Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh lý lâm sàng và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh lý lâm sàng và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng học thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ, Lâm Sàng Và Biện Pháp Phòng Trị Bệnh Sán Dây Ở Gà Thả Vườn Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Những đóng góp mới của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. SÁN DÂY KÝ SINH Ở GÀ
• 1.1.1. Vị trí của sán dây ký sinh ở gà trong hệ thống phân loại động vật
• 1.1.2. Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam
• 1.1.3. Đặc điểm hình thái, cấu tạo một số loài sán dây ký sinh ở gà
• 1.1.4. Chu kỳ sinh học của sán dây ký sinh ở gà
• 1.2. BỆNH SÁN DÂY Ở GÀ
• 1.2.1. Cơ chế sinh bệnh
• 1.2.2. Dịch tễ học của bệnh sán dây gà
• 1.2.3. Miễn dịch học bệnh sán dây gà
• 1.2.4. Triệu chứng lâm sàng của gà bị bệnh sán dây
• 1.2.5. Bệnh tích của gà bị bệnh sán dây
• 1.2.6. Phương pháp chẩn đoán bệnh sán dây gà
• 1.2.7. Điều trị và phòng bệnh sán dây cho gà
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng bệnh sán dây gà
• 2.3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng, trị bệnh sán dây gà
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp lấy mẫu, xét nghiệm và đánh giá tỷ lệ, cường độ nhiễm sán dây
• 2.4.2. Phương pháp mổ khám, thu thập và định loại sán dây, thu thập bệnh phẩm làm tiêu bản vi thể
• 2.4.3. Quy định một số yếu tố liên quan đến các chỉ tiêu nghiên cứu dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu đốt và trứng sán dây ở ngoại cảnh
• 2.4.5. Xác định loài kiến - KCTG của sán dây Raillietina spp., tỷ lệ kiến nhiễm ấu trùng Cysticercoid, đặc điểm hoạt động của kiến theo mùa vụ
• 2.4.6. Phương pháp nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của bệnh sán dây Raillietina spp.
• 2.4.7. Phương pháp xác định hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà
• 2.4.8. Phương pháp xác định tác dụng của một số biện pháp phòng bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 2.4.9. Thử nghiệm quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH SÁN DÂY Ở GÀ THẢ VƯỜN TẠI TỈNH THÁI NGUYÊN
• 3.1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn của tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.2. Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà thả vườn của tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây ở gà thả vườn của các huyện, thành - tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây theo tuổi gà
• 3.1.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây ở gà theo vùng sinh thái
• 3.1.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây theo mùa vụ
• 3.1.7. Nghiên cứu sự ô nhiễm, phân huỷ đốt và sự tồn tại của trứng sán dây gà ở ngoại cảnh
• 3.1.7.1. Sự ô nhiễm đốt và trứng sán dây ở nền chuồng, xung quanh chuồng và vườn thả gà
• 3.1.7.2. Thời gian đốt sán phân huỷ giải phóng trứng sán dây và thời gian sống của phôi 6 móc trong trứng sán dây trên phân
• 3.1.7.3. Thời gian phân huỷ đốt và thời gian sống của phôi 6 móc trong trứng sán dây ở đất bề mặt
• 3.1.8. Nghiên cứu về kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.1.8.1. Thành phần loài kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.1.8.2. Tỷ lệ nhiễm Cysticercoid của các loài kiến đã phát hiện ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.8.3. Đặc điểm hoạt động của kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.2. NGHIÊN CỨU BỆNH LÝ, LÂM SÀNG CỦA BỆNH SÁN DÂY GÀ
• 3.2.1. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của gà gây nhiễm sán dây Raillietina spp.
• 3.2.1.1. Gây nhiễm cho kiến Tetramorium caespitum bằng trứng sán dây Raillietina spp.
• 3.2.1.2. Thời gian gà gây nhiễm bắt đầu thải đốt sán dây
• 3.2.1.3. Diễn biến thải đốt sán của gà sau gây nhiễm
• 3.2.1.4. Sự thải đốt sán theo thời gian trong ngày của gà gây nhiễm
• 3.2.1.5. Triệu chứng lâm sàng của gà sau gây nhiễm sán dây
• 3.2.1.6. Kết quả mổ khám gà gây nhiễm sán dây
• 3.2.1.7. Xác định một số chỉ số máu của gà gây nhiễm và gà đối chứng
• 3.2.2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của gà bị bệnh sán dây ở các địa phương
• 3.2.2.1. Tỷ lệ gà nhiễm sán dây ở các địa phương có triệu chứng lâm sàng
• 3.2.2.2. Sự thải đốt sán theo thời gian trong ngày
• 3.2.2.3. Bệnh tích đại thể ở đường tiêu hóa gà bị bệnh sán dây ở các địa phương
• 3.2.2.4. Bệnh tích vi thể do sán dây gây ra
• 3.3. NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ BỆNH SÁN DÂY CHO GÀ THẢ VƯỜN
• 3.3.1. Xác định hiệu lực của một số thuốc tẩy sán dây cho gà
• 3.3.1.1. Xác định hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà trên diện hẹp
• 3.3.1.2. Hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà trên diện rộng
• 3.3.1.3. Sử dụng thuốc tẩy sán dây đại trà cho gà
• 3.3.2. Xác định tác dụng của một số biện pháp phòng bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 3.3.2.1. Xác định tác dụng diệt trứng sán dây gà bằng thuốc sát trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm
• 3.3.2.2. Xác định tác dụng diệt kiến của một số thuốc diệt côn trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm và ở thực địa
• 3.3.3. Thử nghiệm và đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 3.3.3.1. Thử nghiệm quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn trên diện hẹp
• 3.3.3.2. Thử nghiệm quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn ở các địa phương
• 3.3.3.3. Đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây cao, đặc biệt ở các vùng núi và trung du. Bệnh sán dây phổ biến do điều kiện thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, tạo môi trường thuận lợi cho ký chủ trung gian như kiến phát triển. Kết quả điều tra cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở gà thả vườn dao động từ 50-70%, với cường độ nhiễm cao ở gà từ 2-6 tháng tuổi. Dịch tễ học của bệnh cũng chỉ ra sự liên quan mật thiết giữa mùa vụ và tỷ lệ nhiễm, với đỉnh điểm vào mùa mưa.

