Luận án tiến sĩ đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm không triệu chứng ở người việt trưởng thành nghiên cứu trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm không triệu chứng ở người Việt trưởng thành qua hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón.

• Tác giả: Nguyễn Văn Lân
• Người hướng dẫn: Ngô Thị Quỳnh Lan
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Răng - Hàm - Mặt
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm không triệu chứng ở người Việt trưởng thành qua hình ảnh CT chùm tia hình nón
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu khớp thái dương hàm
• 1.2. Kỹ thuật hình ảnh khớp thái dương hàm
• 1.3. CBCT khảo sát khớp thái dương hàm
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phương tiện nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.5. Dữ liệu ở tư thế lồng múi tối đa
• 2.6. Dữ liệu ở tư thế há tối đa
• 2.7. Các biến số nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.9. Kiểm soát sai lệch thông tin. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Các đặc điểm về lồi cầu
• 3.3. Các đặc điểm về hõm khớp
• 3.4. Các đặc điểm về lồi khớp
• 3.5. Tương quan giữa các đặc điểm hình thái lồi cầu, hõm khớp và lồi khớp
• 3.6. Vị trí lồi cầu ở tư thế LMTĐ
• 3.7. Vị trí lồi cầu ở tư thế há tối đa
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Mẫu nghiên cứu
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Khảo sát các đặc điểm về lồi cầu
• 4.4. Vị trí lồi cầu tư thế lồng múi tối đa
• 4.5. Vị trí của lồi cầu ở tư thế há tối đa
• Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• Đặc điểm hình thái lồi cầu xương hàm dưới
• Đặc điểm hình thái hõm khớp, lồi khớp
• Vị trí lồi cầu xương hàm dưới
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phiếu khám khớp thái dương hàm
• Phụ lục 2. Trang thông tin cho người tham gia nghiên cứu
• Phụ lục 3. Phiếu đồng ý tham gia nghiên cứu
• Phụ lục 4. Chấp thuận của Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học
• Phụ lục 5. Danh sách mẫu nghiên cứu

Tóm tắt

I. Giải phẫu và hình thái khớp thái dương hàm

Khớp thái dương hàm (TDH) là một trong những khớp phức tạp nhất trong cơ thể, bao gồm các thành phần như lồi cầu xương hàm dưới, hõm khớp, lồi khớp, đĩa khớp, và hệ thống dây chằng. Hình thái khớp thái dương hàm được nghiên cứu kỹ lưỡng qua các kỹ thuật hình ảnh hiện đại như hình ảnh CT chùm tia hình nón (CBCT). CBCT cho phép quan sát chi tiết các cấu trúc xương và mô mềm, giúp đánh giá chính xác các đặc điểm hình thái của khớp. Nghiên cứu này tập trung vào khớp thái dương hàm không triệu chứng ở người Việt trưởng thành, nhằm xác định các đặc điểm hình thái bình thường của khớp, làm cơ sở cho việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan.

1.1. Cấu trúc lồi cầu xương hàm dưới

Lồi cầu xương hàm dưới có hình dạng bầu dục, với trục dài theo hướng ngoài - trong và trục ngắn theo hướng trước - sau. Hình thái lồi cầu được đánh giá qua các phép đo chiều dài, chiều rộng, và góc nghiêng. CBCT cho phép đo đạc chính xác các thông số này, giúp xác định các biến thể bình thường và bất thường của lồi cầu.

1.2. Hõm khớp và lồi khớp

Hõm khớp và lồi khớp là hai thành phần quan trọng của khớp thái dương hàm. Hõm khớp có dạng lõm, tương ứng với hình dạng lồi của lồi cầu. Lồi khớp là gờ xương có hướng chếch vào trong và ra sau. Hình ảnh CBCT cho phép đánh giá chi tiết hình dạng, kích thước, và tương quan giữa các thành phần này, giúp hiểu rõ hơn về cơ chế vận động của khớp.

II. Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật hình ảnh

Nghiên cứu sử dụng hình ảnh CT chùm tia hình nón (CBCT) để khảo sát đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm ở người Việt trưởng thành không triệu chứng. CBCT là kỹ thuật hình ảnh hiện đại, cho phép tạo dựng hình ảnh 3D với độ phân giải cao và liều bức xạ thấp. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập dữ liệu ở hai tư thế: lồng múi tối đa và há tối đa, nhằm đánh giá vị trí và sự di chuyển của lồi cầu trong hõm khớp.

