triển các giải pháp hiệu quả.

2.1. Tình hình sâu đầu đen tại Việt Nam

Sâu đầu đen đã xuất hiện và gây hại nghiêm trọng tại nhiều tỉnh, đặc biệt là Bến Tre. Thiệt hại có thể lên đến 80% năng suất cây dừa, ảnh hưởng lớn đến kinh tế địa phương.

2.2. Thách thức trong việc kiểm soát sâu hại

Các biện pháp hóa học không được ưu tiên do chi phí cao và tác động tiêu cực đến sức khỏe con người. Do đó, việc nghiên cứu và ứng dụng ong Bracon hebetor là một giải pháp tiềm năng.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học của ong Bracon hebetor

Nghiên cứu được thực hiện trong điều kiện kiểm soát, nhằm xác định thời gian phát triển và khả năng đẻ trứng của Ong Bracon hebetor. Các thí nghiệm được lặp lại nhiều lần để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

3.1. Quy trình thí nghiệm xác định đặc điểm sinh học

Thí nghiệm được thực hiện trên ấu trùng tuổi 6 của sâu đầu đen, trong điều kiện nhiệt độ 28 ± 2°C và độ ẩm 70 ± 5%.

3.2. Kết quả thí nghiệm về thời gian phát triển

Thời gian phát triển của các pha như trứng, ấu trùng, tiền nhộng và nhộng lần lượt là 1,7 ngày; 2,2 ngày; 1,3 ngày và 4,5 ngày.

IV. Ứng dụng thực tiễn của ong Bracon hebetor trong kiểm soát sâu hại

Ong Bracon hebetor có thể được ứng dụng rộng rãi trong việc kiểm soát sâu đầu đen, giúp giảm thiểu thiệt hại cho cây dừa. Việc phát triển các biện pháp quản lý sinh học dựa trên loài ong này là cần thiết để bảo vệ cây trồng.

4.1. Tác động của ong ký sinh đến sâu đầu đen

Ong Bracon hebetor có khả năng ký sinh cao, giúp giảm số lượng sâu đầu đen một cách hiệu quả, từ đó bảo vệ năng suất cây dừa.

4.2. Kết hợp với các biện pháp kiểm soát khác

Việc kết hợp ong Bracon hebetor với các biện pháp sinh học khác như vi khuẩn Bacillus thuringiensis có thể tạo ra hiệu quả cao hơn trong việc kiểm soát sâu hại.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về ong Bracon hebetor

Nghiên cứu về Ong Bracon hebetor ký sinh trên sâu đầu đen hại dừa mở ra nhiều triển vọng trong việc phát triển các biện pháp quản lý sinh học hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về sinh học và hành vi của loài ong này.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ong ký sinh

Nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học và hành vi của ong Bracon hebetor sẽ giúp phát triển các chiến lược kiểm soát sâu hại hiệu quả hơn.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần nghiên cứu thêm về khả năng tương tác giữa ong Bracon hebetor và các loài thiên địch khác để tối ưu hóa hiệu quả kiểm soát sâu hại.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây dừa (Cocos nucifera L.) là cây công nghiệp lấy dầu quan trọng trên thế giới, được canh tác tại 93 quốc gia thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tại Việt Nam, dừa xếp thứ tư trong nhóm cây công nghiệp lâu năm về diện tích (sau cao su, hồ tiêu và điều) với khoảng 175.000 ha, trong đó vùng Đồng bằng sông Cửu Long chiếm gần 80% diện tích cả nước. Tỉnh Bến Tre được coi là trung tâm sản xuất dừa lớn nhất với diện tích niên vụ 2019 - 2020 đạt 73.997 ha, sản lượng hơn 64.488 tấn và kim ngạch xuất khẩu đạt 346,91 triệu USD (chiếm 26,69% tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh).

Tuy nhiên, từ tháng 07/2020, loài sâu đầu đen (Opisina arenosella Walker, họ Xyloryctidae) xuất hiện lần đầu tại huyện Bình Đại và Châu Thành, tỉnh Bến Tre. Loài sâu ngoại lai này tấn công ăn biểu bì và trung bì lá dừa, tạo đường hầm bằng chất thải và tơ để ẩn nấp, gây thiệt hại trên 70% số lá và làm suy giảm tới 80% năng suất dừa. Tính đến tháng 06/2021, diện tích dừa bị sâu đầu đen gây hại tại Bến Tre đã lên tới 547 ha, trong đó 42% diện tích bị hại nặng, khó phục hồi. Biện pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học gặp nhiều hạn chế do tập tính ẩn nấp của sâu, chi phí cao và nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng.

