Nghiên cứu đặc điểm hình thái của một số loài lưỡng cư thuộc họ dicroglossidae và họ ranidae ở khu bảo tồn thiên nhiên pù luông tỉnh thanh hóa

Nghiên cứu đặc điểm hình thái lưỡng cư họ Dicroglossidae và Ranidae tại khu bảo tồn Pù Luông, Thanh Hóa, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Phan Mai Chi
• Người hướng dẫn: TS. Đậu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Lưỡng Cư Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Luông, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Nội dung nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Sơ lược nghiên cứu về Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái chính thức (Ranidae) trên thế giới
• 1.2. Sơ lược nghiên cứu ếch nhái ở Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu về lưỡng cư ở Thanh Hóa và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 1.4. Khát quát về hình thái và sự phát triển của nòng nọc
• 1.4.1. Đặc điểm hình thái nòng nọc
• 1.4.2. Quá trình phát triển biến thái của nòng nọc
• 1.4.3. Các nghiên cứu về nòng nọc lưỡng cư ở Việt Nam
• 1.5. Khát quát về điều kiện tự nhiên, xã hội tại khu vực nghiên cứu
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.5.2. Vị trí địa lý
• 1.5.3. Địa chất – thổ nhưỡng
• 1.5.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.5.5. Hiện trạng sử dụng đất và tài nguyên rừng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Khảo sát ngoài thực địa
• 2.2.2. Chuẩn bị dụng cụ đi thực địa
• 2.2.3. Chọn địa điểm thu mẫu
• 2.2.4. Thời gian thu mẫu
• 2.2.5. Phương pháp thu mẫu
• 2.2.6. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 2.2.7. Phân tích đặc điểm hình thái phân loại nòng nọc
• 2.2.8. Định loại lưỡng cư
• 2.2.9. Phương pháp nghiên cứu hình thái phân loại
• 2.2.10. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2.11. Thời gian thực hiện
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đa dạng thành phần loài Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái (Ranidae) ở KBTTN Pù Luông
• 3.2. Danh sách các loài trong họ Dicroglossidae và Ranidae ở KBTTN Pù Luông, Thanh Hóa
• 3.3. Cấu trúc thành phần giống và loài trong các họ lưỡng cư
• 3.4. Các loài có giá trị bảo tồn ở KBTTN Pù Luông
• 3.5. Đặc điểm hình thái và các giai đoạn phát triển của nòng nọc
• 3.5.1. Amolops cremnobatus Inger and Kottelat, 1998
• 3.5.2. Đặc điểm hình thái của con trưởng thành
• 3.5.3. Fejervaria limnocharis (Gravenhorst, 1829) - Ngóe
• 3.5.4. Limnonectes bannaensis Ye, Fei, and Jiang, 2007 - Ếch nhẽo ban - na
• 3.5.5. Limnonectes taylori Matsui, Panha, Khonsue, and Kuraishi, 2010 - Ếch taylo
• 3.5.6. Occidozyga lima (Gravenhorst, 1829) - Cóc nước sần
• 3.5.7. Amolops compotrix (Bain, Stuart and Orlov, 2006) - Ếch com-po-tric
• 3.5.8. Amolops cremnobatus Inger and Kottelat, 1998 - Ếch bám đá Lào
• 3.5.9. Sylvirana guentheri (Boulenger, 1882) - Chẫu
• 3.5.10. Sylvirana maosonensis (Bourret, 1937) – Chàng mẫu sơn
• 3.5.11. Sylvirana nigrovittata (Blyth, 1855) - Ếch suối
• 3.5.12. Rana johnsi Smith, 1921 - Hiu hiu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đặc điểm hình thái lưỡng cư tại Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa, là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái lưỡng cư tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Đặc biệt, nghiên cứu này tập trung vào hai họ lưỡng cư chính là Dicroglossidae và Ranidae. Việc xác định các loài và đặc điểm hình thái của chúng sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và sinh thái khu bảo tồn Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông có diện tích rộng lớn với nhiều kiểu rừng khác nhau. Điều kiện khí hậu và địa hình đa dạng tạo ra môi trường sống phong phú cho các loài lưỡng cư. Hệ sinh thái tại đây bao gồm rừng nguyên sinh, thung lũng và các nguồn nước, là nơi lý tưởng cho sự phát triển của lưỡng cư.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu lưỡng cư tại Pù Luông

