Nghiên cứu một số đặc điểm chỉ số hình thái khuôn mặt trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số của sinh viên năm nhất tại trường đại học y dược cần thơ

Nghiên cứu đặc điểm chỉ số hình thái khuôn mặt sinh viên năm nhất tại trường Đại học Y Dược Cần Thơ qua ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số.

• Tác giả: Trịnh Hoàng Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Huỳnh Trang
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Khuôn Mặt Sinh Viên Y Dược Cần Thơ 2022
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Phương pháp nghiên cứu nhân trắc trên ảnh chuẩn hóa
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Các kích thước, số đo góc khuôn mặt của đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Các chỉ số nhân trắc khuôn mặt của đối tượng nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Về đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu
• 4.2. Về kích thước, số đo góc khuôn mặt trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số
• 4.3. Về chỉ số nhân trắc khuôn mặt trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phiếu điều tra. Thông tin dành cho đối tượng nghiên cứu. Bản chấp thuận tham gia nghiên cứu. Phiếu chấp thuận của Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Một số hình ảnh trong quá trình nghiên cứu. Danh sách đối tượng tham gia nghiên cứu.

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Khuôn Mặt Sinh Viên Y Dược Cần Thơ 2022

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái khuôn mặt của sinh viên Y Dược Cần Thơ năm 2022 là một chủ đề quan trọng. Khuôn mặt không chỉ phản ánh vẻ đẹp mà còn là chỉ số sức khỏe và di truyền. Việc hiểu rõ về hình thái khuôn mặt giúp các bác sĩ trong việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến răng hàm mặt. Nghiên cứu này nhằm cung cấp dữ liệu nhân trắc học cần thiết cho ngành y tế, đặc biệt là trong lĩnh vực răng hàm mặt.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hình Thái Khuôn Mặt

Nghiên cứu hình thái khuôn mặt giúp xác định các chỉ số nhân trắc, từ đó hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị. Các số liệu này cũng là cơ sở để phát triển ngân hàng dữ liệu nhân trắc cho người Việt Nam.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Đặc Điểm Khuôn Mặt

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định các kích thước và chỉ số hình thái khuôn mặt của sinh viên năm nhất tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, từ đó cung cấp thông tin hữu ích cho ngành y tế.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hình Thái Khuôn Mặt

Một trong những thách thức lớn trong nghiên cứu đặc điểm hình thái khuôn mặt là sự khác biệt về di truyền và môi trường giữa các quần thể. Việc áp dụng các chỉ số nhân trắc từ các nghiên cứu trên người khác chủng tộc có thể dẫn đến sai lệch trong kết quả. Do đó, cần có các nghiên cứu riêng biệt cho từng nhóm dân cư để đảm bảo tính chính xác.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu chính xác đòi hỏi sự hợp tác của sinh viên và sự hỗ trợ từ các giảng viên. Sự e ngại của sinh viên khi tham gia nghiên cứu cũng là một rào cản cần vượt qua.

2.2. Sự Khác Biệt Giữa Các Quần Thể

Sự khác biệt về di truyền và môi trường giữa các quần thể có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Cần có các phương pháp nghiên cứu phù hợp để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Khuôn Mặt

Phương pháp nghiên cứu hình thái khuôn mặt bao gồm việc sử dụng ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số để đo đạc các kích thước và chỉ số nhân trắc. Phương pháp này giúp tiết kiệm thời gian và đảm bảo tính chính xác trong việc thu thập dữ liệu.

3.1. Ảnh Chuẩn Hóa Kỹ Thuật Số

Ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số cho phép đo đạc các kích thước khuôn mặt một cách chính xác. Phương pháp này đã được chứng minh là hiệu quả trong nhiều nghiên cứu trước đây.

3.2. Các Chỉ Số Nhân Trắc Được Sử Dụng

Các chỉ số nhân trắc như chiều rộng xương gò má, chiều cao mặt hình thái, và các góc đo là những thông số quan trọng trong nghiên cứu này. Chúng giúp xác định các đặc điểm hình thái khuôn mặt của sinh viên.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Khuôn Mặt

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt về đặc điểm hình thái khuôn mặt giữa các sinh viên. Các chỉ số nhân trắc được thu thập sẽ cung cấp thông tin quý giá cho ngành y tế trong việc chẩn đoán và điều trị.