Kết quả điều tra của Lê Khắc Hoàng và cộng sự (2022) ghi nhận 10 loài thiên địch ký sinh và ăn mồi trên sâu đầu đen tại Bến Tre, trong đó ong ký sinh Bracon hebetor (Say, 1836) thuộc họ Braconidae xuất hiện với tần suất cao, thể hiện tiềm năng kiểm soát sinh học lớn. Mặc dù loài ong này đã được nghiên cứu tại Ấn Độ và Thái Lan, nhưng tại Việt Nam chưa có công trình nào xác định đầy đủ các chỉ số hình thái và sinh học của ong trên ký chủ O. arenosella. Do đó, khóa luận tốt nghiệp được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ quản lý sinh học loài dịch hại này.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định gồm hai nội dung:

1. Mô tả các chỉ tiêu cơ bản về đặc điểm hình thái giúp nhận diện ong Bracon hebetor ký sinh trên ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6.
2. Xác định thời gian phát triển các pha và khả năng đẻ trứng của ong Bracon hebetor ký sinh trên ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Ong ký sinh Bracon hebetor và ký chủ sâu đầu đen Opisina arenosella (ấu trùng tuổi 6).
• Không gian nghiên cứu: Phòng thí nghiệm Côn trùng Bộ môn Bảo vệ Thực vật, Khoa Nông học, Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh đặt tại Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh Bến Tre (thu mẫu ngoài đồng tại tọa độ 106.2084° N).
• Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 05/2022 đến tháng 11/2022 (giai đoạn thực nghiệm từ tháng 05/2022 đến tháng 10/2022).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên cơ sở lý thuyết về côn trùng học nông nghiệp và đấu tranh sinh học, tập trung vào mối quan hệ ký sinh - ký chủ giữa loài ngoại ký sinh (ectoparasitoid) Bracon hebetor và ấu trùng sâu hại bộ Cánh vẩy (Lepidoptera). Cơ chế làm tê liệt ký chủ của B. hebetor được thực hiện thông qua việc bơm nọc độc chứa các polypeptit (BrhTX I, II, IV) và protein (A-MTX, B-MTX), ức chế quá trình xuất bào của túi trước synap thần kinh cơ, làm ngừng hoạt động vận động nhưng không gây chết tim ở nồng độ cực thấp (0,005 ppm). Cơ chế xác định giới tính của B. hebetor thuộc dạng đơn bội - lưỡng bội (arrhenotoky): trứng không thụ tinh phát triển thành cá thể đực đơn bội; trứng thụ tinh mang kiểu gen dị hợp tử phát triển thành cá thể cái lưỡng bội; cá thể mang kiểu gen đồng hợp tử phát triển thành cá thể đực lưỡng bội bất thường (thường chết tới 95% ở giai đoạn phôi/ấu trùng).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được triển khai theo các bước chuẩn hóa:

• Phương pháp nhân nguồn ký chủ và ong ký sinh: Sâu đầu đen thu thập ngoài đồng được nhân nuôi bằng lá dừa tươi (từ tàu lá số 1 đến số 10) trong hộp nhựa (25 x 15 x 8,5 cm), thay lá 2 ngày/lần để thu thế hệ sâu F1. Ong B. hebetor được nhân nuôi trong hộp có nắp lưới với mật độ 50 ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6 và 50 thành trùng ong (tỷ lệ 35 cái : 15 đực) đã giao phối trong 24 giờ, bổ sung mật ong 30%, thu thế hệ F2 để tiến hành thí nghiệm.
• Thí nghiệm xác định đặc điểm hình thái và sinh học: Cho 30 cặp ong B. hebetor đã giao phối tiếp xúc với 50 ấu trùng tuổi 6 sâu đầu đen trong 24 giờ. Sau đó gắp từng ấu trùng đã bị ký sinh sang hộp nhựa tròn 120 mL và chỉ giữ lại 1 trứng ong/ấu trùng. Bố trí theo dõi lặp lại 50 lần (mỗi lần lặp lại là một cá thể ong). Thiết bị quan sát và đo đạc là kính lúp soi nổi KTST-978PRO KTECK (Đài Loan, độ phóng đại 17x - 110x). Các chỉ tiêu theo dõi gồm hình dạng, màu sắc, kích thước (dài, rộng) của các pha trứng, ấu trùng (1, 2, 3 ngày tuổi), tiền nhộng (1, 2 ngày tuổi), nhộng (1, 2 ngày tuổi), thành trùng đực/cái, sải cánh, đốt chày chân sau, thời gian phát dục từng pha, tỷ lệ hóa nhộng, tỷ lệ vũ hóa và tỷ lệ giới tính đực/cái.
• Thí nghiệm xác định khả năng ký sinh, đẻ trứng và tuổi thọ: Cho 1 cặp ong B. hebetor 1 ngày tuổi tiếp xúc với 3 ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6 trong hộp nhựa tròn 120 mL có nắp lưới. Thay mới ấu trùng sâu đầu đen hằng ngày và bổ sung mật ong 30% cho đến khi ong chết. Thí nghiệm lặp lại 10 lần (mỗi lần lặp lại là một cặp thành trùng). Các chỉ tiêu gồm số trứng đẻ hằng ngày, thời gian đẻ trứng, thời gian sau đẻ trứng và tuổi thọ thành trùng.
• Điều kiện thí nghiệm đồng nhất: Nhiệt độ phòng thí nghiệm duy trì ở 28 ± 2°C, độ ẩm không khí 70 ± 5%, chế độ chiếu sáng 12 giờ sáng : 12 giờ tối.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các giá trị trung bình (TB) và độ lệch chuẩn (SD) bằng phần mềm Microsoft Excel 2010.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tư liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về ba nhóm nội dung chính:

• Tình hình sản xuất dừa: Tổng hợp số liệu diện tích và sản lượng dừa toàn cầu (Indonesia, Philippines, Ấn Độ chiếm hơn 70% sản lượng thế giới) và thực trạng canh tác dừa tại Việt Nam, đặc biệt là vai trò kinh tế mũi nhọn của cây dừa tại Bến Tre với 182 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu đi hơn 90 quốc gia.
• Sâu đầu đen Opisina arenosella: Lịch sử phân bố từ Ấn Độ (phát hiện năm 1907), Sri Lanka lan rộng ra 16 quốc gia châu Á. Tổng quan đặc điểm hình thái qua các giai đoạn (thành trùng sải cánh 20 - 25 mm, trứng hình elip 0,7 x 0,5 mm, ấu trùng trải qua 5 - 6 tuổi kéo dài khoảng 31 ngày, nhộng 8,3 - 11,7 ngày ở 28°C) và tập tính cắn phá lớp biểu bì tạo đường hầm tơ gây cháy lá dừa. Thành phần thiên địch trên thế giới ghi nhận 38 loài ký sinh, 23 loài ăn mồi, 6 loài gây bệnh (nổi bật là Goniozus nephantidis, Bracon brevicornis, Bracon hebetor).
• Ong ký sinh Bracon hebetor: Tổng quan nguồn gốc (24 danh pháp đồng danh), phân bố địa lý, phổ ký chủ rộng trên 130 loài côn trùng bộ Cánh vẩy (như Plodia interpunctella, Ephestia kuehniella, Corcyra cephalonica, Helicoverpa armigera). Trình bày cơ chế sinh lý dinh dưỡng, enzym tiêu hóa (alpha-amylase, serine protease), cấu trúc thể mỡ dự trữ năng lượng, nọc độc polypeptit BrhTX, cơ chế di truyền giới tính và các yếu tố ngoại cảnh (nhiệt độ, ẩm độ, mật độ ký chủ) chi phối sự phát triển của ong.

Chương 2: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết quy trình tổ chức thực nghiệm tại Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh Bến Tre:

• Thiết lập danh mục trang thiết bị, dụng cụ thu mẫu và nuôi cấy côn trùng (lồng lưới 50 x 50 x 50 cm, hộp nhựa 25 x 15 x 8,5 cm, hộp nuôi cá thể 120 mL, kính lúp soi nổi KTST-978PRO KTECK).
• Quy chuẩn hóa quy trình nhân nuôi nguồn sâu đầu đen F1 từ lá dừa tươi tầng lá 1 - 10 và nhân nuôi ong B. hebetor F2 từ nguồn thu tự nhiên tại Bến Tre.
• Thiết lập phương pháp bố trí hai hệ thống thí nghiệm định lượng: Thí nghiệm 1 khảo sát hình thái - sinh học (50 lần lặp lại cá thể) và Thí nghiệm 2 khảo sát khả năng sinh sản - tuổi thọ (10 lần lặp lại theo cặp), đồng thời xác định phương pháp ghi nhận kích thước vi phẫu (râu đầu, sải cánh, đốt chày, máng đẻ trứng, dương cụ) và phân tích thống kê mô tả.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm thông qua các số liệu đo đạc và phân tích sinh học:

• Đặc điểm hình thái các pha phát dục của B. hebetor:
  • Pha trứng: Trứng mới đẻ màu trắng mờ đục, vỏ nhẵn mỏng, chuyển sang trắng trong sau 20 - 30 giờ; chiều dài trung bình 0,7 ± 0,07 mm, chiều rộng trung bình 0,2 ± 0,03 mm.
  • Pha ấu trùng: Thuộc dạng không chân, không mắt, miệng gặm nhai với 2 gai cứng trên đầu; thân gồm 13 đốt (3 đốt ngực, 9 đốt bụng, 1 đốt hậu môn). Ấu trùng không bài tiết phân trong suốt giai đoạn, kích thước tăng nhanh từ 1,1 mm (1 ngày tuổi) lên 3,5 mm (3 ngày tuổi).
  • Pha tiền nhộng và nhộng: Tiền nhộng dệt kén tơ trắng ngà trong 1 - 2 ngày, bắt đầu thải phân tạo điểm đen ở đầu kén, kích thước trung bình 3,1 - 3,2 mm. Nhộng thuộc dạng nhộng trần, chuyển từ màu vàng nhạt sang nâu đen, kích thước trung bình 3,0 - 3,1 mm chiều dài và 1,2 mm chiều rộng.
  • Pha thành trùng: Cơ thể màu vàng nâu xen kẽ mảng đen, phủ lông tơ ngắn. Con đực dài 3,0 ± 0,18 mm, rộng 0,8 ± 0,07 mm; con cái dài 3,2 ± 0,17 mm, rộng 0,8 ± 0,10 mm.