Nghiên cứu về lưỡng cư tại Pù Luông không chỉ giúp xác định các loài mà còn đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Các loài lưỡng cư đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Việc bảo tồn chúng sẽ góp phần duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực này.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu lưỡng cư tại Pù Luông

Mặc dù khu bảo tồn Pù Luông có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học, nhưng nghiên cứu về lưỡng cư tại đây vẫn còn nhiều hạn chế. Thiếu thông tin về các loài và đặc điểm sinh học của chúng là một trong những thách thức lớn. Hơn nữa, các hoạt động khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu cũng đang đe dọa đến môi trường sống của các loài lưỡng cư.

2.1. Thiếu dữ liệu về các loài lưỡng cư

Hiện tại, số lượng loài lưỡng cư được ghi nhận tại Pù Luông còn hạn chế. Nhiều loài chưa được mô tả hoặc nghiên cứu đầy đủ, dẫn đến khó khăn trong việc bảo tồn. Việc thu thập dữ liệu chính xác là cần thiết để có cái nhìn tổng quan về hệ lưỡng cư tại đây.

2.2. Ảnh hưởng của con người đến môi trường sống

Các hoạt động như khai thác gỗ, nông nghiệp và du lịch không bền vững đang làm suy giảm môi trường sống của lưỡng cư. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn làm mất đi sự cân bằng sinh thái trong khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái lưỡng cư tại Pù Luông

Để nghiên cứu đặc điểm hình thái lưỡng cư, các phương pháp khảo sát thực địa và phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu và phân tích hình thái giúp xác định các đặc điểm sinh học của các loài lưỡng cư tại khu bảo tồn. Phương pháp này không chỉ giúp xác định loài mà còn cung cấp thông tin về sự phát triển và biến thái của chúng.

3.1. Khảo sát thực địa và thu mẫu

Khảo sát thực địa được thực hiện tại nhiều địa điểm khác nhau trong khu bảo tồn. Các mẫu lưỡng cư được thu thập và ghi nhận thông tin về môi trường sống. Việc này giúp tạo ra cơ sở dữ liệu phong phú cho nghiên cứu.

3.2. Phân tích hình thái trong phòng thí nghiệm

Sau khi thu mẫu, các mẫu lưỡng cư sẽ được phân tích hình thái trong phòng thí nghiệm. Các chỉ tiêu hình thái như kích thước, hình dạng và màu sắc sẽ được ghi nhận để phục vụ cho việc phân loại và mô tả các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái lưỡng cư tại Pù Luông

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn Pù Luông có sự đa dạng cao về lưỡng cư, với nhiều loài thuộc họ Dicroglossidae và Ranidae. Các đặc điểm hình thái của các loài này đã được mô tả chi tiết, cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng một số loài có giá trị bảo tồn cao cần được chú ý hơn.

4.1. Danh sách các loài lưỡng cư được ghi nhận

Trong nghiên cứu, đã ghi nhận được nhiều loài lưỡng cư thuộc họ Dicroglossidae và Ranidae. Danh sách này sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo và công tác bảo tồn tại khu vực.

4.2. Đặc điểm hình thái của một số loài tiêu biểu

Các loài lưỡng cư như Amolops cremnobatus và Fejervaria limnocharis đã được mô tả chi tiết về hình thái. Những đặc điểm này không chỉ giúp phân loại mà còn cung cấp thông tin về sinh thái và hành vi của chúng.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu lưỡng cư tại Pù Luông

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái lưỡng cư tại khu bảo tồn Pù Luông đã cung cấp nhiều thông tin quý giá. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài. Việc bảo tồn lưỡng cư không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần bảo vệ môi trường sống và đa dạng sinh học tại khu vực.

