Luận văn: Dịch tễ và phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế, Bắc Giang

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện yên thế, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lương Ngọc Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quang
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Thành phần loài và đặc điểm sinh học của các loài sán dây ký sinh ở gà
• 1.3. Dịch tễ học của bệnh sán dây gà
• 1.4. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây gà
• 1.5. Chẩn đoán bệnh sán dây gà
• 1.6. Điều trị và phòng bệnh sán dây gà
• 1.7. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.7.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.7.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây gà
• 2.3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng, trị bệnh sán dây gà
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp lấy mẫu, xét nghiệm và đánh giá tỷ lệ, cường độ nhiễm sán dây
• 2.4.2. Phương pháp mổ khám, thu thập và định loại sán dây, thu thập bệnh phẩm làm tiêu bản vi thể
• 2.4.3. Quy định một số yếu tố liên quan đến các chỉ tiêu nghiên cứu dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu đốt và trứng sán dây ở ngoại cảnh
• 2.4.5. Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của bệnh sán dây ở gà
• 2.4.6. Phương pháp xác định hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà
• 2.4.7. Đề xuất biện pháp phòng trị tổng hợp bệnh sán dây cho gà thả vườn tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang
• 3.1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn của huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang
• 3.2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của bệnh sán dây gà
• 3.2.1. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của gà bị bệnh sán dây ở các xã, thị trấn
• 3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 3.3.1. Xác định hiệu lực của 2 loại thuốc tẩy sán dây cho gà
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại Yên Thế Bắc Giang

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây cao, đặc biệt ở các đàn gà nuôi thả vườn do điều kiện môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ký sinh trùng. Dịch tễ học chỉ ra rằng sán dây ký sinh chủ yếu ở ruột non và ruột già, gây tổn thương niêm mạc ruột, dẫn đến viêm ruột, tắc ruột và thậm chí tử vong ở gà. Nghiên cứu cũng xác định các yếu tố nguy cơ như mùa vụ, tuổi gà và điều kiện vệ sinh chuồng trại.

1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở gà tại Yên Thế dao động từ 30-50%, tùy thuộc vào mùa vụ và điều kiện chăn nuôi. Gà con có tỷ lệ nhiễm cao hơn do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Các loài sán dây phổ biến bao gồm Raillietina tetragona, Raillietina cesticillus và Davainea proglottina. Sự lây nhiễm chủ yếu qua đường tiêu hóa khi gà ăn phải vật chủ trung gian như kiến, ruồi hoặc ốc cạn.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh

Các yếu tố như mùa mưa, độ ẩm cao và vệ sinh chuồng trại kém làm tăng nguy cơ nhiễm sán dây. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng gà nuôi thả vườn có tỷ lệ nhiễm cao hơn gà nuôi nhốt do tiếp xúc nhiều với môi trường bên ngoài. Điều này đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

II. Biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả để kiểm soát bệnh sán dây ở gà thả vườn. Các biện pháp bao gồm sử dụng thuốc tẩy sán như niclosamide và praziquantel, cải thiện vệ sinh chuồng trại và quản lý thức ăn, nước uống. Kết quả thử nghiệm cho thấy hiệu quả của thuốc tẩy sán đạt trên 90% trong việc loại bỏ sán dây khỏi cơ thể gà.

2.1. Sử dụng thuốc tẩy sán

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của hai loại thuốc tẩy sán là niclosamide và praziquantel. Kết quả cho thấy praziquantel có hiệu quả cao hơn, đạt tỷ lệ loại bỏ sán dây lên đến 95%. Thuốc được khuyến cáo sử dụng định kỳ để phòng và trị bệnh sán dây ở gà.

2.2. Cải thiện quản lý chăn nuôi

Các biện pháp quản lý bao gồm vệ sinh chuồng trại thường xuyên, loại bỏ vật chủ trung gian như kiến và ruồi, và cung cấp thức ăn, nước uống sạch sẽ. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa phòng bệnh sán dây và quản lý chăn nuôi để đạt hiệu quả tối ưu.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu cung cấp những thông tin khoa học quan trọng về đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn cao, giúp người chăn nuôi tại Yên Thế, Bắc Giang và các khu vực lân cận áp dụng các biện pháp hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại do sán dây gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi.