Pha phát dục	Số mẫu theo dõi (N)	Chiều dài biến động (mm)	Chiều dài TB ± SD (mm)	Chiều rộng biến động (mm)	Chiều rộng TB ± SD (mm)
Trứng	50	0,53 - 0,83	0,7 ± 0,07	0,16 - 0,26	0,2 ± 0,03
Ấu trùng 1 ngày tuổi	50	0,44 - 1,67	1,1 ± 0,28	0,15 - 0,57	0,4 ± 0,11
Ấu trùng 2 ngày tuổi	50	1,26 - 4,06	2,9 ± 0,70	0,48 - 1,88	1,0 ± 0,25
Ấu trùng 3 ngày tuổi	50	3,14 - 3,92	3,5 ± 0,21	1,09 - 1,39	1,2 ± 0,09
Tiền nhộng 1 ngày tuổi	48	2,83 - 3,79	3,2 ± 0,22	1,04 - 1,39	1,2 ± 0,09
Tiền nhộng 2 ngày tuổi	48	2,83 - 3,47	3,1 ± 0,21	1,01 - 1,31	1,2 ± 0,10
Nhộng 1 ngày tuổi	47	2,70 - 3,38	3,1 ± 0,17	0,98 - 1,38	1,2 ± 0,09
Nhộng 2 ngày tuổi	47	2,41 - 3,31	3,0 ± 0,20	1,03 - 1,40	1,2 ± 0,08
Thành trùng đực	26	2,60 - 3,31	3,0 ± 0,18	0,66 - 0,91	0,8 ± 0,07
Thành trùng cái	21	2,76 - 3,50	3,2 ± 0,17	0,68 - 0,99	0,8 ± 0,10

• Hình thái phân biệt giới tính và cấu trúc vận động:
  • Râu đầu: Dạng sợi chỉ; thành trùng đực có râu dài hơn với 17 - 20 đốt hình chữ nhật thuôn; thành trùng cái có 11 - 14 đốt hình vuông.
  • Sải cánh và chân: Sải cánh con đực đạt 5,6 ± 0,28 mm; con cái đạt 5,9 ± 0,35 mm. Đốt chày chân sau con đực dài 0,8 ± 0,08 mm; con cái dài 0,9 ± 0,07 mm.
  • Bộ phận sinh dục: Con cái có máng đẻ trứng và ống đẻ trứng (dẫn nọc độc) kéo dài ở đốt bụng thứ 5; con đực có dương cụ dạng phiến dẹt nằm trong đốt bụng thứ 5.

Giới tính	Sải cánh biến động (mm)	Sải cánh TB ± SD (mm)	Đốt chày biến động (mm)	Đốt chày TB ± SD (mm)
Thành trùng đực (N=26)	5,10 - 6,21	5,6 ± 0,28	0,64 - 0,93	0,8 ± 0,08
Thành trùng cái (N=21)	4,82 - 6,29	5,9 ± 0,35	0,72 - 0,99	0,9 ± 0,07

• Đặc điểm sinh học và khả năng sinh sản của B. hebetor:
  • Thời gian phát dục: Pha trứng trung bình 1,7 ± 0,45 ngày; pha ấu trùng 2,2 ± 0,43 ngày; pha tiền nhộng 1,3 ± 0,45 ngày; pha nhộng 4,5 ± 0,51 ngày.
  • Thời gian tiền đẻ trứng: 0,5 ± 0,51 ngày (biến động 0 - 1 ngày).
  • Vòng đời: Thành trùng đực hoàn thành vòng đời trong 9,9 ± 0,86 ngày (biến động 8 - 11 ngày); thành trùng cái là 10,0 ± 0,92 ngày (biến động 8 - 11 ngày).
  • Tỷ lệ sống và giới tính: Tỷ lệ hóa nhộng đạt 97,9%, tỷ lệ vũ hóa đạt 100%, tỷ lệ đực/cái là 1,24.
  • Khả năng đẻ trứng và tuổi thọ: Thành trùng cái đẻ trung bình 36,0 trứng/ngày, số ngày đẻ trứng liên tục là 24,8 ngày, giai đoạn đẻ rộ tập trung từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 14 sau vũ hóa; tuổi thọ trung bình của thành trùng cái đạt 25,4 ngày.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả định lượng cụ thể trên ký chủ sâu đầu đen Opisina arenosella trong điều kiện 28 ± 2°C, độ ẩm 70 ± 5%:

• Xác định đầy đủ kích thước và thời gian phát dục của 4 pha sinh trưởng của ong B. hebetor: trứng (1,7 ngày), ấu trùng (2,2 ngày), tiền nhộng (1,3 ngày), nhộng (4,5 ngày), tổng vòng đời dao động 8 - 11 ngày (trung bình 9,9 ngày ở con đực và 10,0 ngày ở con cái).
• Ghi nhận tỷ lệ phát triển cao với tỷ lệ hóa nhộng 97,9%, tỷ lệ vũ hóa 100%, tỷ lệ giới tính đực/cái là 1,24.
• Làm rõ tiềm năng sinh sản của thành trùng cái: đẻ trung bình 36,0 trứng/ngày, thời gian đẻ trứng kéo dài 24,8 ngày (giai đoạn đẻ nhiều nhất từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 14), tuổi thọ thành trùng cái đạt 25,4 ngày.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

• Khai thác loài ong ký sinh bản địa Bracon hebetor làm tác nhân sinh học chủ lực trong các chương trình quản lý tổng hợp sâu đầu đen (IPM) hại dừa tại tỉnh Bến Tre và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
• Ứng dụng quy chuẩn thời gian phát dục (vòng đời ngắn 10 ngày) và nhịp điệu sinh sản (tập trung ngày thứ 4 đến 14) để tối ưu hóa quy trình nhân nuôi số lượng lớn trong phòng thí nghiệm phục vụ thả ngoài đồng.