5.1. Ý nghĩa của nghiên cứu đối với bảo tồn

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn các loài lưỡng cư tại Pù Luông. Thông tin thu thập được sẽ hỗ trợ cho các chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần mở rộng nghiên cứu để bao quát toàn bộ hệ lưỡng cư tại Pù Luông. Việc này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài, từ đó có những biện pháp bảo vệ hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa, với diện tích hơn 21.600 ha, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại miền Bắc Việt Nam. Khu bảo tồn này có hệ sinh thái rừng nguyên sinh nhiệt đới thường xanh theo mùa, đa dạng về địa hình và thổ nhưỡng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài động vật, trong đó có lưỡng cư. Theo thống kê, khu vực này ghi nhận hơn 33 loài lưỡng cư, trong đó họ Dicroglossidae và Ranidae chiếm phần quan trọng với 11 loài được xác định. Tuy nhiên, nghiên cứu về đặc điểm hình thái và phát triển của các loài lưỡng cư tại đây còn hạn chế, đặc biệt là về nòng nọc – giai đoạn phát triển quan trọng của lưỡng cư.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm hình thái của cá thể trưởng thành và mô tả chi tiết nòng nọc của một số loài thuộc hai họ Dicroglossidae và Ranidae tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6/2021 đến tháng 6/2022, tập trung khảo sát thực địa tại các xã thuộc huyện Bá Thước và Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn và quản lý nguồn gen lưỡng cư mà còn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị đa dạng sinh học của khu vực, hỗ trợ phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại sinh học lưỡng cư, đặc biệt tập trung vào họ Dicroglossidae và Ranidae trong bộ Anura. Hai họ này có phạm vi phân bố rộng, với hơn 362 loài trên toàn thế giới, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á và châu Phi. Lý thuyết về phát triển biến thái của nòng nọc theo Gosner (1960) được áp dụng để phân chia các giai đoạn phát triển từ trứng đến trưởng thành, giúp mô tả chi tiết các đặc điểm hình thái qua từng giai đoạn. Các khái niệm chính bao gồm: hình thái nòng nọc (hình dạng thân, vị trí mắt, đĩa miệng, công thức răng sừng), đặc điểm phát triển biến thái, và phân loại dựa trên đặc điểm hình thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập qua khảo sát thực địa tại các điểm ven suối, vũng nước và vùng ẩm ướt trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông từ ngày 2 đến 8/8/2021, ở độ cao từ 480 đến 1.006 m so với mực nước biển. Mẫu vật gồm cá thể trưởng thành và nòng nọc của các loài thuộc họ Dicroglossidae và Ranidae được thu thập chủ yếu vào buổi tối (18h00 đến 24h00), sử dụng phương pháp bắt tay và vợt. Mẫu vật được cố định bằng formalin 10% và bảo quản trong cồn 70% để phục vụ phân tích.

Phân tích hình thái được thực hiện trong phòng thí nghiệm với cỡ mẫu gồm 11 loài, trong đó có 4 mẫu nòng nọc Amolops cremnobatus và nhiều mẫu nòng nọc Fejervaria limnocharis ở các giai đoạn phát triển khác nhau. Các chỉ tiêu hình thái được đo bằng kính hiển vi soi nổi và thước kẹp điện tử với độ chính xác cao, bao gồm chiều dài thân, chiều cao thân, chiều rộng thân, đường kính mắt, chiều dài đuôi, công thức răng sừng (LTRF), vị trí lỗ thở, hình dạng đĩa miệng, v.v. Số liệu được xử lý bằng phần mềm MS Excel, tính toán giá trị trung bình, sai số, giá trị nhỏ nhất và lớn nhất để phân tích đặc điểm hình thái và sự phát triển biến thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài: Nghiên cứu xác định được 11 loài lưỡng cư thuộc họ Dicroglossidae (5 loài) và Ranidae (6 loài) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Trong đó, họ Dicroglossidae gồm các loài như Fejervaria limnocharis, Limnonectes bannaensis, Limnonectes taylori, Quasipaa verrucospinosa và Occidozyga lima; họ Ranidae gồm Amolops compotrix, Amolops cremnobatus, Sylvirana guentheri, Sylvirana maosonensis, Sylvirana nigrovittata và Rana johnsi. So với các nghiên cứu trước đây, số loài được ghi nhận đã tăng lên, nâng tổng số loài lưỡng cư tại đây lên khoảng 33 loài.