3.1. Đóng góp khoa học

Nghiên cứu đã bổ sung thêm kiến thức về các loài sán dây ký sinh ở gà và đặc điểm dịch tễ của chúng. Đây là cơ sở quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về bệnh ở gà và sán dây ở gia cầm.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu được áp dụng rộng rãi trong thực tế chăn nuôi, giúp người dân chủ động phòng và điều trị bệnh sán dây. Điều này góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi gia cầm tại Bắc Giang và các khu vực khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành chăn nuôi gia cầm Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc với tổng đàn đạt 361,173 triệu con, trong đó đàn gà chiếm tỷ trọng áp đảo 76,32%. Tại tỉnh Bắc Giang, tổng đàn gia cầm đạt 14,681 triệu con, đóng góp 4,07% vào quy mô cả nước. Trong cơ cấu chăn nuôi, mô hình nuôi gà thả vườn tại huyện Yên Thế khẳng định vị thế thương hiệu đặc sản chủ lực nhờ chất lượng thịt thơm ngon, săn chắc. Tuy nhiên, tập tính bới đất tìm mồi khiến gà thả vườn đối mặt với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa rất cao, đặc biệt là bệnh sán dây. Khi ký sinh với số lượng lớn, sán dây không chỉ làm suy giảm sức đề kháng, gây còi cọc, thiếu máu, tắc ruột mà còn làm giảm năng suất thịt và trứng nghiêm trọng.

Nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá toàn diện các đặc điểm dịch tễ học của bệnh sán dây trên đàn gà thả vườn tại huyện Yên Thế, khảo sát bệnh lý lâm sàng và thử nghiệm hiệu lực của các loại hóa dược đặc hiệu. Địa bàn nghiên cứu bao gồm 5 xã trọng điểm: Đồng Hưu, Đông Sơn, Đồng Tâm, Hồng Kỳ và Canh Nậu trong khung thời gian từ tháng 8 năm 2016 đến tháng 7 năm 2017.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc phân tích chuyên sâu trên 612 mẫu phân và 97 cá thể mổ khám. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác, giúp người chăn nuôi và các nhà quản lý thú y xây dựng quy trình phòng trị tổng hợp, hạ thấp tỷ lệ nhiễm bệnh xuống dưới 10%, hạn chế thất thoát kinh tế và bảo vệ thương hiệu gà đồi Yên Thế phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng dựa trên hệ thống phân loại giun sán gia cầm và lý thuyết dịch tễ học thú y chuyên sâu. Trong hệ thống phân loại học giun sán Việt Nam, lớp sán dây (Cestoda) ký sinh ở gia cầm gồm 17 loài thuộc 8 giống, trong đó các loài gây hại phổ biến nhất thuộc giống Raillietina, Davainea và Cotugnia.

Lý thuyết vòng đời và ký chủ trung gian đóng vai trò trung tâm trong mô hình nghiên cứu. Quá trình lây truyền sán dây bắt buộc phải qua vật chủ trung gian là các loài côn trùng và nhuyễn thể như kiến Pheidole pallidula, Tetramorium caespitum, ruồi nhà Musca domestica, bọ hung thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera) và ốc cạn. Trứng sán sau khi theo phân ra ngoại cảnh được vật chủ trung gian ăn vào, phát triển thành ấu trùng cảm nhiễm Cysticercoid trong thời gian từ 11 đến 66 ngày tùy loài và điều kiện nhiệt độ.

Cơ chế bệnh sinh được giải thích qua tương tác cơ học và độc tố: giác bám và hàng trăm móc bám của đầu sán bám chặt vào niêm mạc ruột non gây tổn thương, viêm loét và xuất huyết cục bộ. Sán hấp thu trực tiếp dưỡng chất qua toàn bộ bề mặt cơ thể, đồng thời tiết ra độc tố tác động lên hệ thần kinh trung ương và hệ tiêu hóa của vật chủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc (multi-stage cluster sampling) để đảm bảo tính đại diện cao. Địa bàn thu thập mẫu phân bố tại 5 xã đại diện của huyện Yên Thế, mỗi xã chọn 3 thôn bản ngẫu nhiên, thực hiện lấy mẫu định kỳ 4 mùa trong năm. Quy mô khảo sát đạt 612 mẫu phân tươi ở 3 nhóm tuổi (dưới 3 tháng, 3 đến 6 tháng và trên 6 tháng tuổi), 97 mẫu mổ khám đường tiêu hóa, cùng các mẫu đất bề mặt chuồng nuôi và vườn thả.