Đóng góp khoa học:

• Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam mô tả hình thái chi tiết và xác định hệ thống chỉ tiêu sinh học định lượng của loài ong Bracon hebetor khi ký sinh trực tiếp trên đối tượng dịch hại mới xâm nhập là sâu đầu đen Opisina arenosella.
• Cung cấp dữ liệu đối sánh quan trọng với các nghiên cứu quốc tế về hiệu suất ký sinh của B. hebetor trên các loài ký chủ bộ Cánh vẩy khác nhau.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận xác định một số hạn chế dựa trên phạm vi nghiên cứu thực tế:

• Thí nghiệm chỉ được thực hiện trong phạm vi phòng thí nghiệm ở điều kiện nhiệt độ (28 ± 2°C) và ẩm độ (70 ± 5%) cố định, chưa phản ánh đầy đủ tác động của các yếu tố vi khí hậu biến động ngoài đồng ruộng.
• Nghiên cứu chỉ tập trung đánh giá trên ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6, chưa khảo nghiệm đối với các pha tuổi khác của sâu non (tuổi 3, 4, 5).
• Thời gian thực hiện giới hạn trong 6 tháng (tháng 05/2022 đến tháng 10/2022).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Đánh giá khả năng ký sinh, lựa chọn ký chủ và tỷ lệ giới tính của ong Bracon hebetor trên các tuổi ấu trùng sâu đầu đen khác nhau (tuổi 3 đến tuổi 5).
• Thử nghiệm nhân nuôi sinh khối ong B. hebetor trên các ký chủ nhân tạo thay thế trong kho bảo quản (như Corcyra cephalonica hoặc Ephestia kuehniella) nhằm giảm giá thành sản xuất.
• Khảo nghiệm khả năng phân tán, tỷ lệ ký sinh và hiệu quả kiểm soát mật độ sâu đầu đen khi phóng thích ong B. hebetor trên các vườn dừa thực địa tại Bến Tre.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn cho các đối tượng và mục đích sau:

• Sinh viên, học viên, nghiên cứu viên: Chuyên ngành Bảo vệ Thực vật, Nông học, Côn trùng học ứng dụng và Sinh học thực nghiệm tham khảo phương pháp bố trí thí nghiệm côn trùng học cá thể và kỹ thuật nuôi ký sinh - ký chủ.
• Cán bộ kỹ thuật và cơ quan quản lý nông nghiệp: Cán bộ tại Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật, Trung tâm Khuyến nông các tỉnh trồng dừa sử dụng các dữ liệu về vòng đời, tập tính đẻ trứng và tỷ lệ giới tính để xây dựng quy trình nhân sinh khối thiên địch và lịch phóng thích ong ký sinh ngoài đồng.
• Phần nội dung giá trị nhất: Quy trình nhân nguồn F1 sâu đầu đen và F2 ong ký sinh tại Chương 2; hệ thống bảng số liệu hình thái vi phẫu (Bảng 3.1, Bảng 3.2) và dữ liệu sinh học vòng đời, sức đẻ trứng tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Làm thế nào để phân biệt hình thái giữa thành trùng ong Bracon hebetor đực và cái?
Thành trùng cái có kích thước lớn hơn (dài 3,2 ± 0,17 mm), râu đầu ngắn hơn gồm 11 - 14 đốt hình vuông và có máng đẻ trứng cùng ống đẻ trứng màu đen kéo dài ở cuối bụng. Thành trùng đực có kích thước nhỏ hơn (dài 3,0 ± 0,18 mm), râu đầu dài hơn gồm 17 - 20 đốt hình chữ nhật thuôn, không có máng đẻ trứng, cơ quan sinh dục ngoài là dương cụ dạng phiến dẹt nằm trong đốt bụng thứ 5.

2. Thời gian phát dục từng pha và tổng vòng đời của ong Bracon hebetor trên ấu trùng sâu đầu đen tuổi 6 là bao nhiêu ngày?
Trong điều kiện 28 ± 2°C và ẩm độ 70 ± 5%, thời gian phát dục trung bình của pha trứng là 1,7 ngày, pha ấu trùng là 2,2 ngày, pha tiền nhộng là 1,3 ngày, và pha nhộng là 4,5 ngày. Tổng vòng đời biến động từ 8 đến 11 ngày (trung bình con đực là 9,9 ngày; con cái là 10,0 ngày).

3. Tiềm năng sinh sản và tuổi thọ của thành trùng cái Bracon hebetor đạt mức nào trong nghiên cứu?
Sau giai đoạn tiền đẻ trứng kéo dài trung bình 0,5 ngày, thành trùng cái đẻ trung bình 36,0 trứng/ngày và duy trì đẻ trứng liên tục trong 24,8 ngày. Giai đoạn đẻ trứng rộ nhất diễn ra từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 14 sau khi vũ hóa. Tuổi thọ trung bình của thành trùng cái là 25,4 ngày.