2. Đặc điểm hình thái nòng nọc Amolops cremnobatus: Qua 4 mẫu nòng nọc ở các giai đoạn 33, 37, 40 và 42, chiều dài thân dao động từ 17,6 đến 19,4 mm, chiều cao thân từ 4,3 đến 7,4 mm, chiều rộng thân từ 8,0 đến 11,5 mm. Đặc điểm nhận dạng gồm thân hình trụ, mắt trung bình ở phía bên, lỗ thở đơn bên trái, đĩa miệng dạng bám hướng trước dưới. Sự phát triển biến thái tuân theo quy luật Gosner (1960), với chi trước hoàn thiện rõ ràng ở giai đoạn 42.

3. Đặc điểm hình thái nòng nọc Fejervaria limnocharis: Mẫu nòng nọc ở các giai đoạn 25, 35 và 37 có chiều dài thân từ 10,0 đến 11,5 mm, chiều cao thân từ 4,3 đến 6,0 mm, chiều rộng thân từ 4,97 đến 7,1 mm. Nòng nọc có thân hình trụ, mắt trung bình ở phía trên, lỗ thở đơn bên trái, đĩa miệng dạng bám với một hàng gai thịt viền quanh. Màu sắc thân trắng ngà, trong suốt dần về phía đuôi, đuôi có đốm nâu theo quá trình phát triển.

4. Giá trị bảo tồn: Trong số 11 loài được ghi nhận, 9 loài có trong Danh lục Đỏ IUCN 2022, trong đó có 1 loài ở mức sắp nguy cấp (Quasipaa verrucospinosa) và 8 loài ở mức ít quan tâm. Không có loài nào thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007. Điều này cho thấy khu vực có vai trò quan trọng trong bảo tồn các loài lưỡng cư, đặc biệt là các loài có giá trị khoa học và bảo tồn cao.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng loài lưỡng cư tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông tương đối phong phú, phù hợp với đặc điểm sinh thái và điều kiện tự nhiên đa dạng của khu vực. Sự phát triển hình thái nòng nọc của các loài tuân theo mô hình biến thái chuẩn của Gosner, phản ánh quá trình sinh trưởng và thích nghi với môi trường sống. So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác như Cúc Phương, Hoàng Liên Sơn, các đặc điểm hình thái và sự phát triển của nòng nọc tương đồng, tuy nhiên có sự khác biệt nhỏ về kích thước và tỷ lệ các chỉ tiêu hình thái, có thể do điều kiện môi trường và nguồn thức ăn khác nhau.

Việc ghi nhận các loài có giá trị bảo tồn cao tại Pù Luông nhấn mạnh tầm quan trọng của khu bảo tồn trong việc duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ các loài lưỡng cư quý hiếm. Dữ liệu hình thái chi tiết về nòng nọc cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhận dạng, phân loại và theo dõi quần thể lưỡng cư, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ các chỉ tiêu hình thái qua các giai đoạn phát triển có thể minh họa rõ sự biến đổi hình thái của nòng nọc, hỗ trợ trực quan cho công tác nghiên cứu và giảng dạy.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường khảo sát và giám sát đa dạng lưỡng cư: Thực hiện các đợt khảo sát định kỳ hàng năm để cập nhật danh mục loài, theo dõi sự biến động quần thể nhằm phát hiện sớm các nguy cơ suy giảm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông; Thời gian: bắt đầu ngay từ năm 2023.

2. Xây dựng chương trình bảo tồn đặc thù cho các loài quý hiếm: Phát triển kế hoạch bảo vệ và phục hồi môi trường sống cho các loài sắp nguy cấp và ít quan tâm, đặc biệt là Quasipaa verrucospinosa. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường Thanh Hóa phối hợp với các tổ chức bảo tồn; Thời gian: 2023-2025.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương: Tổ chức các hoạt động giáo dục môi trường, truyền thông về vai trò của lưỡng cư trong hệ sinh thái và tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn, các trường học địa phương; Thời gian: liên tục từ 2023.

4. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khai thác tiềm năng du lịch dựa trên đa dạng sinh học lưỡng cư, kết hợp với bảo tồn và nghiên cứu khoa học để tạo nguồn thu bền vững cho cộng đồng. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa; Thời gian: 2023-2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng dữ liệu về đa dạng loài và đặc điểm hình thái để xây dựng chính sách bảo vệ và quản lý khu bảo tồn hiệu quả, đặc biệt trong việc giám sát các loài quý hiếm.

2. Nhà nghiên cứu sinh học và động vật học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu hình thái và phát triển biến thái nòng nọc, cũng như dữ liệu chi tiết về các loài lưỡng cư tại khu vực miền Bắc Việt Nam.

3. Giáo viên và sinh viên ngành sinh học: Áp dụng kết quả nghiên cứu làm tài liệu giảng dạy, học tập về đa dạng sinh học, phân loại và sinh thái học lưỡng cư.

4. Cơ quan phát triển du lịch sinh thái: Khai thác thông tin về giá trị đa dạng sinh học và các loài đặc hữu để phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn, đồng thời góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu đặc điểm hình thái nòng nọc lại quan trọng?
   Nòng nọc là giai đoạn phát triển quan trọng của lưỡng cư, đặc điểm hình thái giúp nhận dạng loài, hiểu quá trình biến thái và sinh thái học, từ đó hỗ trợ bảo tồn và quản lý quần thể hiệu quả.

2. Phương pháp thu thập mẫu vật trong nghiên cứu này như thế nào?
   Mẫu vật được thu thập chủ yếu vào buổi tối bằng cách bắt tay và sử dụng vợt tại các vùng nước ven suối, vũng nước trong khu bảo tồn, sau đó cố định bằng formalin và bảo quản trong cồn để phân tích.

3. Có bao nhiêu loài lưỡng cư thuộc họ Dicroglossidae và Ranidae được ghi nhận tại Pù Luông?
   Nghiên cứu xác định 11 loài, trong đó họ Dicroglossidae có 5 loài và họ Ranidae có 6 loài, góp phần nâng tổng số loài lưỡng cư tại khu vực lên khoảng 33 loài.

4. Các loài lưỡng cư tại Pù Luông có mức độ bảo tồn như thế nào?
   Trong 11 loài được ghi nhận, 9 loài có trong Danh lục Đỏ IUCN 2022, với 1 loài sắp nguy cấp và 8 loài ít quan tâm, không có loài nào thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007.

5. Làm thế nào để bảo vệ và phát triển bền vững đa dạng lưỡng cư tại khu bảo tồn?
   Cần tăng cường giám sát, xây dựng kế hoạch bảo tồn đặc thù, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch sinh thái kết hợp bảo tồn để duy trì và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

Kết luận

• Xác định được 11 loài lưỡng cư thuộc họ Dicroglossidae và Ranidae tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, góp phần làm rõ đa dạng sinh học khu vực.
• Mô tả chi tiết đặc điểm hình thái và các giai đoạn phát triển biến thái của nòng nọc Amolops cremnobatus và Fejervaria limnocharis, tuân theo mô hình Gosner (1960).
• Phát hiện 9 loài có giá trị bảo tồn theo Danh lục Đỏ IUCN, trong đó có loài sắp nguy cấp, nhấn mạnh vai trò quan trọng của khu bảo tồn trong bảo vệ đa dạng sinh học.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, giám sát và phát triển du lịch sinh thái nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ nguồn gen lưỡng cư.
• Khuyến khích các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương phối hợp thực hiện các hoạt động bảo tồn bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Hành động tiếp theo là triển khai các chương trình giám sát đa dạng sinh học định kỳ và phát triển các dự án bảo tồn chuyên sâu nhằm duy trì sự ổn định của quần thể lưỡng cư tại Pù Luông. Đề nghị các cơ quan chức năng và tổ chức liên quan phối hợp chặt chẽ để thực hiện các khuyến nghị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông được thành lập năm 1999, với diện tích 17.320 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 4.343 ha phân khu phục hồi sinh thái. Pù Luông là tên gọi của đồng bào dân tộc Thái có nghĩa là đỉnh núi cao nhất trong vùng. Pù Luông được đánh giá là khu bảo tồn thiên nhiên có giá trị về khoa học, kinh tế xã hội và du lịch sinh thái.