4.1. Các Kích Thước Khuôn Mặt Được Đo Đạc

Các kích thước như chiều rộng mặt, chiều cao mặt và các góc đo đã được ghi nhận và phân tích. Kết quả cho thấy sự khác biệt giữa nam và nữ sinh viên.

4.2. Phân Tích Các Chỉ Số Nhân Trắc

Phân tích các chỉ số nhân trắc cho thấy mối liên hệ giữa hình thái khuôn mặt và các yếu tố di truyền. Điều này mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực y tế.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Hình Thái Khuôn Mặt

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như chỉnh nha, phẫu thuật thẩm mỹ và nhận dạng khuôn mặt. Việc hiểu rõ về đặc điểm hình thái khuôn mặt giúp các bác sĩ đưa ra quyết định chính xác hơn trong điều trị.

5.1. Ứng Dụng Trong Chỉnh Nha

Thông tin từ nghiên cứu có thể giúp các bác sĩ chỉnh nha lập kế hoạch điều trị hiệu quả hơn, từ đó cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Ứng Dụng Trong Phẫu Thuật Thẩm Mỹ

Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho các bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ trong việc thiết kế các phương pháp phẫu thuật phù hợp với từng cá nhân.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Hình Thái Khuôn Mặt

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái khuôn mặt của sinh viên Y Dược Cần Thơ 2022 đã cung cấp nhiều thông tin quý giá. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị trong lĩnh vực y tế mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu đã xác định được các chỉ số nhân trắc quan trọng, từ đó giúp nâng cao hiểu biết về hình thái khuôn mặt của sinh viên.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hình thái khuôn mặt, từ đó phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái khuôn mặt đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực Răng Hàm Mặt, giúp đánh giá nhân trắc học phục vụ chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị. Tại Việt Nam, việc sử dụng các chỉ số nhân trắc từ các chủng tộc khác như Cáp-ca hay Mongoloide không hoàn toàn phù hợp, dẫn đến nhu cầu xây dựng dữ liệu nhân trắc đặc trưng cho người Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào sinh viên năm nhất Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, với cỡ mẫu 215 đối tượng, nhằm xác định các kích thước, số đo góc và chỉ số hình thái khuôn mặt trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số. Thời gian nghiên cứu từ tháng 8/2021 đến tháng 5/2022 tại Cần Thơ. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp dữ liệu chuẩn cho nhóm tuổi 18-19 mà còn hỗ trợ các bác sĩ trong việc chẩn đoán, điều trị chỉnh hình và phẫu thuật tạo hình, đồng thời góp phần xây dựng hồ sơ sinh học phục vụ nhận dạng khuôn mặt. Việc áp dụng phương pháp đo đạc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số giúp tăng độ chính xác, tiết kiệm thời gian và nhân lực so với đo trực tiếp, đồng thời giảm thiểu sai số do tư thế và biểu cảm khuôn mặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết nhân trắc học sọ mặt hiện đại, trong đó các điểm mốc giải phẫu mô mềm được xác định chính xác trên ảnh chuẩn hóa. Hai mô hình lý thuyết chính được áp dụng là:

• Lý thuyết nhân trắc học của Leslie G. Farkas: nhấn mạnh việc đo đạc các điểm mốc giải phẫu trên khuôn mặt để phân tích các đặc điểm hình thái, bao gồm các kích thước tuyến tính và góc đo nhằm đánh giá sự phát triển và bất thường.

• Mô hình phân loại hình thái khuôn mặt của Banister và Da Vinci: sử dụng các chỉ số tỷ lệ giữa chiều rộng và chiều cao các vùng mặt để phân loại kiểu mặt (vuông, oval, tam giác, dài, rộng) và đánh giá sự cân đối thẩm mỹ.

Các khái niệm chính bao gồm: chiều cao mặt sinh lý, chiều rộng thái dương, góc đường viền mặt, các chỉ số mặt (mặt 1, mặt 2, mặt 3), chỉ số mũi, chỉ số mắt và chỉ số miệng. Phương pháp đo đạc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số được chuẩn hóa theo trục tham chiếu ngang và dọc, đảm bảo độ tin cậy và khả năng lặp lại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang với cỡ mẫu 215 sinh viên năm nhất, độ tuổi 18-19, dân tộc Kinh, tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Mẫu được chọn thuận tiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2021 đến tháng 5/2022. Dữ liệu thu thập bao gồm các đặc điểm nhân khẩu học và 33 biến số nhân trắc gồm kích thước dọc, ngang, nghiêng và số đo góc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số.

