Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí, phân loại sán lá nhỏ 1. Các loại sán lá ký sinh ở người Nhiều loài sán lá khác nhau có thể nhiễm và gây bệnh cho người, bao gồm các loài sán máng ký sinh ở đường tiêu hóa và đường tiết niệu, các loài sán lá ký sinh tại gan như Fasciola spp, Clonorchis sinensis, Opisthorchis spp. và các loài sán lá ký sinh ở ruột như Echinostomatidae, Heterophyidae, Fasciolopsis buski.
Bệnh do các loài sán lá gây ra ở người được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào danh sách các bệnh nhiệt đới bị lãng quên. Các bệnh do sán lá gây ra xuất hiện ở trên 149 quốc gia đang phát triển thuộc các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, tác động tới hàng tỷ người và gây thiệt hại hàng tỷ đô la mỗi năm cho các quốc gia này [170]. Phân loại sán lá ký sinh ở người lây truyền qua thực phẩm [109] 4 1. Sán lá ruột Là các loài sán có hình lá, cơ thể dẹt, cấu tạo lưỡng giới, kích thước từ vài millimet đến vài centimet.
Hiện có khoảng 70 loài khác nhau được phân lập từ ruột người nhưng chỉ có vài loài có khả năng gây bệnh thực sự [93]. Trên toàn thế giới, ước tính có khoảng 40-50 triệu người nhiễm sán lá ruột, nhưng chủ yếu ở khu vực Đông và Đông Nam Á [77], [93], [90]. Các loài sán lá ruột nhỏ có vai trò trong y học gồm các loài thuộc giống Echinostoma loài Gymnophalloides seoi, các loài thuộc các chi Haplorchis, Heterophyes và Metagonimus [94], [156]. Ngày nay, nhờ các kỹ thuật sinh học phân tử, phân loại sán lá có nhiều thay đổi, nhiều loài sán lá ruột mới được giám định và biết đến.
Tuy nhiên, 3 nhóm sán lá ruột nhỏ thường được nhắc đến là: Heterophyes heterophyes, Metagonimus yokogawai và các loài thuộc chi Echinostoma. Sán lá nhỏ Sán lá nhỏ bao gồm các loài sán lá ruột nhỏ và sán lá gan nhỏ. Sán lá nhỏ chủ yếu lây truyền qua cá. Ở đây, chủ yếu đề cập tới các sán lá nhỏ ký sinh trên người thuộc các họ Echinostomatidae, Heterophyidae (sán lá ruột nhỏ) và Opisthorchiidae (sán lá gan nhỏ).
- Họ Opisthorchiidae (sán lá gan nhỏ) gồm 3 loài chủ yếu [109], [153]: Clonorchis sinensis, Opisthorchis felineus, Opisthorchis viverrini. Echinostomatidae khó phân loại vì nhiều loài có hình thái rất giống nhau và đây là họ sán lá còn nhiều bí ẩn [83]. Hiện nay, nhiều loài sán lá thuộc họ này được phân loại và đặt tên lại. caproni trước đây có các tên gọi khác nhau như E.
Một số loài chủ yếu, quan trọng của họ Echinostomatidae là: Echinostoma revolutum, E. 5 - Họ Heterophyidae (sán lá ruột nhỏ) với một số loài chủ yếu [75], [133], [153]: + Giống Metagonimus: M. takahashii + Giống Heterophyes: H. heterophye + Giống Centrocestus: C.
longus + Giống Pygidiopsis: P. geneta + Giống Stellantchasmus: S. falcatus + Giống Haplorchis: H. yokogawai + Giống Procerovum: P.
Đặc điểm sinh học của sán lá nhỏ 1. Đặc điểm hình thái sán lá nhỏ trưởng thành và trứng 1. Đặc điểm hình thái của sán lá gan nhỏ Hình thể: Sán trưởng thành thân hình lá, dẹt, đầu thon nhỏ. Chiều dài và chiều rộng khoảng 5 - 25 mm 1 - 5 mm [71], [74].
Sán có 2 giác bám, giác bụng thường nhỏ hơn giác miệng. Hai tinh hoàn nằm ở phía sau thân (một ở trước, một ở sau), chia nhiều múi hoặc chia nhiều nhánh nhỏ. Tử cung nhỏ xếp khúc nằm ở giữa thân, hoàng thể hai bên. Ổ trứng hình bầu dục, nhỏ, dưới ổ trứng là túi tinh.