Cùng với Pù Hu, rừng ở khu vực Pù Luông đóng vai trò quan trọng trong việc phòng hộ đầu nguồn sông Mã ở tỉnh Thanh Hóa. Cách vườn quốc gia Cúc Phương 25 km, được nối liền với phần đuôi của vườn quốc gia Cúc Phương bằng hai dãy núi đá vôi màu xám chạy song song. Ở giữa là những thung lũng lúa. Phía Bắc và Đông Bắc của khu bảo tồn Pù Luông giáp các huyện Mai Châu, Tân Lạc và Lạc Sơn của tỉnh Hòa Bình.

Kéo dài từ phía Tây xuống phía Nam của khu bảo tồn là dòng sông Mã, từ điểm giáp giới của huyện Quan Hóa với huyện Mai Châu (tỉnh Hòa Bình) qua khu vực thị trấn Quan Hóa xuống gần thị trấn Cành Nàng (Bá Thước). Cách thành phố Thanh Hoá khoảng 130 km về phía Tây Bắc, cách Hà Nội khoảng 210 km, thuộc địa phận hai huyện Quan Hoá và Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá. Pù Luông bao gồm các phần đất thuộc 5 xã huyện Quan Hoá: Phú Lệ, Phú Xuân, Thanh Xuân, Hồi Xuân, Phú Nghiêm và 5 xã huyện Bá Thước: Thành Sơn, Thành Lâm, Cổ Lũng, Lũng Cao và xã Ban Công. Rừng nguyên sinh tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông là loại rừng kín nhiệt đới thường xanh theo mùa.

Năm loại kiểu phụ rừng chính tồn tại do kết quả của sự đa dạng độ cao và các tầng chất nền: rừng lá rộng đất thấp trên núi đá vôi (60 – 700 m); rừng lá rộng đất thấp trên các phiến thạch, sa thạch và đất sét (60 – 1.000 m); rừng lá rộng chân núi đá vôi (700 – 950 m); rừng lá kim chân núi đá vôi (700 – 850 m) và rừng lá rộng chân núi Bazan (1. Khu 1 bảo tồn cũng tồn tại các thảm rừng thứ sinh như rừng tre nứa, cây bụi và đất nông nghiệp. Khu bảo tồn có hệ động thực vật phong phú, đa dạng về số lượng và chủng loại với 598 loài động vật thuộc 130 họ động vật có xương sống, trong đó có 51 loài quý hiếm (gồm 26 loài thú, 5 loài dơi, 6 loài chim, 5 loài cá nước ngọt, 6 loài bò sát). Về khu hệ động vật có xương sống, một báo cáo cho biết có tổng số 84 loài thú (gồm cả 24 loài dơi), 162 loài chim, 55 loài cá, 28 loài bò sát và 13 loài ếch nhái đã được ghi nhận.

Khu hệ côn trùng tại Pù Luông có ít nhất là 158 loài bướm, 96 loài thân mềm trên cạn, trong đó có 12 loài thân mềm có thể là đặc hữu cho khu vực. Khu bảo tồn này là nơi cư trú của báo gấm, báo lửa, hươu sao, gấu ngựa, sơn dương, voọc quần đùi trắng. Nghiên cứu về hệ lưỡng cư ở KBTTN Pù Luông còn hạn chế, ít có công trình công bố chính thức. Các nghiên cứu trước đây tập trung chủ yếu vào đa dạng thành phần loài; nghiên cứu về đặc điểm sinh học sinh thái; chưa có mô tả nào về các loài lưỡng cư nói chung, Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái chính thức (Ranidae) nói riêng.

Từ những lý do trên tôi chọn đề tài “Nghiên cứu đặc điểm hình thái của một số loài lưỡng cư thuộc Họ Dicroglossidae và Họ Ranidae ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa”. Đây là vấn đề rất cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Mục tiêu Xác định được đặc điểm hình thái của các cá thể trưởng thành và mô tả được nòng nọc của một số loài thuộc Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái chính thức (Ranidae) ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa. Nội dung nghiên cứu 3.