Phương pháp xét nghiệm bao gồm kỹ thuật lắng cặn Benedek để phát hiện đốt sán trong phân, phương pháp nổi Fulleborn tìm trứng sán, và phương pháp mổ khám không toàn diện đường tiêu hóa theo quy trình chuẩn của Viện Thú y. Bệnh phẩm ruột được cố định bằng dung dịch Formol 10%, đúc khối parafin và nhuộm Hematoxylin - Eosin (H&E) để phân tích tổn thương vi thể.

Quy trình thử nghiệm lâm sàng đánh giá hiệu lực của 2 loại hóa dược là Praziquantel (liều 8, 10, 12 mg/kg thể trọng) và Niclosamide (liều 100, 150, 200 mg/kg thể trọng) trên các lô gà nhiễm nặng. Dữ liệu dịch tễ học và hiệu lực thuốc được xử lý bằng phương pháp thống kê sinh học trên phần mềm Excel 2003 và MINITAB 14, đảm bảo độ tin cậy khoa học với mức ý nghĩa xác thực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát dịch tễ trên 612 mẫu phân bằng phương pháp lắng cặn Benedek ghi nhận tỷ lệ nhiễm sán dây trung bình ở gà thả vườn huyện Yên Thế là 47,39% (290 mẫu dương tính). Tỷ lệ nhiễm có sự phân hóa rõ rệt giữa các địa bàn: cao nhất tại xã Đồng Hưu đạt 50,79%, tiếp theo là xã Đông Sơn và Canh Nậu đều ở mức 49,21%, xã Đồng Tâm đạt 43,65% và thấp nhất tại xã Hồng Kỳ với 37,30%.

Kết quả mổ khám kiểm chứng trên 97 cá thể gà cho thấy tỷ lệ nhiễm thực tế lên tới 57,73% (56 con nhiễm). Xã Đồng Hưu tiếp tục dẫn đầu với tỷ lệ nhiễm 69,23%, Canh Nậu đạt 66,67%, Đông Sơn đạt 55,56%, trong khi Hồng Kỳ ghi nhận mức 42,86%. Số lượng sán ký sinh dao động rộng từ 2 đến 157 đốt sán/cá thể.

Cường độ nhiễm sán dây qua xét nghiệm phân thể hiện: nhiễm nhẹ chiếm ưu thế với 62,76% (182 mẫu), nhiễm trung bình chiếm 24,48% (71 mẫu) và nhiễm nặng chiếm 12,76% (37 mẫu). Đối với mổ khám, tỷ lệ nhiễm nhẹ (2 đến 19 sán/gà) đạt 55,36%, nhiễm trung bình (20 đến 40 sán/gà) đạt 28,57% và nhiễm nặng (41 đến 157 sán/gà) đạt 16,07%.

Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng tiến rõ rệt theo độ tuổi của gà: nhóm dưới 3 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm thấp nhất với 28,51% qua xét nghiệm phân (31,25% qua mổ khám, cường độ 3 đến 40 sán/gà); nhóm từ 3 đến 6 tháng tuổi tăng lên 53,11% (58,82% qua mổ khám, cường độ 2 đến 133 sán/gà); và nhóm trên 6 tháng tuổi đạt đỉnh với 69,85% qua xét nghiệm phân (70,00% qua mổ khám, cường độ 4 đến 157 sán/gà).