Quy trình thu thập dữ liệu gồm: phỏng vấn, khám sàng lọc, chụp ảnh chuẩn hóa với tư thế đầu tự nhiên, đánh dấu điểm mốc giải phẫu trên ảnh bằng phần mềm Adobe Photoshop CS6, đo đạc các kích thước và góc, sau đó xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 23.0. Độ tin cậy của phép đo được kiểm định bằng hệ số tương quan Pearson với ngưỡng r ≥ 0,9. Phân tích thống kê mô tả và so sánh giữa nhóm nam và nữ được thực hiện bằng kiểm định T-Test độc lập.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nhân khẩu học: Trong 215 đối tượng, tỷ lệ nam là 51,16%, nữ 48,84%. Đa số sinh viên có địa chỉ thường trú tại thành thị, với tỷ lệ thành thị ở nữ cao hơn nam.

2. Kích thước dọc và ngang: Các kích thước dọc như chiều cao mặt sinh lý, chiều cao tầng mặt trên, giữa, dưới ở nam đều lớn hơn nữ với ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Về kích thước ngang, nam có chiều rộng thái dương (131,84 ± 5,73 mm) và chiều rộng xương gò má (146,27 ± 6,73 mm) lớn hơn nữ (128,64 ± 5,81 mm và 140,92 ± 6,10 mm) với p < 0,001. Tuy nhiên, khoảng gian giữa hai khóe mắt ngoài và chiều rộng miệng không khác biệt đáng kể giữa hai giới (p > 0,05). Nữ có khoảng cách từ cánh mũi đến khoé miệng và từ khoé miệng đến đồng tử lớn hơn nam (p < 0,05).

3. Kích thước nghiêng: Nam giới có chiều dài mũi và khoảng cách từ môi trên, môi dưới tới đường thẩm mỹ S và E lớn hơn nữ (p < 0,05). Nữ giới có chiều sâu rãnh môi-cằm và khoảng cách từ môi trên, môi dưới tới đường thẩm mỹ Burstone lớn hơn nam (p < 0,05).

4. Góc đo trên khuôn mặt: Góc mũi-cằm và góc trán-mũi ở nữ lớn hơn nam với p < 0,001. Các góc mũi-môi, góc hai môi, góc môi-cằm cũng có sự khác biệt nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê giữa hai giới (p < 0,05). Góc đường viền mặt và góc mặt không khác biệt đáng kể.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt về kích thước và góc đo khuôn mặt giữa nam và nữ sinh viên năm nhất, phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước về sự khác biệt giới tính trong nhân trắc học sọ mặt. Việc nam giới có kích thước lớn hơn ở nhiều chỉ số phản ánh sự phát triển thể chất vượt trội, trong khi nữ giới có một số chỉ số nghiêng và góc đo lớn hơn có thể liên quan đến đặc điểm thẩm mỹ và cấu trúc mô mềm khác biệt.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, các giá trị kích thước ngang và dọc tương đồng với nhóm người Việt Nam cùng độ tuổi, đồng thời khác biệt với các chủng tộc khác như người Âu hay người Hoa, khẳng định tính đặc thù của dữ liệu nhân trắc khuôn mặt người Việt. Việc sử dụng ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số đã giúp giảm thiểu sai số do tư thế và biểu cảm, đồng thời cho phép thu thập dữ liệu nhanh chóng và chính xác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố chuẩn của các kích thước và góc đo, bảng so sánh giá trị trung bình giữa nam và nữ, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và phân phối dữ liệu. Những phát hiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng chuẩn mực nhân trắc cho nhóm tuổi sinh viên, hỗ trợ công tác chẩn đoán và điều trị trong ngành Răng Hàm Mặt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng cơ sở dữ liệu nhân trắc khuôn mặt đặc thù cho người Việt Nam: Tổ chức các nghiên cứu mở rộng với các nhóm tuổi và vùng miền khác nhau nhằm hoàn thiện ngân hàng dữ liệu chuẩn, giúp nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán và điều trị.