Nghiên cứu đặc điểm hình thái của các cá thể trưởng thành và đặc điểm hình thái nòng nọc của một số loài thuộc Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái chính thức (Ranidae) ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Mô tả đặc điểm hình thái con trưởng thành các loài lưỡng cư thuộc đối tượng nghiên cứu đã xác định được ở khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học Cung cấp dẫn liệu về thành phần loài Họ ếch nhái và Họ ếch nhái chính thức tại Khu BTTN Pù Luông từ đó làm cơ sở khoa học cho công tác quản lý bảo tồn và khai thác bền vững nhóm động vật này. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Sơ lược nghiên cứu về Họ ếch nhái (Dicroglossidae) và Họ ếch nhái chính thức (Ranidae) trên thế giới Họ Ếch nhái là một họ động vật lưỡng cư trong bộ Anura. Họ này có khoảng 362 loài. Chúng có phạm vi phân bố rộng nhất trong các họ ếch và có mặt ở hầu hết các châu lục trừ Nam Cực [59]. Họ Ranidae phân bố ở Bắc Mỹ, bắc Nam Mỹ, Châu Âu, Châu Á, Madagascar, Châu Phi, từ Đông Ấn đến New Guinea [59].

Họ Dicroglossidae phân bố ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới châu Phi và châu Á, kéo dài từ tây bắc và hạ Sahara, châu Phi đến bán đảo Ả Rập, Afghanistan, Pakistan, Ấn Độ tới Nepal, Malaya, Sri Lanka; phía đông qua Nepal và Myanma tới tây và nam Trung Quốc, Đông Dương, các đảo thuộc Sunda; Philippines; Nhật Bản. Đồng thời ghi nhận tại tại Papua New Guinea [60]. Mặc dù phân bố bản địa của chúng ở thời điểm hiện tại rất lớn, bằng chứng phát sinh loài chỉ ra rằng Ranidae (cùng với họ hàng gần nhất của chúng, họ Dicroglossidae) có nguồn gốc Gondwanan , đã tiến hóa ở Insular India trong kỷ Phấn trắng. Chúng hoàn toàn bị giới hạn trong tiểu lục địa Ấn Độ cho đến cuối Eocen , khi Ấn Độ va chạm với châu Á , cho phép họ Ranidae xuất hiện ở Âu - Á và cuối cùng là phần còn lại của thế giới.

Cho đến nay, trên thế giới hiện đã ghi nhận được khoảng 6.433 loài ếch nhái thuộc 59 họ, 3 bộ, trong đó: bộ Không đuôi (Anura) có 5.679 loài, 47 họ; bộ có đuôi (Caudata) 580 loài, 9 họ; bộ Không chân (Gymnophiona hay Apoda) có 174 loài, 3 họ (Frost, 2009). Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng: Rừng nhiệt đới là nơi đa dạng nhất về thành phần loài ếch nhái. Ví dụ, Thái Lan là một trong các quốc gia nằm trong vùng nhiệt đới và được đánh giá có khu hệ ếch nhái khá phong phú. Theo thống kê, tổng số có 130 loài ếch nhái, thuộc 8 họ và 3 bộ được ghi nhận ở nước này.

Tương tự, Trung Quốc cũng là một quốc gia có tính đa dạng cao về các loài ếch nhái. Theo thống kê 4 của Zhao và Adler (1993), tổng số 274 loài ếch nhái, thuộc 11 họ và 3 bộ đã được ghi nhận tại Trung Quốc. Trong đó, bộ Không đuôi có 250 loài (chiếm 91,24%) thuộc 7 họ, bộ Có đuôi 23 loài thuộc 3 họ và bộ Không chân chỉ có 1 loài. Một ví dụ nữa chứng minh cho nhận định về tính đa dạng của các loài ếch nhái tại khu vực nhiệt đới đó là Ấn Độ.