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây giữa các xã phản ánh mối tương quan trực tiếp với điều kiện địa hình và tập quán vệ sinh thú y. Các xã vùng cao, địa hình đồi núi phức tạp như Đồng Hưu, Canh Nậu có tỷ lệ nhiễm cao do người dân nuôi thả tự nhiên, chuồng trại thô sơ, tạo môi trường thuận lợi cho kiến, bọ hung và côn trùng trung gian phát triển. Ngược lại, xã Hồng Kỳ có địa hình bằng phẳng hơn, điều kiện chăm sóc và áp dụng tiến bộ kỹ thuật tốt hơn nên tỷ lệ nhiễm thấp hơn đáng kể.

Diễn biến tỷ lệ nhiễm tăng theo lứa tuổi giải thích bởi thời gian gà tiếp xúc với môi trường vườn thả. Gà càng lớn tuổi thì tần suất bới đất, săn bắt côn trùng mang ấu trùng Cysticercoid càng cao, dẫn đến sự tích lũy sán dây trong đường tiêu hóa ngày càng lớn.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ nhiễm giữa các xã và biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu cường độ nhiễm bệnh. Tổn thương đại thể và vi thể khẳng định mức độ nguy hiểm của sán dây: niêm mạc ruột non bị thoái hóa, long tróc tế bào biểu mô, xuất huyết và thâm nhiễm dày đặc tế bào viêm lympho, làm giảm trầm trọng khả năng hấp thu dinh dưỡng của đàn gà.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát hiệu quả bệnh sán dây và nâng cao năng suất chăn nuôi gà thả vườn tại huyện Yên Thế, hệ thống giải pháp can thiệp đồng bộ được đề xuất như sau:

Thứ nhất, thực hiện phác đồ tẩy sán dây định kỳ bằng thuốc Praziquantel với liều chỉ định 10 mg/kg thể trọng hoặc Niclosamide liều 100 đến 150 mg/kg thể trọng trộn vào thức ăn. Liệu trình tẩy định kỳ áp dụng cho gà từ 6 đến 8 tuần tuổi và nhắc lại sau mỗi 2 tháng. Mục tiêu kỹ thuật là giảm tỷ lệ nhiễm của đàn gà xuống dưới 5%, do các chủ trang trại và cán bộ thú y cơ sở trực tiếp thực hiện trong suốt chu kỳ nuôi.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình xử lý chất thải và vệ sinh chuồng trại bằng phương pháp ủ phân sinh học sinh nhiệt. Toàn bộ chất độn chuồng và phân gà phải được thu gom định kỳ 2 lần mỗi tuần, ủ yếm khí từ 15 đến 20 ngày để nhiệt độ đống ủ đạt trên 55 độ C, tiêu diệt hoàn toàn 100% đốt sán và trứng sán trước khi bón cho cây trồng.

Thứ ba, kiểm soát quần thể ký chủ trung gian tại khu vực vườn thả. Định kỳ phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, rải vôi bột khử trùng sân chơi với định lượng 100 đến 150 gam/m2 và sử dụng các chế phẩm diệt côn trùng sinh học an toàn để triệt tiêu kiến, bọ hung và ruồi nhà, giảm mật độ vector truyền bệnh trên 60%.

Thứ tư, Phòng Nông nghiệp và Trung tâm Dịch vụ Kỹ thuật Nông nghiệp huyện Yên Thế cần xây dựng các lớp tập huấn kỹ thuật chẩn đoán lâm sàng và quy trình an toàn sinh học định kỳ 6 tháng một lần cho 100% các hộ chăn nuôi quy mô gia trại, trang trại trên địa bàn toàn huyện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

Chủ trang trại và hộ chăn nuôi gà thả vườn: Cung cấp cẩm nang chi tiết về triệu chứng nhận biết bệnh sán dây (mào tái, ủ rũ, phân lẫn đốt sán), hướng dẫn chính xác liều lượng hóa dược điều trị và lịch phòng bệnh giúp hạn chế hao hụt đầu con, tối ưu hóa chi phí thức ăn.

Bác sĩ thú y và cán bộ kỹ thuật dịch vụ nông nghiệp: Nguồn tài liệu thực tế chuẩn xác để xây dựng phác đồ điều trị tại chỗ, áp dụng phương pháp xét nghiệm lắng cặn phân nhanh và tư vấn quy trình an toàn sinh học phù hợp với điều kiện sinh thái vùng trung du miền núi.

Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu ký sinh trùng học, quy trình lấy mẫu chùm nhiều bậc, phương pháp mổ khám định loại và xử lý số liệu thống kê sinh học qua phần mềm MINITAB.

Cơ quan quản lý nông nghiệp và khuyến nông địa phương: Cung cấp luận cứ khoa học để hoạch định chính sách phòng chống dịch bệnh gia cầm, hỗ trợ xây dựng tiêu chuẩn thực hành chăn nuôi tốt (VietGAHP) cho thương hiệu gà đồi Yên Thế nói riêng và tỉnh Bắc Giang nói chung.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nhiễm sán dây ở đàn gà thả vườn tại huyện Yên Thế ở mức nào? Khảo sát trên 612 mẫu phân ghi nhận tỷ lệ nhiễm trung bình là 47,39%, trong khi kết quả mổ khám 97 cá thể cho thấy tỷ lệ thực tế lên đến 57,73%. Địa bàn xã Đồng Hưu có tỷ lệ nhiễm cao nhất đạt 50,79% qua xét nghiệm phân và 69,23% qua mổ khám.

Tại sao gà trên 6 tháng tuổi lại có tỷ lệ nhiễm sán dây cao nhất? Gà trên 6 tháng tuổi đạt tỷ lệ nhiễm đỉnh điểm 69,85% qua xét nghiệm phân và 70,00% qua mổ khám do thời gian nuôi dài và liên tục thả vườn, dẫn đến tần suất ăn phải các loài ký chủ trung gian chứa ấu trùng sán như kiến và bọ hung cao hơn nhiều so với gà con.

Tổn thương giải phẫu bệnh chính do sán dây gây ra ở gà là gì? Sán bám sâu vào thành ruột làm niêm mạc ruột non bị viêm loét, thoái hóa, long tróc tế bào biểu mô và thâm nhiễm tế bào viêm. Khi nhiễm nặng với số lượng từ 41 đến 157 sán, gà có thể bị tắc ruột, thủng ruột, thiếu máu nặng dẫn đến kiệt quệ và tử vong.

Loại thuốc nào cho hiệu quả tẩy sán dây cao và an toàn nhất? Thuốc Praziquantel với liều lượng 10 mg/kg thể trọng đạt hiệu lực sạch sán từ 90% đến 100%, an toàn cho gia cầm và không gây sụt giảm sản lượng trứng. Bên cạnh đó, Niclosamide ở liều 100 đến 150 mg/kg thể trọng cũng mang lại hiệu quả tẩy trừ cao.

Làm thế nào để xác định cường độ nhiễm sán dây qua mẫu phân? Cường độ nhiễm được xác định qua số lượng đốt sán đếm được trong một lần thải phân bằng phương pháp soi lắng cặn Benedek: dưới 20 đốt sán là nhiễm nhẹ, từ 20 đến 40 đốt sán là nhiễm trung bình, và trên 40 đốt sán được phân loại là nhiễm nặng.

Kết luận

Nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại huyện Yên Thế đã đạt được những đóng góp khoa học nổi bật:

• Xác lập bộ dữ liệu dịch tễ học toàn diện trên 612 mẫu phân và 97 cá thể mổ khám, khẳng định tỷ lệ nhiễm sán dây trung bình tại Yên Thế ở mức 47,39% đến 57,73%.
• Chứng minh rõ quy luật cảm nhiễm tăng tiến theo độ tuổi, đạt mức cao nhất 69,85% đến 70,00% ở đàn gà trên 6 tháng tuổi với cường độ ký sinh lên tới 157 sán/gà.
• Phân tích chi tiết bệnh lý vi thể và tổn thương thực thể ở niêm mạc ruột non do các loài sán dây gây ra trên gia cầm thả vườn.
• Thử nghiệm và khẳng định hiệu lực điều trị vượt trội của hóa dược Praziquantel (10 mg/kg thể trọng) và Niclosamide trong điều kiện thực địa.
• Xây dựng thành công quy trình phòng trị tổng hợp kết hợp dùng thuốc định kỳ, kiểm soát côn trùng môi giới và xử lý phân sinh nhiệt.