Sau tinh hoàn là ống bài tiết [36]. trưởng thành khác biệt Clonorchis sinensis ở đặc điểm tinh hoàn: tinh hoàn của Opisthorchis spp. chia múi còn Clonorchis sinensis chia nhánh [74]. Sán lá gan nhỏ trưởng thành [36] 6 Trứng: hình bầu dục, dài khoảng 19 - 35 μm và rộng khoảng 10-20 μm [71], [74].
Trứng có một lớp vỏ mỏng bắt màu màu vàng nhạt. Một đầu trứng có nắp, hai gờ của nắp nổi rõ. Đuôi trứng có núm con như cái gai. Trứng của Opisthorchis spp.
thường rất giống và không thể phân biệt được với trứng của Clonorchis sinensis [36], [71], [74]. Trứng sán lá gan nhỏ C. sinensis có gai ở đuôi trong tiêu bản 1. Đặc điểm hình thái của sán lá ruột nhỏ - Hình thái: Các sán lá ruột họ Echinostomatidae thường có kích thước lớn hơn họ Heterophyidae [65].
Sán trưởng thành có kích thước thay đổi nhưng chiều dài và chiều rộng thường chỉ khoảng 2-10 mm x 1-2 mm. Các loài sán lá ruột thuộc họ Echinostomatidae cũng có giác bụng và giác miệng [89], [72]. Xung quanh giác miệng thường có gai [74]. Tùy loài, số lượng gai dao động từ 27 đến 51 xếp thành 1 hoặc 2 vòng quanh giác miệng.
Hệ thống tiêu hóa của họ Echinostomatidae bao gồm họng, thực quản và ruột [89]. Echinostomatidae có cấu tạo lưỡng tính, gồm cả cơ quan sinh dục đực và cái [96]. Tinh hoàn nằm ở phía cuối thân gần hậu môn của sán. Buồng trứng nằm gần ngay tinh hoàn [89].
Sán lá ruột nhỏ trưởng thành E. revolutum trong tiêu bản Ghi chú: OS: Giác miệng, CL: Đai cổ, CS: Túi gai, AC: Giác bụng, UT: Tử cung, OV: Buồng trứng; TE: Cặp tinh hoàn, VT: tuyến hoàng thể Sán lá ruột nhỏ Heterophyidae có chiều dài từ 0,5 đến 2 mm, chiều rộng từ 0,3 đến 0,4 mm. Phía ngoài cơ thể thường có nhiều gai. Chúng có 1 giác miệng và một giác bụng.
Xung quanh giác miệng có thể có hoặc không có gai. Giác miệng nhỏ nối liền với hầu, họng, hệ thống ruột có cấu tạo đơn giản và kết thúc là ruột tịt. Giác bụng lớn hơn và thường chứa khoảng 70 gai [159]. Giác bụng và lỗ sinh dục thường không đi đôi với nhau.
Hai tinh hoàn nằm ở phía sau cơ thể. Hai buồng trứng và tuyến hoàng thể nằm ở phía trước cơ thể [157], [159]. Sán lá ruột nhỏ trưởng thành nhiễm trên người tại Việt Nam [85] A) H. yokogawai; D) Stellantchasmus falcatus 8 Hình thái của Heterophyidae thay đổi phụ thuộc vào vật chủ chúng ký sinh [88].
Chiều dài, chiều rộng một số loài ở Việt Nam như sau: H. - Trứng sán lá ruột nhỏ + Trứng sán thuộc họ Echinostomatidae Trứng của các loài sán thuộc họ Echinostomatidae có nắp và kích thước thay đổi: chiều dài 80-135μm và chiều rộng 55-80μm [72], [89]. Trứng sán lá nhỏ Echinostomasp trong tiêu bản phân ở vật kính 400X [72] + Trứng sán thuộc họ Heterophyidae Trứng của sán thuộc họ Heterophyidae thường có hình ô van, vỏ nhẵn, có nắp nhô lên. Có loài có gai ở phía sau, có loài không, chiều dài và chiều rộng dao động (25–32 μm x 12–17 μm).
Theo một nghiên cứu tại Nam Định – Việt Nam, trứng của H. Vòng đời sinh học Vòng đời sinh học của các loài sán lá nhỏ khá giống nhau, chúng thường phát triển qua 3 vật chủ để hoàn thiện vòng đời: 2 vật chủ trung gian và 01 vật 9 chủ chính. Vật chủ trung gian thứ nhất thường là ốc và vật chủ trung gian thứ 2 thường là cá nước ngọt hoặc nước lợ [73], [74], [89]. Các giai đoạn trong chu kỳ phát triển có thể tóm tắt như sau: vật chủ nhiễm sán đào thải trứng ra ngoài môi trường.