1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn

Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên được đánh giá qua xét nghiệm phân và mổ khám. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm cao nhất ở các huyện Đồng Hỷ, Phú Lương và Phú Bình. Gà thả vườn có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với gà nuôi nhốt do tiếp xúc nhiều với môi trường bên ngoài. Các loài sán dây phổ biến bao gồm Raillietina cesticillus và Cotugnia digonopora.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh

Các yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh sán dây bao gồm điều kiện thời tiết, môi trường chăn nuôi và tuổi gà. Thái Nguyên với khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều là điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của ký chủ trung gian. Gà từ 2-6 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.

II. Đặc điểm lâm sàng và bệnh lý của bệnh sán dây ở gà

Bệnh sán dây ở gà thả vườn gây ra các triệu chứng lâm sàng như gầy yếu, thiếu máu, niêm mạc vàng nhợt, mào và dái tai xanh tái. Lâm sàng của bệnh còn bao gồm các biểu hiện như tiêu chảy, phân có lẫn máu, gà thở khó và ủ rũ. Bệnh tích đại thể cho thấy sán dây ký sinh dày đặc trong ruột non, gây tổn thương niêm mạc ruột và xuất huyết.

2.1. Triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng lâm sàng của gà nhiễm sán dây bao gồm gầy yếu, thiếu máu, niêm mạc vàng nhợt, mào và dái tai xanh tái. Gà thở khó, thường vươn cao cổ để thở. Bệnh sán dây còn gây tiêu chảy, phân có lẫn máu, gà ủ rũ và giảm sức đề kháng.

2.2. Bệnh tích đại thể và vi thể

Bệnh tích đại thể cho thấy sán dây ký sinh dày đặc trong ruột non, gây tổn thương niêm mạc ruột và xuất huyết. Bệnh tích vi thể cho thấy các tổn thương viêm ruột thứ phát và xuất huyết, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của gà.

III. Biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn

Nghiên cứu đã đề xuất các biện pháp phòng trị bệnh sán dây hiệu quả cho gà thả vườn tại Thái Nguyên. Biện pháp phòng trị bao gồm sử dụng thuốc tẩy sán như Praziquantel và Niclosamide, kết hợp với các biện pháp vệ sinh chuồng trại và môi trường chăn nuôi. Quy trình phòng trị tổng hợp đã được thử nghiệm và cho kết quả khả quan, giảm tỷ lệ nhiễm sán dây từ 70% xuống còn 20% sau 3 tháng áp dụng.

3.1. Sử dụng thuốc tẩy sán

Các loại thuốc tẩy sán như Praziquantel và Niclosamide đã được thử nghiệm và cho hiệu quả cao trong điều trị bệnh sán dây. Thuốc tẩy sán được sử dụng theo liều lượng khuyến cáo, giúp giảm tỷ lệ nhiễm sán dây và cải thiện sức khỏe của gà.

3.2. Biện pháp phòng bệnh

Các biện pháp phòng bệnh bao gồm vệ sinh chuồng trại, sử dụng thuốc diệt kiến và sát trùng môi trường chăn nuôi. Phòng bệnh cho gà cũng bao gồm việc quản lý chặt chẽ nguồn thức ăn và nước uống, hạn chế tiếp xúc với ký chủ trung gian.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu dịch tễ học và bệnh lý học thú y đóng vai trò nền tảng trong chiến lược an ninh lương thực và phát triển chăn nuôi bền vững. Luận án tiến sĩ nông nghiệp với đề tài "Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ, bệnh lý, lâm sàng và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngân thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Thị Kim Lan (Đại học Thái Nguyên, 2012, chuyên ngành Ký sinh trùng học thú y, mã số: 62.05) là công trình khoa học tiên phong giải quyết toàn diện bài toán kiểm soát sán dây (Cestoda) trên đối tượng gà thả vườn.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước thời điểm đề tài được thực hiện là sự thiếu hụt các dữ liệu dịch tễ học định lượng đa tầng, cơ chế sinh bệnh học gắn liền với biến đổi huyết học thực nghiệm, và một quy trình can thiệp tổng hợp có kiểm chứng thực địa. Dù các tài liệu kinh điển (Phan Thế Việt và cs, 1977; Nguyễn Thị Kỳ, 2003; Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân, 2002) đã ghi nhận sự hiện diện của các loài sán dây tại Việt Nam, chưa có công trình nào khảo sát hệ thống vòng truyền lây qua ký chủ trung gian kiến (Formicidae) tại vùng trung du miền núi phía Bắc.

Luận án xây dựng 3 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 3 giả thuyết khoa học (H) cốt lõi:

• RQ1: Thành phần loài, quy luật phân bố dịch tễ theo mùa vụ, lứa tuổi, sinh thái và động thái tồn tại của mầm bệnh sán dây ở ngoại cảnh diễn ra như thế nào?
  H1: Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây tỷ lệ thuận với độ tuổi gà và đạt đỉnh vào mùa mưa nóng ẩm do sự bùng phát của ký chủ trung gian.
• RQ2: Tác động sinh bệnh học của sán dây gây ra những biến đổi bệnh lý đại thể, vi thể và chỉ số huyết học như thế nào trên gà gây nhiễm thực nghiệm và gà tự nhiên?
  H2: Sán dây gây tổn thương cơ giới nghiêm trọng niêm mạc ruột non, hình thành u hạt hoại tử bã đậu và gây thiếu máu nhược sắc kèm phản ứng tăng bạch cầu ái toan (eosinophilia).
• RQ3: Phác đồ hóa dược đặc hiệu và quy trình phòng trừ tổng hợp nào đạt hiệu quả kinh tế - kỹ thuật tối ưu?
  H3: Hóa dược Praziquantel kết hợp biện pháp diệt ký chủ trung gian và ủ phân sinh học tiêu diệt triệt để mầm bệnh trên đàn gà thả vườn.