4. Tỷ lệ hóa nhộng, vũ hóa và tỷ lệ giới tính của ong Bracon hebetor ký sinh trên sâu đầu đen đạt kết quả ra sao?
Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ hóa nhộng của ấu trùng ong đạt 97,9%, tỷ lệ thành trùng vũ hóa từ nhộng đạt 100%, và tỷ lệ giới tính đực/cái của thế hệ con xuất hiện là 1,24.

5. Cơ chế làm tê liệt ký chủ của ong Bracon hebetor diễn ra như thế nào?
Thành trùng cái dùng ống đẻ trứng chích và bơm nọc độc chứa các polypeptit BrhTX và protein A-MTX, B-MTX vào cơ thể ấu trùng ký chủ. Nọc độc ức chế quá trình dẫn truyền thần kinh cơ ở mức synap, làm ấu trùng sâu đầu đen bị tê liệt hoàn toàn và không hồi phục trong vòng 15 phút ở nồng độ cực thấp (0,005 ppm), trong khi tuần hoàn tim vẫn duy trì để cung cấp dịch tươi cho ấu trùng ong phát triển.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Lưu đã mô tả toàn diện đặc điểm hình thái và xác định chính xác các chỉ số sinh học của ong ký sinh Bracon hebetor trên ấu trùng sâu đầu đen Opisina arenosella hại dừa tại tỉnh Bến Tre. Với vòng đời ngắn (khoảng 10 ngày), tỷ lệ vũ hóa tuyệt đối (100%), sức đẻ trứng cao (36,0 trứng/ngày) và khả năng làm tê liệt ký chủ nhanh chóng, B. hebetor được chứng minh là loài thiên địch có giá trị ứng dụng thực tiễn cao. Kết quả thực nghiệm này là luận cứ khoa học quan trọng phục vụ việc thiết lập quy trình nhân nuôi hàng loạt và triển khai biện pháp kiểm soát sinh học sâu đầu đen hại dừa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN TÀI LIEU 1.1 So lược về cây dừa 1.1 Nguồn gốc va phân loại Cây dừa (Cocos nucifera L.), là một trong những loài thuộc họ cọ (Arecaceae). Nguồn gốc của cây dừa là chủ đề gây nhiều tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu. một số nhà nghiên cứu cho rằng cây dừa có nguồn gốc từ Đông Nam châu Á, một số khác cho rằng nguồn gốc của cây đừa là ở Tây Bắc Nam Mỹ. Các nhà khoa học từ New Zealand đã công bố những hóa thạch của loài cây giống như dita đã mọc ở đó từ 15 triệu năm trước và nêu ra giả thuyết đây có thể là tổ tiên của cây dừa hiện nay (Grimwood và Ashman, 1975).

Đến nay cây dừa đã phân bố phổ biến khắp các vùng nhiệt đới từ 25° Bắc đến 25° Nam của đường xích đạo. Tuy nhiên, dừa tập trung tại Đông Nam Á, Indonesia, An Độ, Uc, quan dao khu vực Thái Bình Dương, Nam Mỹ, châu Phi, Caribe va các cực Nam của Bắc Mỹ (Grimwood và Ashman, 1975).2 Tình hình sản xuất dừa trên thế giới và Việt Nam 1.1 Tinh hình sản xuất trên thế giới Cây dừa là một loài cây lấy dầu quan trọng nhất thế giới, được trồng trên 93 quốc gia va có tông diện tích là 11,81 triệu ha, sản lượng hàng năm đạt 62,5 triệu tấn. Indonesia là quốc gia có diện tích và sản lượng dừa cao nhất thế giới với tổng điện tích là 3,5 triệu ha, kế đến là Philippines với hơn 3 triệu ha, tiếp theo là An Độ với 2,1 triệu ha, Sri Lanka 395 nghìn ha (FAO, 2018). Từ năm 1980 đến năm 2018, diện tích trồng dừa trên thé giới đã tăng 141%, từ 8,760 triệu ha lên đến 12,381 triệu ha và đồng thời kéo theo sản lượng dừa trên thế giới cũng tăng 192% từ 32,248 triệu tấn lên đến 61,865 triệu tấn và năng suất tăng từ 3681 tan lên đến 4996,§ tấn (FAO, 2018).

Các quốc gia có sản lượng dừa cao nhất trong năm 2020 là Indonesia 16,8 triệu tấn, kế đến là Philippines 14,77 triệu tan và An Độ 14,68 triệu tan, chiếm hơn 70% sản lượng dừa toàn cầu. Tiếp theo là Sri Lanka 2,47 triệu tấn, Brazil 2,33 triệu tấn, Việt Nam 1,68 triệu tan, Mexico 1,29 triệu tấn, Papua New Guinea 1,19 triệu tan, Thai Lan 0,81 triéu tan va Malaysia 0,54 triệu tan (FAO, 2021).2 Tinh hinh san xuat dira tai Viét Nam Diện tích đừa của Việt Nam đứng hang thứ 7 trong 93 quốc gia trong diva trên thế giới (ICC, 2020), với tổng diện tích khoảng 175.000 ha tập trung tại các tỉnh Duyên hải miền Trung và ĐBSCL. Trong đó, ĐBSCL chiếm gần 80% diện tích ca nước với điện tích khoảng 130. Các tỉnh có điện tích dừa lớn là: Bến Tre (trên 72.000 ha); Trà Vinh (gần 20.000 ha); Tiền Giang (trên 14.000 ha); Vĩnh Long (trên 7.