Berkeley (2009) đã thống kê được 213 loài ếch nhái thuộc 10 họ, 3 bộ. Trong số 213 loài thì có 27 loài thuộc họ Megophryidae, 35 loài thuộc họ Bufonidae, 33 loài thuộc họ Microhylidae, 55 loài thuộc họ Ranidae, 43 loài thuộc họ Rhacophoridae và 7 loài thuộc họ Ichthyophiidae [35]. Sơ lược nghiên cứu ếch nhái ở Việt Nam. Tổng hợp đầu tiên về khu hệ ếch nhái miền Nam Việt Nam được thực hiện bởi Morice (1875), tác giả đã thống kê được 13 loài ếch nhái.

So với Morice (1875), số loài tác giả phát hiện được nhiều hơn do mở rộng khu vực nghiên cứu [35]. Trong số các nhà nghiên cứu người Pháp (thời kỳ Pháp thuộc), những người đặc biệt quan tâm nghiên cứu đến ếch nhái ở Việt Nam có thể kể đến là: Vaillant (1834 - 1914), Mocquard (1834 - 1917), Pellegrin (1873 - 1944), Chabanaud (1876 - 1959), Angel (1881 - 1950) và Bourret (1884 - 1957). Bourret là nhà khoa học dẫn đầu trong lĩnh vực nghiên cứu ếch nhái ở Đông Dương. Ông đã viết một số lượng lớn các bài báo và sách về ếch nhái ở Việt Nam: Năm 1937, Bourret đã công bố loài Ophryophryne poilani thu được ở Quảng Trị, Quảng Bình.

Năm 1939, ông công bố 12 loài ếch nhái, bò sát trong đó có các loài: Ophryophryne microstoma, Huia nasia, Rana kuhlii, Rhacophorus leucomystax và Philautus banaensis. Năm 1942, trong chuyên khảo về ếch nhái Đông Dương, Bourret đã ghi nhận thêm 4 loài ếch nhái: 5 Rana kokchangae, Rana verrucospinosa, Megophrys longipes, Philautus petersi. Các kết quả nghiên cứu của ông trong giai đoạn này được viết thành cuốn “Les batraciens de L’Indochine (Ếch nhái ở Đông Dương) xuất bản năm 1942 (Bourret, 1942), trong công trình này, ông đã tổng kết ở Đông Dương có 171 loài ếch thuộc 9 họ và 3 bộ, trong đó có 2 loài thuộc bộ Không chân (Gymnophiona), 4 loài thuộc bộ Có đuôi (Caudata), 165 loài thuộc bộ Không đuôi (Anura). Trong số 171 loài, có 59 loài thuộc 9 họ, 3 bộ phân bố ở Việt Nam.

Bourret cũng đã ước lượng có 82 loài ếch nhái xuất hiện ở Việt Nam [58]. Trong giai đoạn từ năm 1945 – 1954 không có ghi nhận mới cho khu hệ ếch nhái ở Việt Nam do bị ảnh hưởng của chiến tranh. Sau khi miền Bắc Việt Nam được giải phóng (năm 1954) và từ năm 1956 nghiên cứu ếch nhái lại được tiếp tục và ngày càng được đẩy mạnh. Trong thời gian này, các công trình nghiên cứu về ếch nhái chủ yếu do các nhà khoa học Việt Nam đảm nhiệm.

Kết quả điều tra ếch nhái ở miền Bắc của Trần Kiên và cộng sự từ năm 1956 đến 1976 đã ghi nhận 68 loài ếch nhái. Nghiên cứu về ếch nhái được đẩy mạnh đặc biệt từ những năm 1990 trở lại đây. Việc thành lập các VQG, Khu BTTN đã đòi hỏi phải tiến hành khảo sát và đánh giá tổng thể về hiện trạng nguồn tài nguyên sinh vật nhằm tạo lập cơ sở khoa học cho việc xây dựng phương án quản lý. Vì vậy, danh lục các loài động vật trong đó có thành phần loài ếch nhái đã được công bố, bổ sung qua nhiều đợt khảo sát của nhiều chuyên gia trong và ngoài nước qua các dự án nghiên cứu ở các khu như: Hoàng Liên (Ohler et al.