2. Áp dụng phương pháp đo đạc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số trong thực hành lâm sàng: Đào tạo bác sĩ và kỹ thuật viên về kỹ thuật chụp ảnh chuẩn hóa và phân tích số liệu để tăng hiệu quả và độ tin cậy trong đánh giá hình thái khuôn mặt.

3. Phát triển phần mềm hỗ trợ phân tích nhân trắc khuôn mặt tự động: Tận dụng công nghệ số để giảm thiểu sai số do con người, tiết kiệm thời gian và nâng cao tính khách quan trong phân tích.

4. Tăng cường nghiên cứu liên ngành: Kết hợp dữ liệu nhân trắc với các lĩnh vực như phẫu thuật tạo hình, chỉnh nha, nhận dạng sinh trắc học để ứng dụng đa dạng và hiệu quả hơn.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, bệnh viện chuyên ngành và các cơ quan nghiên cứu y sinh học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ Răng Hàm Mặt và chỉnh nha: Sử dụng dữ liệu nhân trắc để lập kế hoạch điều trị chính xác, đảm bảo thẩm mỹ và chức năng khuôn mặt phù hợp với đặc điểm dân tộc.

2. Chuyên gia phẫu thuật tạo hình và thẩm mỹ: Áp dụng các chỉ số hình thái khuôn mặt để thiết kế phẫu thuật tái tạo, chỉnh sửa khuôn mặt hài hòa với tiêu chuẩn thẩm mỹ địa phương.

3. Nhà nghiên cứu nhân trắc học và sinh trắc học: Tham khảo phương pháp đo đạc và dữ liệu chuẩn để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm hình thái người Việt.

4. Chuyên gia công nghệ thông tin trong y học: Phát triển phần mềm phân tích ảnh chuẩn hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nhận dạng khuôn mặt và hỗ trợ chẩn đoán.

Mỗi nhóm đối tượng có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn công việc, từ cải thiện chất lượng điều trị đến phát triển công nghệ y sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp đo đạc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số có chính xác không?
   Phương pháp này đã được chứng minh có độ tin cậy cao khi tuân thủ quy trình chuẩn hóa tư thế đầu và ánh sáng. Việc sử dụng phần mềm hỗ trợ giúp giảm sai số so với đo trực tiếp, đồng thời tiết kiệm thời gian và nhân lực.

2. Tại sao cần xây dựng dữ liệu nhân trắc riêng cho người Việt Nam?
   Các chỉ số nhân trắc từ chủng tộc khác không hoàn toàn phù hợp do khác biệt về di truyền và môi trường. Dữ liệu đặc thù giúp chẩn đoán và điều trị chính xác hơn, tránh sai lệch do áp dụng chuẩn không phù hợp.

3. Các chỉ số nhân trắc có thể ứng dụng trong lĩnh vực nào ngoài y học?
   Ngoài y học, nhân trắc học còn được ứng dụng trong bảo hộ lao động, nhận dạng hình sự, khảo cổ học, hội họa và điêu khắc, giúp xác định đặc điểm cá thể và dân tộc.

4. Làm thế nào để giảm sai số khi chụp ảnh chuẩn hóa?
   Cần đảm bảo tư thế đầu tự nhiên, ánh sáng đầy đủ, khoảng cách máy ảnh cố định, loại bỏ vật cản như trang sức, đồng thời tập huấn người chụp và người được chụp để hợp tác tốt.

5. Có sự khác biệt nhân trắc khuôn mặt giữa nam và nữ không?
   Có, nam giới thường có kích thước lớn hơn ở nhiều chỉ số như chiều rộng thái dương, chiều cao mặt, trong khi nữ giới có một số góc đo và kích thước nghiêng lớn hơn, phản ánh đặc điểm sinh học và thẩm mỹ khác biệt.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được các kích thước, số đo góc và chỉ số nhân trắc khuôn mặt đặc trưng của sinh viên năm nhất Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, với cỡ mẫu 215 đối tượng.
• Phương pháp đo đạc trên ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số được chứng minh là chính xác, tin cậy và phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.
• Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt về hình thái khuôn mặt giữa nam và nữ, phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước.
• Dữ liệu thu thập góp phần xây dựng chuẩn mực nhân trắc khuôn mặt đặc thù cho người Việt, hỗ trợ công tác chẩn đoán và điều trị trong ngành Răng Hàm Mặt.
• Đề xuất triển khai các giải pháp ứng dụng công nghệ và mở rộng nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng và phạm vi ứng dụng trong 3-5 năm tới.