Khung lý thuyết của nghiên cứu dựa trên Hệ thống phân loại giun sán của Schulz & Gvozdev (1970), Lý thuyết tương tác ký chủ - ký sinh trùng (Host-Parasite Interaction Theory) và Học thuyết phòng trừ tổng hợp giun sán (Theory of Integrated Helminth Control) của K.I. Skrjabin. Quy mô mẫu nghiên cứu đồ sộ gồm: 6.721 mẫu phân gà thả vườn, 1.750 mẫu môi trường (nền chuồng, đất vườn chăn thả), 931 gà mổ khám toàn diện và 300 gà Lương Phượng 1 ngày tuổi bố trí thí nghiệm thực nghiệm trong giai đoạn 2008 – 2010 tại 9 huyện, thành, thị thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Literature Review và Positioning

Phân loại học sán dây gia cầm trên thế giới và tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn hoàn thiện. Schulz và Gvozdev (1970) cùng Yamaguti (1959) đã định hình cấu trúc phân loại bộ Cyclophyllidea, phân bộ Davaineata và Hymenolepidata. Tại Việt Nam, Phan Thế Việt và cs (1977) công bố danh mục 12 loài sán dây ký sinh ở gà; sau đó Nguyễn Thị Kỳ (1994, 2003) và Nguyễn Thị Lê và cs (1996) tu chỉnh danh lục thành 17 loài thuộc 8 giống, bao gồm Raillietina, Cotugnia, Davainea, Dilepidoides, Echinolepis, Orientolepis, Staphylepis, và Amoebotaenia.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về tính đáp ứng miễn dịch của gia cầm đối với Cestoda:

• Quan điểm thứ nhất (Trịnh Văn Thịnh, 1978; Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 2008) khẳng định đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ đối với sán dây không triệt để; vật chủ liên tục bị tổn thương kéo dài do cơ chế trốn thoát miễn dịch và độc tố bài tiết của sán, tạo trạng thái dung nạp miễn dịch cục bộ.
• Quan điểm thứ hai (Pampori và cs, 1984, 1987; Samad và cs, 1986) cho rằng vật chủ sản sinh kháng thể dịch thể và huy động mạnh mẽ bạch cầu ái toan tại mô ruột non nhằm cô lập đầu sán (scolex), hạn chế khả năng tái nhiễm tự nhiên nếu được đảm bảo chế độ dinh dưỡng tối ưu.

Về mặt dịch tễ quốc tế, nghiên cứu của Permin và cs (2002) tại Goromonzi (Zimbabwe) trên 100 gà cho thấy tỷ lệ nhiễm giun sán đạt 100%, trong đó Raillietina tetragona chiếm 94% ở gà con và 100% ở gà trưởng thành. Tại Bangladesh, Rabbi và cs (2006) khảo sát 240 gà và ghi nhận 100% gà thả vườn nhiễm giun sán, riêng R. tetragona đạt 43,75%. Tại Tây Ban Nha, Tomas và cs (2007) chỉ ra 3 loài phổ biến là Davainea proglottina (36%), R. cesticillus (24%) và R. echinobothrida (18%) với tỷ lệ nhiễm mùa nóng ẩm cao vượt trội. Tại Đức, Matthias Gauly (2010) phát hiện tỷ lệ nhiễm R. cesticillus dao động theo giống: gà ISA Brown (19%), Lohmann Brown (5%), Hyline (40,3%).

Luận án của NCS. Nguyễn Thị Ngân đã định vị chính xác khoảng trống tri thức: thiết lập mối liên kết động thái giữa chu kỳ sinh học ngoại cảnh của trứng sán dây, mật độ ấu trùng Cysticercoid trong quần thể kiến bản địa (Tetramorium caespitum, Pheidole pallidula) và mô hình bệnh học đường tiêu hóa trên gà thả vườn tại vùng nhiệt đới gió mùa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Học thuyết phòng trừ giun sán tổng hợp của Viện sĩ K.I. Skrjabin sang mô hình chăn thả sinh thái nhiệt đới:

• Mở rộng lý thuyết tương tác Ký chủ - Ký sinh trùng (Host-Parasite Interaction Theory): Luận án chứng minh cơ chế gây bệnh của sán dây không thuần túy là sự chiếm đoạt chất dinh dưỡng qua lớp biểu bì hợp bào (syncytial tegument absorption), mà là phức hợp đa tác động: tác động cơ học làm phá vỡ hàng rào niêm mạc ruột non; tác động tiết độc tố thần kinh làm giảm nhu động tiêu hóa; và tác động mở đường cho vi khuẩn cơ hội (E. coli, Salmonella spp.) xâm nhập gây viêm ruột thứ phát.
• Lập mô hình phân rã sinh học và tồn lưu mầm bệnh: Mô hình hóa thời gian phân hủy của đốt sán và sức sống của phôi 6 móc (hexacanth embryo / oncosphere) trong môi trường tự nhiên (trên phân gà và tầng đất mặt) dưới tác động của nhiệt độ ($t^\circ$) và độ ẩm ($A^\circ$).
• Chứng minh giả thuyết chuyển dịch bệnh lý học u hạt: Cung cấp bằng chứng vi thể khẳng định tổn thương do R. echinobothrida tạo ra các nốt u hạt hoại tử bã đậu (nodular tapeworm disease) trên thành ruột non tương đồng với bệnh lao gia cầm (Avian tuberculosis), hình thành căn cứ phân biệt bệnh học quan trọng trong thú y học.

                   Phân rã đốt giải phóng phôi 6 móc (Oncosphere)
                       Gà thả vườn ăn kiến mang Cysticercoid

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp liên ngành giữa: (1) Dịch tễ học quần thể thú y (Veterinary Population Epidemiology), (2) Ký sinh trùng học hình thái và sinh học phân tử (Morphological Parasitology), và (3) Bệnh lý học lâm sàng và dược lý học can thiệp (Clinical Pathology & Pharmacotherapeutics).

Phương pháp luận định lượng thiết lập ranh giới điều kiện (boundary conditions):

• Áp dụng trên hệ thống chăn nuôi gia cầm thả vườn và bán chăn thả tự do.
• Giới hạn sinh thái thuộc vùng nhiệt đới trung du và miền núi có sự hiện diện của thảm thực vật đa dạng và quần thể côn trùng chân khớp (Arthropoda).
• Kiểm soát các yếu tố nhiễu: Giống gà (đối chứng chuẩn bằng gà Lương Phượng), chế độ dinh dưỡng và trạng thái miễn dịch tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan Thực chứng luận (Positivism), kết hợp phương pháp quan sát dịch tễ học cắt ngang mô tả (cross-sectional descriptive epidemiology) và thiết kế thực nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (Randomized Controlled Trials - RCT).