Từ đó, dừa được xác định là cây trồng quan trọng cung cấp nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nhiệp (Cục Trồng trọt, 2019). Theo đánh giá của Cộng đồng dừa quốc tế (ICC), đừa Việt Nam có năng suất và chất lượng cao nhất trên thế giới. Ở Việt Nam dừa được xếp hàng thứ tư trong các cây công nghiệp lâu năm với diện tích trồng lớn, chỉ sau cao su, hồ tiêu và điều (Cục Trồng trọt, 2019). PHAN BO DIEN TÍCH DUA VIỆT NAM NĂM 2020 Bình Định (5%) Sóc Trăng (4%) | Các tỉnh miền Sy Tây khác (6%) khác (5%) Hình 1.1 Phân bố điện tích dừa Việt Nam năm 2022 (Sở Công thương Bến Tre 2020) Bến Tre là tỉnh trồng dừa lớn nhất cả nước với tổng diện tích 72.770 ha, năng suất 9.500 trái/ha, sản lượng 612.

Trong đó: dừa công nghiệp chiếm 80 - 4 85% (khoảng 60.000 ha) và dừa uống nước khoảng 15 - 20% (10. Cây dừa được tỉnh Bến Tre xác định là cây trồng chủ lực trong lĩnh vực phát triển ngành công nghiệp sản xuất, chế biến dừa xuất khâu. Toàn tỉnh có khoảng 182 doanh nghiệp sản xuất chế biến các sản phẩm từ đừa, với nhiều loại hình, quy mô hoạt động khác nhau, gồm một số ngành chính như: chế biến vỏ đừa (chỉ xơ dừa, mụn dừa, các sản phẩm sau chỉ), chế biến gáo dừa (than hoạt tính, than thiêu kết, hàng thủ công mỹ nghệ từ dừa), chế biến cơm dita (sơ chế com dừa, cơm dừa nạo say, sữa dừa, bột sữa dừa, dầu dừa, kẹo dừa, các loại mỹ pham từ dừa), chế biến nước dừa (thạch dừa, nước dừa đóng hộp), chiếm 28,52% tổng số doanh nghiệp có hoạt động sản xuất công nghiệp trên địa ban tỉnh, giải quyết việc làm cho hơn 9. Hiện sản phâm dừa Bến Tre có mặt trên 90 quốc gia và vùng lãnh thổ; trong đó, chủ yếu là Hoa Kỳ, Trung Đông, châu Phi, EU, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia (Báo điện tử Chính phủ, 2022).2 Sâu đầu đen Opisina arenosella 1.1 Nguồn gốc và phân bố Hình 1.2 Phân bố sâu đầu đen O.

arenosella trên thế giới (CABI, 2019) Theo Mohan (2010), sâu đầu đen có tên khoa học là Opisina arenosella thuộc họ Xyloryctidae. Là một loài sâu ngoại lai, gây hại nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng của đừa có nguồn gốc từ miền Nam Án Độ và Sri Lanka (Howard và ctv, 2001). Sâu đầu đen được chi nhận lần đầu tại thành phố Coimbatore phía Nam An Độ vào 5 năm 1907. Sau đó, vào năm 1909 lan qua thành phố Bapatala, Andhra Pradesh và nhanh chóng xâm lẫn đến 16 quốc gia và vùng lãnh thổ châu A gồm: Bangladesh, Andhra Pradesh, Delhi, Gujarat, Karnataka, Kerala, Maharashtra, Odisha, Tamil Nadu, WeatnBengal, Indonesia, Myanmar, Pakistan, Sri Lanka, Thai Lan (Kumara, 2015).

Sâu đầu den O. arenosella là loài gây hại đặc hữu, khó kiểm soát nên thường xuyên bùng phát trên dua ở Ấn Độ và Sri Lanka (Venkatesan, 2008). Chúng gây hại nghiêm trọng làm thiệt hại lên tới 80% năng suất trên dừa ở Sri Lanka (Cock, 1987). Tại Thái Lan, O.

arenoselia lần đầu tiên xuất hiện va gây hại từ năm 2008 với 48.000 ha bị nhiễm, sau đó tăng lên 200 - 320 ha trong năm 2010 (Lu và ctv, 2013). arenosella xuất hiện và bùng phát trên cây dừa ở miền Nam Trung Quốc từ năm 2013 (Jin, 2018). Tại Việt Nam, sâu đầu đen xuất hiện lần đầu tại xã Phú Long, huyện Bình Đại và tại xã Hữu Định, huyện Châu Thành tỉnh Bến Tre vào tháng 7 năm 2020. Tại khu vực khởi phát của 2 địa điểm này đều bị gây hại rất nặng, thiệt hại sinh trưởng trên 70% số lá trên cây và 80% năng suất cây dừa.