Quý độc giả và chuyên gia được khuyến khích tham khảo và ứng dụng kết quả nghiên cứu để phát triển chuyên môn và nâng cao hiệu quả công tác y tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Phương pháp nghiên cứu nhân trắc trên ảnh chuẩn hóa Sơ lược lịch sử nhân trắc học Nhân trắc là ngành khoa học tồn tại từ rất lâu, tuy nhiên phải đến đầu thế kỉ XX ngành học này mới thực sự phát triển. Khi mà Ronald Aylmer Fisher sáng lập môn duy truyền quần thể, xây dựng nên môn thống kê toán học ứng dụng vào y học và Rudolf Martin đề ra hệ thống phương pháp cùng dụng cụ đo kích thước cơ thể người vào những năm 20 của thế kỉ XX. Lúc này nhân trắc mới trở thành môn khoa học với đầy đủ ý nghĩa của nó: là một ngành khoa học nghiên cứu về các phương pháp đo trên cơ thể người và sử dụng toán học để phân tích những kết quả đo được nhằm tìm hiểu quy luật về sự phát triển hình thái giải phẫu ở người.

Hệ phương pháp nghiên cứu này cho phép tìm hiểu được những đặc trưng số lượng về những biến dị của các cá thể tùy thuộc vào giới tính, lứa tuổi, dân tộc, nghề nghiệp cũng như các yếu tố tự nhiên khác. Tính chất định lượng các dấu hiệu nhân trắc đặc trưng bao gồm các kích thước rộng, vòng, dọc, ngang, số đo góc, lực cơ. và các chỉ số, hệ thông số. Các chỉ số nhân trắc được đo ở trạng thái và tư thế khác nhau phỏng theo trạng thái và tư thế hoạt động của người đó nhằm thiết lập lại trong trường hợp có tổn thương khiếm khuyết cần chỉnh sửa để đưa lại về vị trí ban đầu.

Các chỉ số này còn là cơ sở khoa học cho những đánh giá khách quan vẻ đẹp của cơ thể và khả năng thích ứng của con người đối với môi trường sống. Phương pháp đo đạc nhân trắc trên ảnh chuẩn hóa Có nhiều phương pháp được sử dụng với mục đích đánh giá hình thái khuôn mặt, phổ biến là: đo nhân trắc trực tiếp, đo đạc trên ảnh chuẩn hóa, trên phim X quang sọ hay qua hình ảnh 3D dựng trên máy tính. 4 - Việc đánh giá bằng cách đo trực tiếp trên khuôn mặt có thể cho biết kích thước thật nhưng thường mất nhiều thời gian, yêu cầu dụng cụ chuyên dụng có chất lượng cao, phụ thuộc vào kỹ năng và kinh nghiệm của người điều tra để đảm bảo tính chính xác của phép đo đạc [27]. Phần lớn các kích thước (KT) nhân trắc của phức hợp sọ mặt có thể được đo đạc chỉ với một số dụng cụ tiêu chuẩn như: thước đo góc chuyên dụng; dây đo; thước cặp/thước kẹp loại đo khoảng cách theo đường thẳng và loại đo đường cong, đường tròn.

Tại Việt Nam, khi tìm hiểu đặc điểm hình thái dưới hình thức đo trực tiếp nhiều tác giả lựa chọn kết hợp với ảnh chụp kỹ thuật số, điển hình là một số nghiên cứu của Võ Huỳnh Trang năm 2005 [12], Võ Trương Như Ngọc năm 2010 [6]. - Ưu điểm của việc đo trên phim X quang là cho phép đánh giá mô xương bên dưới, mối tương quan giữa mô cứng và mô mềm, song vấn đề đánh giá mô mềm lại hạn chế hơn. Trên thực tế với việc có một số bệnh nhân sợ tiếp xúc với tia X, yêu cầu cần có một phương án thay thế. Để trả lời nhu cầu này, xuất hiện một hệ thống chẩn đoán không dùng tia X là Dolphin Imaging, với sản phẩm thương mại là Digigraph.

Hệ thống này đem lại nhiều tiện ích, tuy nhiên chi phí sử dụng đắt đỏ nên khó phổ biến rộng rãi. - Với sự phát triển của công nghệ, phân tích khuôn mặt trong ba chiều không gian là một trong những phương pháp khá thu hút. Tuy nhiên, phương pháp này đắt tiền và đòi hỏi có nhiều kinh nghiệm về công nghệ thông tin [57], [60], [64]. Ảnh chuẩn hóa kỹ thuật số Ảnh chụp khuôn mặt cung cấp một khối lượng lớn thông tin, giúp tìm ra các đặc điểm nhân trắc học ở một nhóm đối tượng cụ thể; cho phép phân tích dữ liệu đo đạc nhằm tìm kiếm những khung giá trị và mốc chỉ số.

Qua đó, giúp việc chẩn đoán các bất thường được dễ dàng hơn, góp phần đưa ra kế hoạch điều trị tốt nhất cho bệnh nhân chỉnh nha hay phẫu thuật hàm mặt [26], [45].1 Các kiểu ảnh chụp gương mặt ở tư thế nghỉ với chế độ hiển thị lưới định vị của máy ảnh. A: ảnh mặt thẳng. B: ảnh mặt nghiêng. C: ảnh mặt bên.

(Nguồn: Facial Aesthetics, 2011 [46]) - Với sự trợ giúp của máy tính, phương pháp nghiên cứu nhân trắc trên ảnh chuẩn hóa có nhiều ưu điểm: + Thao tác đơn giản, dễ lưu trữ và trao đổi thông tin, dễ đánh giá về sự cân xứng vùng mặt. Tiết kiệm thời gian, nhân lực khi đo đạc và phân tích bằng phần mềm được lập trình sẵn. + Những mốc giải phẫu thuộc mô mềm như cánh mũi, mép hai môi, khóe mắt. những điểm rất khó xác định trên phim chụp sọ nghiêng nhưng dễ xác định hơn trên ảnh chụp màu.

+ Việc đánh giá thẩm mỹ khuôn mặt chủ yếu là qua quan sát trực tiếp và phân tích qua ảnh. Mà ảnh chụp là một phương pháp có tương quan tốt giữa chi phí-hiệu quả và đáng tin cậy để xác định mốc mô mềm; cho phép ghi lại những chi tiết với số lượng đủ để phân tích [32]. - Tư thế đầu, trạng thái tâm lý, tình trạng dinh dưỡng và tuổi tác là những 6 yếu tố có thể làm thay đổi hình thái mô mềm khuôn mặt [44], [55], [58]. Do đó có một số vấn đề cần lưu ý khi sử dụng phương pháp này: tư thế đầu của bệnh nhân cần được giữ ổn định trong lúc chụp ảnh; nguồn cấp sáng không đủ, tiêu cự ống kính - đối tượng không canh chuẩn có thể làm biến dạng ảnh dẫn đến sai số; và đôi khi các nhà lâm sàng cần phải dành thời gian để xác định, đánh dấu một số điểm mốc giải phẫu trước khi chụp ảnh.

Để có được ảnh chụp tốt, thuận tiện cho việc chuẩn hóa và phân tích, bác sĩ điều trị cần dành thời gian để kiểm tra, đảm bảo thiết lập được những yêu cầu về bố cục không gian chụp, tư thế của người được chụp. Vị trí đầu ở tư thế tự nhiên là chìa khóa cho các phép phân tích qua ảnh chụp đạt tính chính xác, do đường tham chiếu được chọn là trục ngoài sọ mặt thay vì trục trong sọ. Theo Clanman và cộng sự, ảnh chụp chuẩn hóa phải đảm bảo khung ảnh bao quanh đỉnh đầu và xương đòn, khoảng cách từ khóe mắt ngoài đến đường tóc ở mang tai bằng nhau ở cả hai bên, đường nối hai đồng tử và đường nối từ khóe mắt ngoài đến đỉnh tai song song với sàn nhà, song song với mặt phẳng Francfort [23]. Các món đồ trang sức của người được chụp cũng cần phải gỡ ra, buộc lại tóc (nếu tóc dài) nhằm để lộ tai và cổ.

Khoảng cách giữa người chụp và người được chụp phải được giữ nguyên, bệnh nhân giữ yên tư thế/vị trí đầu tự nhiên, hàm răng khép nhẹ ở tư thế nghỉ, các cơ mặt được thả lỏng. Chiều cao đặt máy ảnh phải phù hợp với người được chụp. Việc hiển thị khuôn lưới (đường định vị ngang và dọc) trên màn hình máy ảnh cũng rất hữu ích. Tư thế đầu tự nhiên Trong y văn có hai thuật ngữ thường được sử dụng thay thế qua lại một cách nhầm lẫn.

Đó là "natural head position" và "natural head posture", mặc dù chúng khác nhau và không phù hợp để hoán đổi cho nhau. "Natural head position" được mô tả là cách định hướng đầu trong không gian được chuẩn hóa và có khả năng lặp lại khi đối tượng tập trung vào một vật ở xa đặt ngang tầm 7 mắt - các nhà lâm sàng xem đây là yếu tố quan trọng trong việc đánh giá thẩm mỹ gương mặt. Còn "natural head posture" là thuật ngữ được giới thiệu bởi các nhà nghiên cứu khi nói về bộ dạng của đầu, với mục đích tìm hiểu đặc điểm hình thái sọ-cổ, hình thái và chức năng răng-mặt, đặc biệt là các mối liên quan đến tiến trình hô hấp. Với quan niệm ngày nay, tư thế đầu tự nhiên có thể thay đổi liên tục trong các hoạt động chức năng.

Chính vì vậy, một khái niệm mới ra đời, định hướng đầu tự nhiên (natural head orientation), kĩ thuật này được giới thiệu nhằm khai thác tối đa ưu điểm của tư thế đầu tự nhiên trong công tác phân tích ảnh chụp chuẩn hóa. Định hướng tư thế đầu tự nhiên được định nghĩa là sự can thiệp định hướng tư thế đầu của chủ thể qua nhận thức khách quan của tác nhân ngoại biên là bác sĩ [59]. Một số phương pháp định hướng đầu phổ biến: - Định vị đầu tự cân bằng: bệnh nhân tự cảm nhận đầu mình ở trạng thái cân bằng tự nhiên. - Định vị đầu với gương soi: đối tượng được hướng dẫn sao cho đầu ở tư thế thoải mái khi nhìn thẳng đến ảnh ảo của chính đôi mắt họ qua một tấm gương nhỏ ở xa đặt ngang với tầm mắt.

- Định vị đầu cho ảnh chụp: người được chụp giữ yên với tư thế đầu mà họ thấy tự nhiên và nhà lâm sàng có thể chỉnh sửa một ít tư thế này đến khi đầu ở vị trí được cho là đúng với người chụp. Trên thực tế phương thức này tốn ít thời gian nhất. Việc bác sĩ lâm sàng cần tinh chỉnh một chút vị trí đầu là vì bệnh nhân thường có xu hướng bù trừ tư thế đầu để phù hợp với tâm lý thẩm mỹ của họ [17]. Ví dụ: bệnh nhân sai lệch khớp cắn hạng II hay ngẩng đầu lên để tăng độ nhô của cằm, bệnh nhân loại III có thể nghiêng đầu xuống để giảm độ nhô của cằm.

Bệnh nhân có sai hình xương hạng II cũng có thể có xu hướng đưa hàm dưới ra trước. Với một số bệnh nhân đã quá quen với các tư thế này, mức thay 8 đổi có thể lên đến 10 mm, rất dễ khiến cho bác sĩ lâm sàng đánh giá sai tình trạng. Hai hàm khép quá mức cũng là một trường hợp cần chú ý, điều này đặc biệt phổ biến ở những bệnh nhân có xương hàm trên kém phát triển [51].2 Ảnh biến dạng Hình 1.3 Ảnh biến dạng do đầu quá ngả ra phía sau. do đầu cúi về phía trước.4 Tư thế đầu thay đổi dẫn đến đánh giá sai hình thái đầu mặt.

(Nguồn: Standardized portrait photography for dental patients, 1990 [23]) Các điểm mốc nhân trắc trên khuôn mặt Aleš Hrdličkat - bác sĩ người Cộng hòa Séc, một nhà tiên phong của nhân trắc học hiện đại, đã nhấn mạnh rằng cơ sơ của phép đo là nhận biết chính xác các điểm giải phẫu nhất định trên khuôn mặt. Điều này cũng được khẳng định 9 thêm bởi Leslie G.