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design):

1. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo sát dịch tễ học diện rộng tại 9 đơn vị hành chính cấp huyện/thành phố của tỉnh Thái Nguyên (gồm TP. Thái Nguyên, TX. Sông Công, H. Định Hóa, H. Đại Từ, H. Võ Nhai, H. Đồng Hỷ, H. Phú Lương, H. Phú Bình, H. Phổ Yên).
2. Cấp độ trung gian (Meso-level): Khảo sát mật độ ô nhiễm ngoại cảnh tại nông hộ, chuồng trại và bãi chăn thả; định loại và kiểm tra tỷ lệ nhiễm Cysticercoid trên các loài kiến bản địa.
3. Cấp độ vi mô (Micro-level): Gây nhiễm nhân tạo sán dây trên 300 gà Lương Phượng 1 ngày tuổi, theo dõi chỉ số huyết học, động thái thải đốt sán và phân tích tổn thương mô bệnh học vi thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu chùm nhiều bậc (Multi-stage cluster sampling): Tại 9 huyện, thành, thị; mỗi huyện chọn ngẫu nhiên 5 xã; mỗi xã chọn ngẫu nhiên 5 thôn/xóm; tại mỗi thôn chọn các hộ chăn nuôi gà thả vườn điển hình.
• Quy trình thu thập và xử lý mẫu:
  • Xét nghiệm phân phát hiện đốt sán và mảnh đốt bằng phương pháp lắng cặn dội rửa Benedek (1943) kết hợp quan sát trên đĩa Petri nền đen dưới kính lúp soi nổi.
  • Sử dụng phương pháp nổi Fulleborn (dung dịch NaCl bão hòa) để tìm trứng sán khi đốt sán già phân vỡ giải phóng phôi 6 móc.
  • Mổ khám toàn diện đường tiêu hóa theo phương pháp mổ khám giun sán phi toàn diện của K.I. Skrjabin để thu thập, đếm số lượng và định loại sán dây.
• Tiêu chuẩn độ tin cậy và giá trị: Mẫu bệnh phẩm ruột non và ruột già được cố định bằng dung dịch Formol 10%, đúc khối Paraffin, cắt lát mỏng 4 - 6 $\mu$m bằng máy cắt cúp vi thể (Microtome) và nhuộm Hematoxylin - Eosin (H.E) để phân tích bệnh tích vi thể.

                           QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ & CAN THIỆP
                           

Data và phân tích

• Trang thiết bị chuyên dụng: Kính hiển vi quang học phân giải cao Labophot-2 (Nikon), máy phân tích huyết học tự động ABX Micros, máy cắt mô Microtome, tủ sấy định nhiệt.
• Thuốc và hóa chất khảo nghiệm: Praziquantel, Niclosamide, Fenbendazole; thuốc sát trùng Han-Iodine 10%, Biocid-30; thuốc diệt côn trùng Raid Maxs, Kill-Lice.
• Phân tích thống kê sinh học: Số liệu được xử lý bằng các thuật toán thống kê sinh học trong chăn nuôi thú y (Biostatistics), tính toán tỷ lệ nhiễm ($P%$), cường độ nhiễm trung bình, sai số chuẩn ($SE$), kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$) và phân tích phương sai (ANOVA) để xác định độ tin cậy ở ngưỡng xác suất $p < 0,05$ và $p < 0,01$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác định cơ cấu 7 loài sán dây ký sinh trên gà thả vườn tại Thái Nguyên: Luận án đã phân lập và định loại thành công 7 loài sán dây thuộc 3 giống: Raillietina echinobothrida, R. tetragona, R. cesticillus, R. volzi, R. macassarensis, Cotugnia digonopora, và Davainea proglottina. Trong đó, R. echinobothrida, R. tetragona và C. digonopora là 3 loài chiếm ưu thế tuyệt đối về tỷ lệ và cường độ nhiễm.

2. Quy luật dịch tễ học phụ thuộc không gian, thời gian và lứa tuổi: Tỷ lệ nhiễm sán dây tăng lũy tiến theo lứa tuổi gà: gà con dưới 3 tháng tuổi nhiễm 41,07%; gà dò 3 - 5 tháng tuổi nhiễm 57,10%; gà trên 5 tháng tuổi nhiễm cao nhất đạt 69,90% - 80,00%. Về mặt sinh thái, gà nuôi tại vùng núi cao và trung du có tỷ lệ và cường độ nhiễm cao hơn rõ rệt so với vùng đồng bằng ven đô ($p < 0,01$). Đỉnh điểm dịch tễ diễn ra vào mùa mưa nóng ẩm (từ tháng 4 đến tháng 10), tương ứng với thời kỳ hoạt động mạnh nhất của ký chủ trung gian.

3. Xác định vai trò truyền lây của ký chủ trung gian kiến (Formicidae): Phát hiện loài kiến Tetramorium caespitum và Pheidole pallidula là ký chủ trung gian chủ yếu của sán dây Raillietina spp. tại Thái Nguyên. Tỷ lệ kiến mang ấu trùng Cysticercoid ngoài tự nhiên dao động từ 4,50% đến 12,30%. Gây nhiễm thực nghiệm trứng sán cho kiến T. caespitum cho thấy sau 20 - 24 ngày hình thành Cysticercoid có sức gây bệnh.

4. Đặc điểm nhịp sinh học thải đốt sán (Diurnal Shedding Rhythms): Nghiên cứu phát hiện quy luật bài xuất đốt sán theo chu kỳ thời gian trong ngày: gà nhiễm R. cesticillus thải đốt sán rộ nhất từ 11h - 16h (đạt đỉnh lúc 15h); gà nhiễm Davainea proglottina thải rộ từ 12h - 18h. Hiện tượng này gắn liền với nhịp vận động của đường tiêu hóa và khung giờ cho ăn của gà.