Kế hoạch chuyển giao kỹ thuật dự kiến sẽ triển khai đại trà phác đồ phòng trị tổng hợp này cho toàn bộ các vùng chăn nuôi gia cầm trọng điểm trong vòng 12 tháng tới. Người chăn nuôi và các cơ sở thú y hãy chủ động áp dụng ngay quy trình tẩy sán định kỳ và xử lý an toàn sinh học để bảo vệ đàn gà, nâng cao năng suất kinh tế và phát triển chăn nuôi bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh sán dây là bệnh thường gặp ở gà, đặc biệt là gà thả vườn. Bệnh xảy ra phổ biến ở các đàn gà nuôi của nước ta và nhiều nước trên thế giới. Sán dây ký sinh ở ruột non và ruột già, dùng giác bám bám vào niêm mạc ruột gây tổn thương.

Nếu nhiều sán sẽ làm tắc ruột, thủng ruột, viêm xoang bụng. Sán dây lấy dưỡng chất của gà làm gà gầy yếu, còi cọc và có thể chết nếu mắc bệnh nặng. Sán dây ở gà là 1 trong 4 lớp (Mononenea, Trematoda, Cestoda, Mesozoa) của ngành này, chỉ có các đại diện có đời sống ký sinh, không có các đại diện sống tự do. Chúng ký sinh ở tất cả các lớp của động vật có xương sống: chim, thú, bò sát, ếch nhái.

Cho đến nay, trên thế giới đã phát hiện được trên ba ngàn loài sán dây, ở Việt Nam đã phát hiện được 148 loài sán dây ký sinh ở người và động vật Nguyễn Thị Kỳ (2003) [7]. Thành phần loài và đặc điểm sinh học của các loài sán dây ký sinh ở gà 1. Thµnh phÇn loµi s¸n d©y ký sinh ë gµ Theo Nguyễn Thị Kỳ (chuyên gia lớn nhất nghiên cứu về sán dây ở Việt Nam) đưa ra danh sách 12 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam và cũng theo Phan Thế Việt (1977) [24]. Đến năm 1996, Nguyễn Thị Kỳ đã phát hiện và bổ sung thêm 6 loài sán dây ký sinh ở gà nước ta, đưa tổng số loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam lên 18 loài.

Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [12]. Tuy nhiên, sau một thời gian dài nghiên cứu tu chỉnh phần sán dây trong chương trình động vật chí Việt Nam (1998 - 2003), Nguyễn Thị Kỳ đã bỏ loài Microsomacanthus pavula do không có mẫu chuẩn và tài liệu thiếu chính xác Nguyễn Thị Kỳ (2003) [7]. 5 Như vậy, cho tới nay, có 17 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam, thuộc 1 bộ, 2 phân bộ, 3 họ và 8 giống. Nguyễn Thị Kỳ (2003) [7], gồm: thµnh phÇn loµi s¸n d©y ký sinh ë gµ gåm: Gièng Loµi Davainea Branchard, Davainea proglostina 1891 (Davaine, 1860) Cotugnia Diamare, Cotugnia digonopora 1893 (Pasquale, 1890) Raillietina Fuhrmann, Raillietina tetragona 1920 (Molin, 1858) R.

cesticillus (Molin, 1858) Dilepidoides Spassky Dilepidoides bauchei et (Joyeux, 1924) Spaskaja, 1954 Echinolepis Spassky Echinolepis carioca et Spaskaja, 1954 (Magalhaes, 1898) MicrosomacanthusLopez Microsomacanthus (Joyeux et – Neyra, 1942 Baer, 1935) Staphylepis Spassky Staphylepis cantaniana et (Polonio, 1960) Oschmarin, 1954 6 Orientolepis Spassky Orientolepis exigua et (Yoshida, 1910) Jurpalova, 1964 AmoebotaniaCohn, 1900 Amoebotania cuneata (Linstow, 1872) Theo Nguyễn Thị Kỳ (1994) [6], các loài sán dây ký sinh ở gà đã tìm thấy ở Việt Nam là: Cotugnia digonopora, Davainea proglottina, Raillietina echinobothrida, R. Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [8], Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [11] cho biết, sán dây thường gặp ở gà gồm những loài chính là: Raillietina tetragona, R. cesticillus, Cotugnia digonopora, Davainea proglottina. Trong đó, có 3 loài nhiễm phổ biến ở gà là: R.