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả, với mẫu nghiên cứu là người Việt trưởng thành không có triệu chứng lâm sàng liên quan đến khớp thái dương hàm. Dữ liệu được thu thập từ các hình ảnh CBCT, sau đó phân tích các đặc điểm hình thái của lồi cầu, hõm khớp, và lồi khớp.

2.2. Phương pháp xử lý dữ liệu

Dữ liệu hình ảnh được xử lý bằng các phần mềm chuyên dụng, cho phép đo đạc chính xác các thông số hình thái. Các biến số nghiên cứu bao gồm kích thước lồi cầu, hình dạng hõm khớp, và vị trí lồi cầu ở hai tư thế khác nhau. Kết quả được phân tích thống kê để xác định các đặc điểm chung và biến thể bình thường của khớp.

III. Kết quả và ý nghĩa nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm ở người Việt trưởng thành không triệu chứng. Kết quả cho thấy sự đa dạng trong hình dạng và kích thước của lồi cầu, hõm khớp, và lồi khớp. Hình ảnh CBCT đã chứng minh tính hiệu quả trong việc đánh giá chi tiết các cấu trúc xương của khớp, cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan.

3.1. Đặc điểm hình thái lồi cầu

Kết quả nghiên cứu cho thấy lồi cầu có hình dạng đa dạng, từ hình bầu dục đến hình tròn. Kích thước lồi cầu cũng có sự biến đổi đáng kể giữa các cá thể. Hình ảnh CBCT cho phép đo đạc chính xác các thông số này, giúp xác định các biến thể bình thường và bất thường của lồi cầu.

3.2. Vị trí lồi cầu trong hõm khớp

Nghiên cứu cũng xác định vị trí của lồi cầu trong hõm khớp ở hai tư thế: lồng múi tối đa và há tối đa. Kết quả cho thấy sự di chuyển của lồi cầu phụ thuộc vào hình dạng và kích thước của hõm khớp. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá chức năng vận động của khớp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và hạn chế

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu tham khảo về đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm ở người Việt trưởng thành không triệu chứng. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến khớp. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng có một số hạn chế, như cỡ mẫu nhỏ và thiếu dữ liệu về các nhóm tuổi khác nhau.

4.1. Ứng dụng trong chẩn đoán

Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu tham khảo quan trọng cho việc chẩn đoán các bệnh lý liên quan đến khớp thái dương hàm. Hình ảnh CBCT cho phép đánh giá chi tiết các cấu trúc xương, giúp phát hiện sớm các bất thường và can thiệp kịp thời.

4.2. Hạn chế của nghiên cứu

Nghiên cứu có một số hạn chế, như cỡ mẫu nhỏ và thiếu dữ liệu về các nhóm tuổi khác nhau. Điều này có thể ảnh hưởng đến tính đại diện của kết quả nghiên cứu. Cần có thêm các nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn để khẳng định các kết quả này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Khớp thái dƣơng hàm (TDH) đƣợc hợp thành bởi hõm khớp hàm dƣới của xƣơng thái dƣơng thuộc nền sọ, lồi cầu xƣơng hàm dƣới và những cấu trúc mô mềm khác; các thành phần này liên kết tinh tế trong các vận động phức tạp của khớp để đảm bảo hàm dƣới vận động một cách hài hòa, gồm: quay, xoay, trƣợt. Nhƣ vậy, khớp TDH là một khớp tinh vi về hình thái, phức tạp về chức năng. Hai khớp TDH ở vị trí khá nhạy cảm hai bên vùng hàm mặt, tƣơng đối độc lập về cấu trúc nhƣng “liên thuộc” nhau khi vận động. Nghiên cứu tìm hiểu về khớp TDH - một trong những khớp phức tạp nhất cơ thể, vẫn đƣợc nhiều quan tâm của các nhà nghiên cứu.