5. Bệnh lý u hạt hoại tử bã đậu và biến đổi huyết học đặc trưng: Mổ khám gà gây nhiễm và gà bệnh tự nhiên chứng minh: R. echinobothrida cắm sâu giác bám và vòng móc vào lớp hạ niêm mạc ruột non, tạo ra các u hạt cứng vôi hóa nhẹ đường kính 8 - 10 mm màu vàng nâu, gây xuất huyết và làm chất chứa ruột có màu nâu hồng. Xét nghiệm máu ghi nhận sự sụt giảm nghiêm trọng số lượng hồng cầu (giảm từ 3,25 triệu/$mm^3$ xuống 2,10 - 2,45 triệu/$mm^3$) và hàm lượng huyết sắc tố, đồng thời số lượng bạch cầu tăng cao, đặc biệt bạch cầu ái toan tăng từ 3 - 4% lên 9 - 14% ($p < 0,001$).

6. Hiệu lực điều trị đột phá của Praziquantel: Khảo nghiệm diện hẹp và diện rộng khẳng định Praziquantel liều 10 mg/kg thể trọng (uống hoặc trộn thức ăn 1 liều duy nhất) đạt hiệu lực tẩy sạch sán 98,50% - 100%, an toàn tuyệt đối, không gây phản ứng phụ và không làm suy giảm tỷ lệ đẻ trứng, vượt trội hoàn toàn so với Niclosamide (200 mg/kg TT, đạt 90 - 95%) và Fenbendazole (liều 180 mg/kg TT cho ăn 6 ngày mới đạt 95%).

Chỉ tiêu theo dõi	Nhóm gà đối chứng (Khỏe mạnh)	Nhóm gà nhiễm sán dây thực nghiệm	Mức độ sai khác ($p$-value)
Số lượng Hồng cầu ($10^6/mm^3$)	$3,28 \pm 0,12$	$2,18 \pm 0,15$	$p < 0,01$ (Giảm mạnh)
Hàm lượng Huyết sắc tố ($g%$)	$9,85 \pm 0,34$	$6,42 \pm 0,41$	$p < 0,01$ (Giảm mạnh)
Số lượng Bạch cầu ($10^3/mm^3$)	$19,50 \pm 0,85$	$28,70 \pm 1,12$	$p < 0,01$ (Tăng cao)
Tỷ lệ Bạch cầu ái toan ($%$)	$3,20 \pm 0,25$	$11,80 \pm 0,78$	$p < 0,001$ (Tăng vọt)
Tăng trọng bình quân sau 60 ngày ($g$)	$1.450 \pm 45,0$	$980 \pm 52,0$	$p < 0,01$ (Giảm 32,4%)

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về sinh thái học ký sinh trùng đường tiêu hóa gia cầm tại vùng nhiệt đới; hoàn thiện học thuyết về tương tác giữa ký chủ trung gian chân khớp và vật chủ mẫn cảm.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình chẩn đoán kết hợp giữa phân tích nhịp sinh học thải đốt sán (lấy mẫu phân đúng khung giờ 11h - 16h) với phương pháp lắng cặn Benedek cải tiến, nâng cao độ nhạy chẩn đoán lên trên 95%.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Xây dựng thành công Quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh sán dây ở gà thả vườn:
  1. Tẩy sán định kỳ: Dùng Praziquantel (10 mg/kg TT) tẩy định kỳ 2 lần/năm cho gà hậu bị và gà đẻ (vào đầu mùa mưa tháng 4 - 5 và cuối mùa thu tháng 9 - 10).
  2. Xử lý ngoại cảnh: Thu gom phân định kỳ ủ nhiệt sinh học (nhiệt độ đống ủ đạt $55 - 65^\circ\text{C}$ tiêu diệt 100% trứng sán sau 5 - 7 ngày).
  3. Kiểm soát ký chủ trung gian: Phun thuốc diệt kiến (Raid Maxs, Kill-Lice) xung quanh gốc cây, chân tường chuồng nuôi và bãi chăn thả; kết hợp phun sát trùng định kỳ bằng Han-Iodine 10% hoặc Biocid-30.
  4. Quản lý dinh dưỡng: Bổ sung khoáng vi lượng, vitamin nhóm B, vitamin A, D, E nâng cao sức đề kháng niêm mạc ruột.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận một số giới hạn khoa học mang tính thời điểm:

1. Giới hạn định danh phân tử: Nghiên cứu dựa trên phương pháp hình thái học truyền thống (chiều dài cơ thể, cấu trúc giác bám, số lượng móc vòi, nang lông gai, vị trí tử cung) dưới kính hiển vi quang học, chưa thực hiện giải trình tự gen (DNA sequencing) vùng gen 18S rRNA hoặc ITS-2 để phân tích phả hệ di truyền phân tử sâu giữa các chủng Raillietina.
2. Phạm vi địa lý: Dữ liệu thu thập tập trung tại 9 huyện, thị của tỉnh Thái Nguyên; chưa mở rộng so sánh liên vùng với các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng hay Tây Bắc.
3. Động lực học dược động học (Pharmacokinetics): Chưa đánh giá chi tiết hàm lượng tồn dư sinh học (residue depletion) của Praziquantel trong mô thịt và trứng gà thương phẩm sau can thiệp điều trị đại trà.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo kiến nghị:

• Ứng dụng kỹ thuật Multiplex PCR và Real-time PCR trong chẩn đoán nhanh ấu trùng Cysticercoid trực tiếp từ mẫu phân chuồng và mô ký chủ trung gian kiến.
• Nghiên cứu chiết xuất hoạt chất thảo dược tự nhiên từ cây keo giậu (Flemingia vestita), vỏ cây keo (Acacia oxyphylla) và cây Millettia pachycarpa theo hướng phát triển thuốc trừ giun sán hữu cơ (organic anthelmintics).
• Mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu đến sự biến thiên quần thể ký chủ trung gian côn trùng truyền bệnh ký sinh trùng thú y.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ký sinh trùng học thú y, Bệnh học động vật tại các trường đại học khối Nông - Lâm - Y - Dược trên toàn quốc. Các phát hiện về chu kỳ thải đốt sán và phân loại hình thái mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu giun sán nhiệt đới.
• Chuyển đổi ngành chăn nuôi gia cầm: Quy trình phòng trừ tổng hợp khi triển khai tại các trang trại gà đồi Yên Thế (Bắc Giang), gà thả vườn Thái Nguyên, Phú Thọ giúp giảm tỷ lệ nhiễm sán từ >65% xuống <8%, tăng chỉ số chuyển đổi thức ăn (FCR), nâng cao tỷ lệ sống của đàn gà con thêm 15 - 20% và gia tăng sản lượng trứng 12 - 18%.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giảm thiểu chi phí thuốc thú y do dùng đúng thuốc đặc hiệu Praziquantel liều duy nhất, hạn chế ô nhiễm hóa chất chuồng trại, đóng góp trực tiếp vào sinh kế của hàng chục nghìn nông hộ chăn nuôi gà vùng bán sơn địa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận dịch tễ học thực địa chuẩn mực, kỹ thuật mổ khám phân loại giun sán phi toàn diện và phương pháp thiết kế thí nghiệm lâm sàng chặt chẽ.
• Nhà khoa học Ký sinh trùng học Thú y: Nắm bắt cơ sở dữ liệu định lượng về hình thái học 7 loài sán dây gà, động thái ấu trùng Cysticercoid trong kiến Tetramorium caespitum và bệnh lý học vi thể.
• Bác sĩ thú y và Doanh nghiệp R&D Thuốc thú y: Ứng dụng công thức hóa dược Praziquantel 10 mg/kg TT để sản xuất các chế phẩm thuốc tẩy sán dạng bột trộn thức ăn hoặc dung dịch uống tiện dụng cho gia cầm.
• Cơ quan Quản lý Thú y và Khuyến nông: Ban hành cẩm nang kỹ thuật hướng dẫn người chăn nuôi áp dụng quy trình an toàn sinh học và phòng trừ tổng hợp giun sán đường tiêu hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng trực tiếp Học thuyết phòng trừ giun sán tổng hợp của K.I. Skrjabin và Lý thuyết tương tác Ký chủ - Ký sinh trùng. Đóng góp độc đáo nhất là việc chứng minh sự liên kết mật thiết giữa nhịp thải đốt sán sinh học trong ngày (đạt đỉnh 11h - 16h) với chu kỳ dinh dưỡng của vật chủ và mật độ hoạt động của ký chủ trung gian kiến (Tetramorium caespitum), thiết lập luận cứ sinh học cho thời điểm can thiệp thuốc tẩy sán đạt hiệu quả triệt để nhất.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm?
So với các nghiên cứu trước đây (như Phan Thế Việt, 1977; Đỗ Hồng Cường, 1999 chỉ khảo sát cắt ngang đơn thuần), luận án kết hợp đồng thời 3 trụ cột phương pháp: (1) Khảo sát dịch tễ học diện rộng đa tầng bằng kỹ thuật lấy mẫu chùm 3 cấp (9 huyện, 45 xã, 225 thôn với 6.721 mẫu phân); (2) Thực nghiệm gây nhiễm khép kín từ trứng sán qua kiến đến gà Lương Phượng để xác định chính xác thời gian hoàn thành vòng đời (20 - 24 ngày ở kiến và 14 - 18 ngày ở gà); (3) Định lượng hóa biến đổi huyết học bằng máy phân tích tự động ABX Micros kết hợp cắt lát vi thể mô bệnh học u hạt bã đậu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện bệnh tích đường ruột do Raillietina echinobothrida tạo thành các u cục hoại tử bã đậu (nodular tapeworm disease) có cấu trúc mô bệnh học giống hệt nốt lao (tubercles) của bệnh lao gia cầm (Avian tuberculosis). Điều này giải thích hiện tượng chẩn đoán nhầm lẫn phổ biến tại thực địa và khẳng định sán dây không chỉ gây tổn thương biểu mô nông mà còn phá hủy sâu tới lớp cơ và hạ niêm mạc ruột non.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản thực nghiệm (Replication protocol) rõ ràng không?
Có. Luận án cung cấp chi tiết từng bước quy trình thu thập mẫu phân theo phương pháp Benedek, quy trình nuôi kiến thực nghiệm trong phòng thí nghiệm cho ăn đốt sán mang trứng, quy trình mổ khám tách sán dây, quy trình cố định nhuộm tiêu bản mô học vi thể, và phác đồ liều lượng chính xác của các loại hóa dược (Praziquantel 10 mg/kg TT; Niclosamide 200 mg/kg TT).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Định hướng tập trung vào: (1) Ứng dụng sinh học phân tử giải mã hệ gen các loài Cestoda gia cầm tại Đông Nam Á; (2) Phát triển các bài thuốc thảo dược bản địa có hoạt tính tẩy sán tự nhiên; (3) Tích hợp hệ thống giám sát dịch tễ số hóa GIS theo dõi sự phân bố của ký chủ trung gian chân khớp trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu.

Kết luận

1. Xác lập danh lục 7 loài sán dây ký sinh trên gà thả vườn tại Thái Nguyên, khẳng định Raillietina echinobothrida, R. tetragona và Cotugnia digonopora là 3 loài chủ yếu gây tác hại kinh tế nặng nề nhất.
2. Khám phá trọn vẹn chu kỳ sinh thái dịch tễ học: Định danh kiến Tetramorium caespitum và Pheidole pallidula là ký chủ trung gian mang ấu trùng Cysticercoid; xác định quy luật tỷ lệ nhiễm tăng theo tuổi gà và đạt đỉnh vào mùa mưa nóng ẩm.
3. Làm sáng tỏ bệnh lý học lâm sàng và biến đổi huyết học: Chứng minh sán dây gây viêm ruột hoại tử, tạo u hạt bã đậu nhầm lẫn với lao gà, làm suy giảm nghiêm trọng số lượng hồng cầu, hàm lượng hemoglobin và làm tăng vọt tỷ lệ bạch cầu ái toan.
4. Phát hiện quy luật nhịp sinh học bài xuất đốt sán rộ từ 11h đến 16h hàng ngày, tạo bước đột phá trong phương pháp thu thập mẫu phân chẩn đoán chính xác tại thực địa.
5. Khẳng định hiệu lực tẩy sán tuyệt đối của Praziquantel (liều 10 mg/kg TT) đạt tỷ lệ sạch sán 98,50% - 100%, an toàn cao cho gà thịt và gà đẻ trứng.
6. Xây dựng hoàn chỉnh Quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh sán dây ở gà thả vườn, kết hợp giữa dùng thuốc đặc hiệu, ủ phân nhiệt sinh học, phun thuốc diệt kiến môi giới và nâng cao chăm sóc nuôi dưỡng, mở ra giải pháp kiểm soát dịch bệnh bền vững cho ngành chăn nuôi gia cầm Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. SÁN DÂY KÝ SINH Ở GÀ 1. Vị trí của sán dây ký sinh ở gà trong hệ thống phân loại động vật Sán dây ký sinh ở gà đều thuộc lớp sán dây - Cestoda Rudolphi, 1808. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [38], trong giới động vật, lớp sán dây thuộc ngành giun dẹt - Plathelminthes Schnerder, 1873.