Trứng sau đó nở thành ấu trùng lông (miracidium) trong nước rồi xâm nhập vào vật chủ phụ thứ nhất hoặc được vật chủ phụ thứ nhất nuốt vào đường tiêu hóa (là ốc nước ngọt hoặc nước lợ). Ở trong ốc, sán phát triển qua các giai đoạn như ấu trùng nang (sporocyst), rediae và ấu trùng đuôi (cercariae). Ấu trùng đuôi được hình thành sẽ rời khỏi ốc và tìm đến vật chủ phụ thứ 2 (cá hoặc tôm, động vật 2 mảnh vỏ, ếch nhái…). Ở vật chủ phụ 2, sán hình thành nang ấu trùng (Metacercariae).
Vật chủ chính ăn thịt của vật chủ phụ 2 có nang ấu trùng còn sống sẽ nhiễm sán. Ở vật chủ chính, sán trưởng thành ký sinh ở ruột non (sán lá ruột nhỏ) hoặc đường dẫn mật (sán lá gan nhỏ). Sán trưởng thành đẻ trứng, trứng được đào thải theo phân ra ngoài môi trường và chu kỳ mới được lặp lại. Sơ đồ vòng đời của sán lá gan nhỏ C.
Sơ đồ vòng đời của sán lá ruột nhỏ Echinostoma spp. Đặc điểm dịch tễ học bệnh do sán lá nhỏ 1. Đặc điểm dịch tễ học sán lá gan nhỏ 1. Phân bố các loài sán lá gan nhỏ trên thế giới Sán lá gan nhỏ chủ yếu phân bố ở châu Á và Đông Âu [126].
viverrini phân bố chủ yếu ở Đông bắc Thái Lan, Nam Lào, Campuchia và miền Nam Việt Nam với khoảng 67 triệu người năm trong vùng nguy cơ nhiễm [69], [108], [126]. sinensis gặp chủ yếu ở Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, miền Bắc Việt Nam, miền Trung Thái Lan và Nhật Bản [69], [126]. Ước tính, trên toàn cầu có khoảng 35 triệu người đã từng bị nhiễm C. sinensis và riêng ở Trung Quốc là 15 triệu trường hợp mắc [119], [126].
felineus tìm thấy ở Nga, Belarus, Ukraina và một số quốc gia Đông Âu [69], [126]. Khu vực phân bố dịch tễ của sán lá gan nhỏ không đồng nhất. Ví dụ, tại Thái Lan sán lá gan nhỏ O. viverrini phân bố chủ yếu ở phía Đông Bắc trong khi các vùng khác của nước này không có.
viverrini được tìm thấy chủ yếu ở các vùng phía Nam như Saravan, Suvannakhet và Khammuan. Phân 11 bố của loài C. sinensis cũng không đồng nhất ở Trung Quốc. Trong đó, phía nam nước này như Quảng Đông được xem là khu vực lưu hành nặng [126].
Vật chủ Tất cả các loài động vật có vú ăn cá, bao gồm cả người có thể là vật chủ chính của sán lá gan nhỏ. Vai trò của từng loài vật chủ chính có sự khác nhau phụ thuộc vào đặc tính sinh học, yếu tố sinh thái, dịch tễ học và những tác động của con người lên các loài cá. Ở những có người nhiễm sán lá gan nhỏ thì các động vật có vú khác cần được xem xét đánh giá khả năng nhiễm sán [69]. Trong thực tế, nếu điều trị và kiểm soát tốt nguồn phân thải ra từ người, sán lá gan nhỏ vẫn có thể duy trì chu kỳ tự nhiên thông qua các loài động vật nhiễm khác [69], [157].
Vì vậy, bệnh do nhiễm sán lá gan nhỏ được xem là bệnh có ổ bệnh thiên nhiên [35]. Vật chủ trung gian Vật chủ trung gian thứ nhất: Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ ấu trùng sán lá gan nhỏ ở các loài ốc khá thấp (<0,1%), ngay cả ở các khu vực bệnh lưu hành nặng [69]. Tuy nhiên, cũng có vài nơi ở Trung Quốc ghi nhận ốc nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ C. sinensis lên tới 27% [69], [119].
Các nghiên cứu cũng cho thấy có sự đa dạng các loài ốc là vật chủ trung gian của sán lá gan nhỏ.