Trong nhiều bệnh của khớp TDH, rối loạn TDH là thuật ngữ chỉ các tình trạng không bình thƣờng liên quan xƣơng, đĩa khớp và/hoặc cơ của khớp TDH, và đƣợc xếp vào phân nhóm rối loạn cơ-xƣơng-thần kinh (thuộc phân loại đau miệng - mặt của Bell). Kết quả một số nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam ghi nhận rối loạn TDH khá phổ biến ở ngƣời trẻ, Hoa kỳ: 20 – 40 tuổi (Lueeuw, 2008); Việt Nam: 12 tuổi – 22,8% [1] và 18-54 tuổi chiếm 64,9% [4],[6]. Tình trạng không bình thƣờng của khớp không chỉ mất sự thoải mái về thể chất mà ngƣời bệnh phải chịu nhiều tác động tinh thần, ảnh hƣởng đến sinh hoạt, làm việc và chất lƣợng cuộc sống. Tình trạng khớp TDH đƣợc đánh giá qua khám lâm sàng và khảo sát hình ảnh chẩn đoán.

Tuy nhiên hiện nay việc đánh giá khớp TDH vẫn chủ yếu dựa vào các dấu chứng lâm sàng, có rất ít thông tin từ hình ảnh khớp. Khảo sát hình ảnh khớp TDH bao gồm đánh giá toàn bộ các cấu trúc thuộc mô xƣơng và mô mềm, xác định mức độ bệnh hoặc đánh giá tiến triển bệnh và hiệu quả của việc điều trị. Kỹ thuật hình ảnh khớp TDH đã liên tục phát triển trong các thập niên qua; tuy nhiên, phân tích hình ảnh khớp TDH là lĩnh vực khó, phức tạp và các nhà nghiên cứu xem là lĩnh vực riêng của chẩn đoán hình ảnh. Với sự ra đời của các kỹ thuật hình ảnh mới, khớp TDH đƣợc đánh giá tốt hơn về giải phẫu và chức năng.

Nhiều kỹ thuật đƣợc dùng để khảo sát khớp TDH, các kỹ thuật X quang kinh điển nhƣ chiều thế xuyên sọ, xuyên hốc mắt, cắt lớp, chụp khớp có thuốc cản quang và kỹ thuật mới là toàn cảnh, cắt lớp điện toán (CT), cộng hƣởng từ (MR) và hiện 2 nay là cắt lớp điện toán chùm tia hình nón (Cone Beam Computed Tomography - CBCT). Các kỹ thuật hình ảnh kinh điển không vƣợt qua hạn chế cố hữu - trùng chập hình ảnh hay che khuất cấu trúc lẫn nhau trên hình ảnh 2 chiều/ hình phẳng, đặc biệt là vùng đá xƣơng thái dƣơng, mõm chủm và lồi khớp. Những hạn chế này làm cho giá trị sử dụng của hình ảnh rất giới hạn. CBCT có nhiều ƣu điểm so với kỹ thuật hình ảnh thƣờng quy của khớp TDH.

CBCT hiển thị hình ảnh lồi cầu và các cấu trúc xung quanh theo mặt phẳng bất kỳ với độ phân giải cao, cho phép phân tích hình thái, tƣơng quan vị trí các thành phần khớp TDH. Hình ảnh các cấu trúc xƣơng đƣợc tạo dựng đạt kích thƣớc thật và không bị biến dạng (tỉ lệ 1:1) [14], [16] có thể sử dụng để đo đạc, xác định các thay đổi của mô xƣơng. Tƣơng quan giữa lồi cầu - hõm khớp và biên độ di chuyển của lồi cầu đƣợc nhiều tác giả nghiên cứu bằng các phép đo và công cụ riêng lẻ khác nhau đến nay cũng thực hiện đƣợc trên CBCT qua hình ảnh ghi đƣợc khi hàm dƣới ở tƣ thế lồng múi tối đa và tƣ thế miệng há tối đa. Kết quả đo đạc đƣợc đánh giá là tin cậy, chính xác so với đo đạc trực tiếp.

Hình ảnh chẩn đoán tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng để có hiểu biết tốt, phòng ngừa, phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và điều trị hiệu quả hơn nữa các bệnh về khớp mà triệu chứng, dấu chứng lâm sàng chƣa thể hiện đầy đủ. CBCT là kỹ thuật hình ảnh mới, đáng tin cậy để khảo sát các thành phần xƣơng của khớp TDH với ƣu điểm chính là hình ảnh chính xác, rõ với nhiều chi tiết và liều bức xạ thấp so với kỹ thuật CT thƣờng gặp [7], [17], [19], [20], [21]. Trên thế giới, CBCT đã đƣợc sử dụng thƣờng quy trong chẩn đoán và nghiên cứu về khớp TDH. Tại Việt Nam, CBCT bƣớc đầu đƣợc sử dụng trong chẩn đoán và nghiên cứu một số bệnh vùng hàm mặt, Năm 2016, V.

Anh [5] đã khảo sát tình trạng khớp TDH của bệnh nhân rối loạn TDH tại Khoa Răng Hàm Mặt, Đại học Y Dƣợc thành phố Hồ Chí Minh qua hình ảnh CBCT trên mặt phẳng đứng dọc. Cho tới nay, chƣa có khảo sát nào về đặc điểm khớp TDH không triệu chứng trên ngƣời Việt trƣởng thành. Bên cạnh những ƣu điểm vốn có của CBCT và thực tế chẩn đoán, điều trị khớp TDH, chúng tôi thực hiện nghiên cứu 3 khảo sát đặc điểm hình thái khớp TDH không triệu chứng, ngƣời Việt qua hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón với mục tiêu cụ thể sau: 1. Xác định đặc điểm hình thái lồi cầu xƣơng hàm dƣới ngƣời Việt trƣởng thành có khớp TDH không triệu chứng trên hình ảnh CBCT.

Xác định đặc điểm hình thái hõm khớp và lồi khớp của khớp TDH không triệu chứng ngƣời Việt trƣởng thành trên hình ảnh CBCT 3. Xác định vị trí lồi cầu xƣơng hàm dƣới ngƣời Việt trƣởng thành có khớp TDH không triệu chứng ở tƣ thế lồng múi tối đa và tƣ thế há tối đa. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Giải phẫu khớp thái dƣơng hàm [2] Hai khớp thái dƣơng hàm ở hai bên của vùng mặt, đƣợc hợp thành bởi xƣơng hàm dƣới, xƣơng thái dƣơng, đĩa khớp và hệ thống cơ, dây chằng, mạch máu, thần kinh.

Hình ảnh X quang cho phép khảo sát các thành phần mô xƣơng chính là lồi cầu, lồi khớp và hố hàm dƣới của xƣơng thái dƣơng. Lồi cầu xƣơng hàm dƣới Lồi cầu có dạng hình khối bầu dục, trục dài theo hƣớng ngoài – trong, trục ngắn theo hƣớng trƣớc - sau. Đầu ngoài và đầu trong của lồi cầu tận hết bởi các cực ngoài và cực trong, đƣờng nối hai cực lồi cầu có hƣớng vào phía trong và ra phía sau, đƣờng thẳng qua hai trục lồi cầu bên trái và phải gặp nhau ở vùng bờ trƣớc lỗ chẩm, tạo thành một góc khoảng 145-160˚. Cực ngoài gần cổ lồi cầu hơn cực trong, khá tù và là nơi bám của đĩa khớp, dây chằng thái dƣơng hàm bám vào củ dƣới lồi cầu ngoài.

Cực trong xa cổ lồi cầu so với cực ngoài và cũng gồ ghề ở nơi bám của đĩa khớp và bao khớp (Hình 1. Diện khớp của lồi cầu là mặt cong lồi, có giới hạn phía trƣớc và phía sau bởi các gờ xƣơng. Gờ trên lồi cầu, giới hạn phía sau của diện khớp là điểm cao nhất của xƣơng hàm dƣới.1: Cấu trúc xƣơng của khớp TDH “Nguồn: Tamimi, 2016”[102] 1. Hố hàm dƣới (hõm khớp) và lồi khớp xƣơng thái dƣơng Diện khớp ở sọ của khớp TDH thuộc xƣơng thái dƣơng, ngay trƣớc ống tai và sau mỏm gò má.

Diện khớp gồm 2 phần: hố hàm dƣới (hõm khớp) và lồi khớp. 5 Hố hàm dƣới là vùng xƣơng mỏng, có dạng lõm tƣơng ứng với dạng lồi của lồi cầu. Giới hạn phía sau là khe đá - nhĩ, phía trƣớc hố hàm dƣới liên tục với lồi khớp. Lồi khớp là gờ xƣơng có hƣớng chếch vào trong và ra sau.

Sƣờn sau của lồi khớp là một phần diện khớp ở sọ của khớp TDH. Bề mặt sƣờn sau của lồi khớp cong lồi nên khớp TDH còn gọi là khớp lƣỡng lồi cầu (Hình 1. Diện khớp của khớp TDH ở lồi cầu và xƣơng thái dƣơng đƣợc phủ bởi mô sụn sợi săn chắc. Các diện khớp xƣơng của khớp TDH không tiếp xúc nhau, đƣợc phân cách bởi đĩa khớp và khoang ổ khớp chia thành 2 buồng khớp trên và dƣới.

Đĩa khớp Đĩa khớp là khối mô sợi, có dạng bầu dục với độ dày khác nhau tƣơng ứng với khoảng cách giữa 2 diện khớp lồi cầu xƣơng hàm dƣới và xƣơng thái dƣơng, mỏng nhất ở vùng trung tâm đĩa, nửa sau của đĩa dày hơn nửa trƣớc, phần trong dày hơn phần ngoài. Các mặt của đĩa khớp đƣợc phủ bởi mô hoạt dịch. Mặt dƣới có dạng lõm, mặt trên của đĩa hơi lồi ở phần sau và lõm ở phần trƣớc, hình dạng mặt đĩa thay đổi phù hợp với hình thể của diện khớp ở sọ (Hình 1.2: Thiết đồ đứng dọc và đứng ngang qua khớp TDH “Nguồn: Hoàng Tử Hùng, 2005”[2] 1. Bao khớp và dây chằng Bao khớp hình phễu, rộng ở phía nền sọ và thuôn lại ở phía lồi cầu.

Nguyên ủy của bao khớp là chu vi của diện khớp ở sọ, bám tận vào gờ dƣới lồi cầu. Các thớ sợi của bao khớp nối với các sợi trên chu vi của đĩa khớp. Bao khớp đƣợc tăng cƣờng ở phía ngoài và phía trong bởi các bó sợi - dây chằng khớp TDH (Hình 1.3: Dây chằng và bao khớp “Nguồn: Hoàng Tử Hùng, 2005”[2] 1. Kỹ thuật hình ảnh khớp thái dƣơng hàm Hình ảnh chẩn đoán của khớp TDH xuất hiện khá sớm và đã phát triển liên tục từ khi tia X ra đời cho tới hiện nay.

Tiến bộ trong kỹ thuật hình ảnh đã cho phép khảo sát một cách chi tiết các thành phần mô xƣơng và mô mềm của khớp. Hình ảnh mô xƣơng Cấu trúc xƣơng cần quan tâm trên khớp TDH gồm lồi cầu xƣơng hàm dƣới, hõm khớp và lồi khớp xƣơng thái dƣơng. Hình ảnh của các kỹ thuật X quang kinh điển đƣợc dùng khá phổ biến để đánh giá cấu trúc xƣơng của khớp TDH và nhiều chiều thế “chiếu – chụp” đã đƣợc thiết lập để nhấn mạnh các khía cạnh khác nhau của phức hợp giải phẫu khớp TDH. Chiều thế xuyên sọ và xuyên hầu khảo sát mặt bên của khớp TDH tƣơng ứng mặt ngoài và mặt trong của lồi cầu.

Nhằm tránh trùng chập các cấu trúc giải phẫu của khớp với nền sọ, cả hai chiều thế xuyên sọ và xuyên hầu đều có tƣ thế đầu nghiêng và xoay sang bên khớp cần chụp, do đó không thể mô tả chính xác về tƣơng quan giữa các cấu trúc. Chiều thế xuyên hốc mắt khảo sát đƣợc mặt trƣớc của lồi cầu, chiều thế Towns khảo sát vùng cổ lồi cầu đều yêu cầu ngƣời đƣợc chụp có tƣ thế miệng há để lồi cầu không chập vào lồi khớp. X quang toàn cảnh là bƣớc phát triển của kỹ thuật chụp cắt lớp.