Theo kết quả giám định của Trung tâm giám định kiểm dịch thực vật, số 17/GDKDTV/PKQ, ngày 29 tháng 7 năm 2020, đã xác định mẫu loài sâu gây hại trên dừa được phát hiện tại Bến Tre là sâu đầu đen Opisina arenosella Walker từng gây ra dịch hại nghiêm trọng tại An Độ, Indonesia, Myanma va Thai Lan (Lé Khac Hoang va ctv, 2022).2 Dac điểm hình thái, sinh học và hành vi gây hại của sâu đầu den O. arenosella Thanh tring Thành trùng có chiều dai từ 10 - 15 mm, màu xám tro, cánh dai từ 20 - 25 mm khi dang rộng. Thành trùng đực có kích thước nhỏ hơn, đặc trưng bởi phần bụng mảnh mai kết thúc bằng một lớp vảy ngắn, trong khi ở thành trùng cái, phần bung lại cong và nhọn về phía đầu (Kumara và ctv, 2015). Thành trùng thường giao phối vào ban đêm và đẻ trứng thành các nhóm không đồng đều vào ngày hôm sau.

Những con cái chưa giao phối va giao phối bắt đầu đẻ trứng vào ngày thứ 2 sau khi vũ hóa và muộn nhất là 4 ngày sau khi giao phối (Kumara và ctv, 2015). Theo nghiên cứu của Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), thành trùng cái dành trung bình 1,2 ngày để hoàn thiện cơ quan đẻ trứng và bắt đầu sinh sản. Trong suốt thời gian sống của mình, thành trùng cái có thể đẻ 273 trứng và 161 trứng sau khi giao phối (Kumara và ctv, 2015; Lê Khắc Hoàng và ctv, 2022). Khả năng đẻ trứng chịu nhiều ảnh hưởng của yếu tố khí hậu và các yếu tố khác.

Trứng sâu đầu đen thường được đẻ ở mặt dưới của lá chét, những rãnh trên lá hoặc đẻ ở gần đường hầm do ấu trùng tạo ra. Thông thường trên một lá có nhiều lứa tuổi sâu đầu đen khác nhau cùng sinh sống (Nasser, 2001). Trứng Trứng sâu đầu đen hình elip, bề mặt trứng trơn và bóng, chiều đài trung bình 0,7 + 0,09 mm, chiều rộng trung bình 0,5 + 0,06 mm. Trứng mới đẻ 1 - 2 ngày có màu vàng kem, sau 3 - 5 ngày chuyên sang màu đỏ cam, sau 6 - 7 ngày trứng chuyển màu nâu đỏ (Lê Khắc Hoàng và ctv, 2022).C,D,E,R: ấu trùng từ tuổi 1 đến tuổi 6 sâu đầu đen O.

arenosella Theo ghi nhận của Mohamed (1982), ấu trùng sâu đầu đen có 5 tuổi, kéo dai từ 36 đến 54 ngày trong điều kiện phòng thí nghiệm nhưng theo Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), ấu trùng có 6 tuổi trải qua trung bình 31 ngày, mỗi lần lột xác ấu trùng có sự thay đối về màu sắc và kích thước. Màu sắc của ấu trùng thường là trắng nhạt, nhưng âu trùng sâu đâu đen có thê có màu nâu nhạt hoặc hơi xanh tùy thuộc vào nguôn thức 7 ăn. Theo Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), ấu trùng tuổi 1 - 3 có màu xanh nhạt, nhưng khi bước sang tuổi 4 - 5 có màu xám nâu, au trùng tudi 6 day sức có màu vàng Ong, chiều dài trung bình 17,41 + 1,53 mm, chiều rộng trung bình 1,93 + 0,12 mm. Giai đoạn ấu trùng là giai đoạn gây hại chủ yếu của sâu đầu đen Ó.

Các ấu trùng sau khi nở nhanh chóng ăn vỏ trứng để bổ sung năng lượng, sau đó chúng sẽ tìm những góc khuất dưới mặt lá ăn lớp biểu bi và trung bì, tạo thành những đường ham bang chất thải và tơ dé trú ân (David, 2001). Chúng thường lân trốn khi có tín hiệu bị đe dọa. Theo Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), đây là đặc điểm làm cho việc phòng trừ sâu đầu đen bằng thuốc bảo vệ thực vật kém hiệu quả. Những vết cắn và đường hầm có thê nhìn thấy khi lớp biểu bì trên mặt lá bị khô lại.

Những tàu lá sau khi bị tấn công rủ xuống, cong lại và tăng tỉ lệ rụng trái non. Toàn bộ cây dừa gần như bị cháy do tàu lá bị khô khi sâu đầu đen gây hại nặng (David, 2001). Nhộng Nhộng sâu dau đen 1 - 2 ngày tuổi có màu trang xám, sau đó chuyên dan sang màu đỏ và nâu đen khi gần vũ hóa (Lê Khắc Hoàng và ctv, 2022). Giai đoạn nhộng của sâu đầu den O.

arenosella trung bình là 10,3 ngày ở nhiệt độ 26°C (Lu và ctv, 2016); 11,73 ngày và 8,3 ngày ở nhiệt độ 28°C (Chomphukhiao và ctv, 2011; Lê Khắc Hoàng và ctv, 2022) 1.