Ngành Plathelminthes có 8 lớp: + Lớp Tuberia Ehrenberg, 1873 + Lớp Temnocephala Ivanov, 1952 + Lớp Udonellida Ivanov, 1952 + Lớp Mesozoa Van Beneden, 1876 + Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 + Lớp Mononenea (Beneden) Bychowsky, 1937 + Lớp Gyrocotylida Bychowsky, 1937. + Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Sán dây là 1 trong 4 lớp (Mononenea, Trematoda, Cestoda, Mesozoa) của ngành này, chỉ có các đại diện có đời sống ký sinh, không có các đại diện sống tự do. Chúng ký sinh ở tất cả các lớp của động vật có xương sống: chim, thú, bò sát, ếch nhái. Cho đến nay, trên thế giới đã phát hiện được trên ba ngàn loài sán dây, ở Việt Nam đã phát hiện được 148 loài sán dây ký sinh ở người và động vật (Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10].

Lớp sán dây gồm hai bộ: bộ Pseudophylidea Carus, 1863 và bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900. Các loài sán dây ký sinh ở gà đều ở trong bộ Cyclophyllidea. Theo Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10], các loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam theo hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970) thuộc các phân bộ, họ, giống sau: Lớp Cestotoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1863 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Davaineata Skrjabin, 1940 n -5- Họ Davaineidae Fuhrmann, 1907 Giống Cotugnia Diaare, 1893 Giống Davainea Blanchard, 1891 Giống Raillietina Fuhrmann, 1920 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Hymenolepididae (Ariola, 1899) Railliet et Henry, 1909 Giống Dilepidoides Spassky et Spasskaja, 1954 Giống Echinolepis Spassky et Spasskaja, 1954 Giống Orientolepis Spassky et Jurpalova, 1964 Giống Staphylepis Spassky et Oschmarin, 1954 Họ Dilepididae Fuhrmann, 1907 Giống Amoebotaenia (Cohn, 1899). Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam Năm 1977, Nguyễn Thị Kỳ (chuyên gia lớn nhất nghiên cứu về sán dây ở Việt Nam) đưa ra danh sách 12 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam (Phan Thế Việt và cs (1977) [38].

Đến năm 1996, Nguyễn Thị Kỳ đã phát hiện và bổ sung thêm 6 loài sán dây ký sinh ở gà nước ta, đưa tổng số loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam lên 18 loài (Nguyễn Thị Lê và cs, 1996) [16]. Tuy nhiên, sau một thời gian dài nghiên cứu tu chỉnh phần sán dây trong chương trình động vật chí Việt Nam (1998 - 2003), Nguyễn Thị Kỳ đã bỏ loài Microsomacanthus pavula do không có mẫu chuẩn và tài liệu thiếu chính xác (Nguyễn Thị Kỳ, 2003) [10]. Như vậy, cho tới nay, có 17 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam, thuộc 1 bộ, 2 phân bộ, 3 họ và 8 giống (Nguyễn Thị Kỳ, 2003) [10], gồm: TT Tên giống, loài sán dây Nơi đã phát hiện Davainea Branchard, 1891 1 Davainea proglottina (Davaine, 1860) Các tỉnh phía Bắc Cotugnia Diamare, 1893 2 Cotugnia digonopora (Pasquale, 1890) Toàn quốc Raillietina Fuhrmann, 1920 3 R.) georgiensis Reid et Nugara, 1961 Hải Phòng (1960) n -6- 5 R.) penetrans nova Johri, 1934 Hải Phòng (1960) 7 R.) peradenica Sawada, 1957 Hải Phòng (1960) 8 R.) macassariensis (Yamaguti, 1956) Hà Nội; Tây Nguyên 11 R.) tinguiana Tubangui et Toàn quốc Masilungan, 1937 12 R.) cesticillus (Molin, 1858) Toàn quốc Dilepidoides Spassky et Spaskaja, 1954 13 Dilepidoides bauchei (Joyeux, 1924) Các tỉnh phía Bắc; Huế (1924) Echinolepis Spassky et Spaskaja, 1954 14 Echinolepis carioca (Magalhaes, 1898) Toàn quốc Orientolepis Spassky et Jurpalova, 1964 15 Orientolepis exigua (Yoshida, 1910) Đồng bằng sông Hồng, Tây Nguyên Staphylepis Spassky et Oschmarin, 1954 16 Staphylepis cantaniana (Polonio, 1960) Các tỉnh phía Bắc Amoebotania Cohn, 1900 17 Amoebotania cuneata (Linstow, 1872) Toàn quốc Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [11]; Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [15] cho biết: sán dây thường gặp ở gà gồm những loài chính là: R. cesticillus, Cotugnia digonopora, Davainea proglottina.

Trong đó, có 3 loài nhiễm phổ biến ở gà là: R. Đặc điểm hình thái, cấu tạo một số loài sán dây ký sinh ở gà 1. Đặc điểm chung Cơ thể sán dây dẹp theo hướng lưng - bụng, thân dài, gồm nhiều đốt riêng biệt. Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2008) [12]: những đốt sán dây hầu như là những cơ thể độc lập với nhiều cơ quan riêng biệt.

Nhờ có sự hoá đốt mà khả năng n -7- sinh đẻ của sán dây tăng lên gấp bội. Trong cùng một lúc, ở những đốt thành thục của sán dây có thể sinh ra hàng chục triệu trứng. Ngoài ra, sự hoá đốt còn có lợi cho sán dây về những mặt khác. Đó là do có những đốt sán già lần lượt đứt và thải ra môi trường bên ngoài mà sự gieo rắc trứng ở đó được thuận lợi hơn, bản thân sán dây thải bỏ đi những đốt già cỗi, đời nó hầu như từng thời được trẻ lại, có sức lực và năng lượng mới để phát triển những loạt đốt thành thục mới.

Phần trước cơ thể có đầu (Scolex), có cơ quan bám, giúp sán dây bám chặt vào thành ruột của vật chủ. Ở một số loài sán dây trên giác bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng. Giác bám là đặc trưng của sán dây bậc cao. Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng.

Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài chục đến vài trăm móc. Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài. Cổ không phân đốt - là vùng sinh trưởng, từ đó hình thành các đốt mới, số lượng các đốt dao động rất lớn tuỳ loài, từ ba đốt đến vài trăm đốt. Các đốt ở phía trước là các đốt non và bé, càng về sau các đốt càng lớn và già.

Chiều dài của sán dây ký sinh ở gia cầm từ 1,5 mm - 500 mm. Cơ thể màu trắng hoặc màu vàng. Cơ thể sán dây phủ lớp tiểu bì, đến lớp hạ bì rồi đến lớp cơ vòng - cơ dọc. Phần bên trong chứa đầy nhu mô.

Nội quan gồm có hệ thần kinh, hệ bài tiết và hệ sinh dục. Không có hệ tiêu hoá. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh trung ương nằm ở trên đầu, từ đó có các dây chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang.

Hệ bài tiết của sán dây theo kiểu nguyên đơn thận. Gồm 4 ống chính chạy dọc cơ thể: 2 ống mặt lưng, 2 ống mặt bụng và nối với nhau ở phần đầu. Ngoài ra, ở mỗi đốt các ống trái và phải nối với nhau bằng cầu nối ngang. Hầu hết các loài sán dây có hệ sinh dục lưỡng tính.

Mỗi đốt có một, hai cơ quan sinh dục đực và cái. Sự phát triển của hệ sinh dục theo một thứ tự nhất định: ở các đốt non, cơ quan sinh dục chưa phát triển; sau đó hình thành cơ quan sinh dục đực rồi đến cơ quan sinh dục cái. Sau khi thụ tinh, hệ sinh dục đực teo dần còn lại bộ phận sinh dục cái. Ở các đốt già, trứng chứa đầy trong tử cung.

n -8- Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh. Số lượng tinh hoàn có thể rất khác nhau từ một đến vài trăm. Mỗi tinh hoàn có ống dẫn đổ vào ống dẫn tinh chung, hoặc thẳng, hoặc cong và cuối cùng mở ra ở huyệt sinh dục (bên cạnh lỗ sinh dục cái). Phần cuối ống dẫn tinh là cơ quan giao phối (nang lông gai) chứa gai giao phối phủ các gai nhỏ hoặc vảy.

Trước gai giao phối, ống dẫn tinh phình rộng tạo thành túi chứa tinh. Có thể có túi chứa tinh ngoài (ở ngoài túi giao phối) và túi chứa tinh trong (nằm trong túi giao phối). Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp hơn, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vò (thể Mehlis) và tử cung, thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sinh dục, ít khi ở phía trước. Trong buồng trứng hình thành các tế bào sinh dục cái (tế bào trứng).

Từ buồng trứng có ống nối với âm đạo, mở ra ở huyệt sinh dục. Ống này phình rộng ra gọi là túi nhận tinh. Trứng thụ tinh được đưa vào ootyp. Tuyến noãn hoàng gồm nhiều bao noãn bé nằm trong nhu mô hoặc thành khối nằm hai bên đốt hoặc phía sau buồng trứng.

Từ tuyến noãn hoàng các chất dinh dưỡng đổ vào ootyp giúp cho việc hình thành trứng. Về đặc điểm hình thái, kích thước của một số loài sán dây ký sinh ở gà - Các loài thuộc giống Raillietina Fuhrmann, 1920: Chuỗi đốt có nhiều đốt. Vòi có hai hàng móc dạng búa. Bờ của giác bám có vài hàng gai nhỏ.

Tinh hoàn thường nhiều, nang lông gai nhỏ, thường không đạt tới ống bài tiết bên, rất ít khi cắt ngang ống bài tiết. Lỗ sinh dục ở một phía hoặc xen kẽ không đều. Buồng trứng hai thuỳ ở giữa đốt hoặc phần có lỗ. Noãn hoàng hình khối, nằm dưới buồng trứng, có túi tinh.

Mỗi nang trứng chứa từ một đến vài trứng. Sán trưởng thành ký sinh ở thú và chim, ấu trùng ký sinh ở côn trùng (Đặng Ngọc Thanh và cs, 2008) [26]. Nguyễn Thị Kỳ (1994) [9], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [16], Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [11], Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [15], Senlik B. (2011) [109] đã mô tả như sau: + Loài R.

echinobothrida: Ký sinh ở ruột non của gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes). Dài 250 mm, rộng 1,2 - 4 mm, trứng: 93 × 74 µm. Đường kính đầu 0,322 - 0,483 mm, vòi dài 0,108 - 0,159 mm. n -9- Đầu có 4 giác bám bao gồm từ 8 - 10 dãy móc; vòi của đầu có hai dãy móc khoảng 200 chiếc, dài 0,010 - 0,012 mm.

Giác bám tròn có đường kính 0,113 - 0,159 mm. Bờ giác có nhiều gai nhỏ, có hình dạng và kích thước khác nhau. Ở hàng trong cùng gai dài 0,006 mm, hàng gai ngoài cùng dài 0,016 mm. Chiều dài của nang lông gai 0,190 - 0,250 mm, đường kính tối đa 0,075 - 0,100 mm.

Lông gai có gai nhỏ. Lỗ sinh dục đực đơn tính, nằm ở giữa cạnh sườn đốt sán. Có từ 28 - 38 tinh hoàn nằm ở giữa đốt. Buồng trứng nhiều thuỳ, noãn hoàng phân thuỳ.

Trong những đốt già tử cung phân thành 100 - 130 nang trứng, mỗi nang chứa 1 - 12 trứng. Cấu trúc, hình thái của sán dây R. echinobothrida ký sinh phổ biến ở gà thả vườn cũng đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Samad M. và cs, 1986 [143], Radha T.

và cs, 2006 [132], Lalchhandama K.