Đặc điểm sinh học của các loài sán dây gây bệnh Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [8]; Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [11]: Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2008) [9]: Cơ thể sán dây dẹp theo hướng lưng - bụng, thân dài, gồm nhiều đốt riêng biệt, những đốt sán dây hầu như là những cơ thể độc lập với nhiều cơ quan riêng biệt. Nhờ có sự hoá đốt mà khả năng sinh đẻ của sán dây tăng lên gấp bội. Trong cùng một lúc, ở những đốt thành thục của sán dây có thể sinh ra hàng chục triệu trứng. Ngoài ra, sự hoá đốt còn có lợi cho sán dây về những mặt khác.

Đó là do có những đốt sán già lần lượt đứt và thải ra môi trường bên ngoài mà sự gieo rắc trứng ở đó được thuận lợi hơn, bản thân sán dây thải bỏ đi những đốt già cỗi, đời nó hầu như từng thời được trẻ lại, có sức lực và năng lượng mới để phát triển những loạt 7 đốt thành thục mới. Phần trước cơ thể có đầu (Scolex), có cơ quan bám, giúp sán dây bám chặt vào thành ruột của vật chủ. Ở một số loài sán dây trên giác bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng. Giác bám là đặc trưng của sán dây bậc cao.

Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng. Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài chục đến vài trăm móc. Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài. Cổ không phân đốt - là vùng sinh trưởng, từ đó hình thành các đốt mới, số lượng các đốt dao động rất lớn tuỳ loài, từ ba đốt đến vài trăm đốt.

Các đốt ở phía trước là các đốt non và bé, càng về sau các đốt càng lớn và già. Chiều dài của sán dây ký sinh ở gia cầm từ 1,5 mm - 500 mm. Cơ thể màu trắng hoặc màu vàng. Cơ thể sán dây phủ lớp tiểu bì, đến lớp hạ bì rồi đến lớp cơ vòng - cơ dọc.

Phần bên trong chứa đầy nhu mô. Nội quan gồm có hệ thần kinh, hệ bài tiết và hệ sinh dục. Không có hệ tiêu hoá. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh trung ương nằm ở trên đầu, từ đó có các dây chạy dọc cơ thể.

Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang. Hệ bài tiết của sán dây theo kiểu nguyên đơn thận. Gồm 4 ống chính chạy dọc cơ thể: 2 ống mặt lưng, 2 ống mặt bụng và nối với nhau ở phần đầu. Ngoài ra, ở mỗi đốt các ống trái và phải nối với nhau bằng cầu nối ngang.

Hầu hết các loài sán dây có hệ sinh dục lưỡng tính. Mỗi đốt có một, hai cơ quan sinh dục đực và cái. Sự phát triển của hệ sinh dục theo một thứ tự nhất định: ở các đốt non, cơ quan sinh dục chưa phát triển; sau đó hình thành cơ quan sinh dục đực rồi đến cơ quan sinh dục cái. Sau khi thụ tinh, hệ sinh dục đực teo dần còn lại bộ phận sinh dục cái.

Ở các đốt già, trứng chứa đầy trong tử cung. Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh. Số lượng tinh hoàn có thể rất khác nhau từ một đến vài trăm. Mỗi tinh hoàn có ống dẫn đổ vào ống dẫn tinh chung, hoặc thẳng, hoặc cong và cuối cùng 8 mở ra ở huyệt sinh dục (bên cạnh lỗ sinh dục cái).

Phần cuối ống dẫn tinh là cơ quan giao phối (nang lông gai) chứa gai giao phối phủ các gai nhỏ hoặc vảy. Trước gai giao phối, ống dẫn tinh phình rộng tạo thành túi chứa tinh. Có thể có túi chứa tinh ngoài (ở ngoài túi giao phối) và túi chứa tinh trong (nằm trong túi giao phối). Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp hơn, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vò (thể Mehlis) và tử cung, thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sinh dục, ít khi ở phía trước.

Trong buồng trứng hình thành các tế bào sinh dục cái (tế bào trứng). Từ buồng trứng có ống nối với âm đạo, mở ra ở huyệt sinh dục. Ống này phình rộng ra gọi là túi nhận tinh. Trứng thụ tinh được đưa vào ootyp.

Tuyến noãn hoàng gồm nhiều bao noãn bé nằm trong nhu mô hoặc thành khối nằm hai bên đốt hoặc phía sau buồng trứng. Từ tuyến noãn hoàng các chất dinh dưỡng đổ vào ootyp giúp cho việc hình thành trứng. - Loài Raillietina echinobothrida: Ký sinh ở ruột non của các loài vật chủ là gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes). Hình thái: Dài 250 mm; rộng 1,2 - 4 mm; trứng: 93 x 74 µ.

Đầu có 4 giác bao gồm từ 8 - 10 dãy móc; vòi của đầu có hai dãy móc khoảng 200 chiếc. Lỗ sinh dục đực đơn tính nằm ở giữa cạnh sườn đốt sán. Có từ 20 - 30 dịch hoàn nằm ở giữa đốt. Tử cung trong các đốt thành thục nằm trong lớp vỏ, chứa các túi trứng, mỗi túi có 6 - 12 trứng.

Vòng đời: Sự phát triển vòng đời phát triển có sự tham gia của vật chủ trung gian là loài kiến Pheidole pallidula, ruồi nhà Musca domestica. Các đốt sán già rụng chứa nhiều trứng theo phân ra ngoài. Đốt vỡ ra, giải phóng trứng, kiến – vật chủ trung gian ăn trứng sán vào cơ thể, phát triển thành ấu trùng. Gà ăn kiến có ấu trùng, ấu trùng vào ruột non gà phát triển thành sán trưởng thành.

9 - Loài Raillietina tetragona: Ký sinh ở ruột non của các loài vật chủ là: Gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes). Hình thái: Dài 250 mm; rộng 1 - 4 mm, trứng: 93 x 74 µ. Đầu có 100 móc nằm thành một dãy. Giác có nhiều móc nhỏ.

Các lỗ sinh dục nằm ở tất cả các đốt sán và hơi lệch về trước, cạnh sườn đốt sau. Tử cung trong các đốt trưởng thành nằm trong lớp vỏ có nhiều túi trúng, mỗi túi chứa 6 - 12 trứng, ấu trùng có đường kính 10 - 14 µ. Vòng đời: Vòng đời phát triển của R. tetragona có sự tham gia của vật chủ trung gian là một số loài kiến như: Pheidole pallidula và Tetramorium caespitum.

Các giai đoạn phát triển của ấu trùng thực hiện trong các loài kiến vật chủ trung gian để trở thành ấu trùng cảm nhiễm. Gà ăn phải kiến có ấu trùng sẽ nhiễm sán. - Loài Raillietina cesticillus: Ký sinh ở ruột non của các loài vật chủ là gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes). Hình thái: Dài 90 - 130 mm; rộng 1,5 - 3 mm, trứng: 93 x 74 µ.

Cấu tạo của R. cesticillus tương tự như R. tetragona nhưng các lỗ sinh dục không nằm về một phía, mà ở tất cả các đốt và nằm so le. Tử cung ở tất cả các đốt trưởng thành cũng nằm trong lớp vỏ có nhiễm túi trứng nhưng trong mỗi túi chỉ có một trứng.

Vòng đời: Vòng đời có sự tham gia của vật chủ trung gian là 19 loài bọ hung (Coleoptere) thuộc các giống Geotrupes, Carabus, Broscus, Panagatus, Ophnus, Tenebrria, Aphodius, Plastysm và Oryctes. Các loài bọ hung ăn phải trứng sán ở môi trường tự nhiên. Trứng sán sẽ phát triển qua các giai đoạn trở thành ấu trùng cảm nhiễm. Gà ăn phải vật chủ trung gian chứa ấu trùng sẽ bị nhiễm sán.

10 - Loài Davainea proglottina: Ký sinh ở ruột non của các loài vật chủ là: Gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes).