Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh lý lâm sàng và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh lý lâm sàng và biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng học thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ, Lâm Sàng Và Biện Pháp Phòng Trị Bệnh Sán Dây Ở Gà Thả Vườn Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Những đóng góp mới của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. SÁN DÂY KÝ SINH Ở GÀ
• 1.1.1. Vị trí của sán dây ký sinh ở gà trong hệ thống phân loại động vật
• 1.1.2. Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam
• 1.1.3. Đặc điểm hình thái, cấu tạo một số loài sán dây ký sinh ở gà
• 1.1.4. Chu kỳ sinh học của sán dây ký sinh ở gà
• 1.2. BỆNH SÁN DÂY Ở GÀ
• 1.2.1. Cơ chế sinh bệnh
• 1.2.2. Dịch tễ học của bệnh sán dây gà
• 1.2.3. Miễn dịch học bệnh sán dây gà
• 1.2.4. Triệu chứng lâm sàng của gà bị bệnh sán dây
• 1.2.5. Bệnh tích của gà bị bệnh sán dây
• 1.2.6. Phương pháp chẩn đoán bệnh sán dây gà
• 1.2.7. Điều trị và phòng bệnh sán dây cho gà
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng bệnh sán dây gà
• 2.3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng, trị bệnh sán dây gà
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp lấy mẫu, xét nghiệm và đánh giá tỷ lệ, cường độ nhiễm sán dây
• 2.4.2. Phương pháp mổ khám, thu thập và định loại sán dây, thu thập bệnh phẩm làm tiêu bản vi thể
• 2.4.3. Quy định một số yếu tố liên quan đến các chỉ tiêu nghiên cứu dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu đốt và trứng sán dây ở ngoại cảnh
• 2.4.5. Xác định loài kiến - KCTG của sán dây Raillietina spp., tỷ lệ kiến nhiễm ấu trùng Cysticercoid, đặc điểm hoạt động của kiến theo mùa vụ
• 2.4.6. Phương pháp nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của bệnh sán dây Raillietina spp.
• 2.4.7. Phương pháp xác định hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà
• 2.4.8. Phương pháp xác định tác dụng của một số biện pháp phòng bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 2.4.9. Thử nghiệm quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH SÁN DÂY Ở GÀ THẢ VƯỜN TẠI TỈNH THÁI NGUYÊN
• 3.1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn của tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.2. Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà thả vườn của tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây ở gà thả vườn của các huyện, thành - tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây theo tuổi gà
• 3.1.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây ở gà theo vùng sinh thái
• 3.1.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây theo mùa vụ
• 3.1.7. Nghiên cứu sự ô nhiễm, phân huỷ đốt và sự tồn tại của trứng sán dây gà ở ngoại cảnh
• 3.1.7.1. Sự ô nhiễm đốt và trứng sán dây ở nền chuồng, xung quanh chuồng và vườn thả gà
• 3.1.7.2. Thời gian đốt sán phân huỷ giải phóng trứng sán dây và thời gian sống của phôi 6 móc trong trứng sán dây trên phân
• 3.1.7.3. Thời gian phân huỷ đốt và thời gian sống của phôi 6 móc trong trứng sán dây ở đất bề mặt
• 3.1.8. Nghiên cứu về kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.1.8.1. Thành phần loài kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.1.8.2. Tỷ lệ nhiễm Cysticercoid của các loài kiến đã phát hiện ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.8.3. Đặc điểm hoạt động của kiến - ký chủ trung gian của sán dây Raillietina spp.
• 3.2. NGHIÊN CỨU BỆNH LÝ, LÂM SÀNG CỦA BỆNH SÁN DÂY GÀ
• 3.2.1. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của gà gây nhiễm sán dây Raillietina spp.
• 3.2.1.1. Gây nhiễm cho kiến Tetramorium caespitum bằng trứng sán dây Raillietina spp.
• 3.2.1.2. Thời gian gà gây nhiễm bắt đầu thải đốt sán dây
• 3.2.1.3. Diễn biến thải đốt sán của gà sau gây nhiễm
• 3.2.1.4. Sự thải đốt sán theo thời gian trong ngày của gà gây nhiễm
• 3.2.1.5. Triệu chứng lâm sàng của gà sau gây nhiễm sán dây
• 3.2.1.6. Kết quả mổ khám gà gây nhiễm sán dây
• 3.2.1.7. Xác định một số chỉ số máu của gà gây nhiễm và gà đối chứng
• 3.2.2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng của gà bị bệnh sán dây ở các địa phương
• 3.2.2.1. Tỷ lệ gà nhiễm sán dây ở các địa phương có triệu chứng lâm sàng
• 3.2.2.2. Sự thải đốt sán theo thời gian trong ngày
• 3.2.2.3. Bệnh tích đại thể ở đường tiêu hóa gà bị bệnh sán dây ở các địa phương
• 3.2.2.4. Bệnh tích vi thể do sán dây gây ra
• 3.3. NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ BỆNH SÁN DÂY CHO GÀ THẢ VƯỜN
• 3.3.1. Xác định hiệu lực của một số thuốc tẩy sán dây cho gà
• 3.3.1.1. Xác định hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà trên diện hẹp
• 3.3.1.2. Hiệu lực của thuốc tẩy sán dây cho gà trên diện rộng
• 3.3.1.3. Sử dụng thuốc tẩy sán dây đại trà cho gà
• 3.3.2. Xác định tác dụng của một số biện pháp phòng bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 3.3.2.1. Xác định tác dụng diệt trứng sán dây gà bằng thuốc sát trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm
• 3.3.2.2. Xác định tác dụng diệt kiến của một số thuốc diệt côn trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm và ở thực địa
• 3.3.3. Thử nghiệm và đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn
• 3.3.3.1. Thử nghiệm quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn trên diện hẹp
• 3.3.3.2. Thử nghiệm quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn ở các địa phương
• 3.3.3.3. Đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây cao, đặc biệt ở các vùng núi và trung du. Bệnh sán dây phổ biến do điều kiện thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, tạo môi trường thuận lợi cho ký chủ trung gian như kiến phát triển. Kết quả điều tra cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở gà thả vườn dao động từ 50-70%, với cường độ nhiễm cao ở gà từ 2-6 tháng tuổi. Dịch tễ học của bệnh cũng chỉ ra sự liên quan mật thiết giữa mùa vụ và tỷ lệ nhiễm, với đỉnh điểm vào mùa mưa.

1.1. Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn

Tình hình nhiễm sán dây ở gà thả vườn tại Thái Nguyên được đánh giá qua xét nghiệm phân và mổ khám. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm cao nhất ở các huyện Đồng Hỷ, Phú Lương và Phú Bình. Gà thả vườn có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với gà nuôi nhốt do tiếp xúc nhiều với môi trường bên ngoài. Các loài sán dây phổ biến bao gồm Raillietina cesticillus và Cotugnia digonopora.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh

Các yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh sán dây bao gồm điều kiện thời tiết, môi trường chăn nuôi và tuổi gà. Thái Nguyên với khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều là điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của ký chủ trung gian. Gà từ 2-6 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện.

II. Đặc điểm lâm sàng và bệnh lý của bệnh sán dây ở gà

Bệnh sán dây ở gà thả vườn gây ra các triệu chứng lâm sàng như gầy yếu, thiếu máu, niêm mạc vàng nhợt, mào và dái tai xanh tái. Lâm sàng của bệnh còn bao gồm các biểu hiện như tiêu chảy, phân có lẫn máu, gà thở khó và ủ rũ. Bệnh tích đại thể cho thấy sán dây ký sinh dày đặc trong ruột non, gây tổn thương niêm mạc ruột và xuất huyết.

2.1. Triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng lâm sàng của gà nhiễm sán dây bao gồm gầy yếu, thiếu máu, niêm mạc vàng nhợt, mào và dái tai xanh tái. Gà thở khó, thường vươn cao cổ để thở. Bệnh sán dây còn gây tiêu chảy, phân có lẫn máu, gà ủ rũ và giảm sức đề kháng.

2.2. Bệnh tích đại thể và vi thể

Bệnh tích đại thể cho thấy sán dây ký sinh dày đặc trong ruột non, gây tổn thương niêm mạc ruột và xuất huyết. Bệnh tích vi thể cho thấy các tổn thương viêm ruột thứ phát và xuất huyết, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của gà.

III. Biện pháp phòng trị bệnh sán dây ở gà thả vườn

Nghiên cứu đã đề xuất các biện pháp phòng trị bệnh sán dây hiệu quả cho gà thả vườn tại Thái Nguyên. Biện pháp phòng trị bao gồm sử dụng thuốc tẩy sán như Praziquantel và Niclosamide, kết hợp với các biện pháp vệ sinh chuồng trại và môi trường chăn nuôi. Quy trình phòng trị tổng hợp đã được thử nghiệm và cho kết quả khả quan, giảm tỷ lệ nhiễm sán dây từ 70% xuống còn 20% sau 3 tháng áp dụng.

3.1. Sử dụng thuốc tẩy sán

Các loại thuốc tẩy sán như Praziquantel và Niclosamide đã được thử nghiệm và cho hiệu quả cao trong điều trị bệnh sán dây. Thuốc tẩy sán được sử dụng theo liều lượng khuyến cáo, giúp giảm tỷ lệ nhiễm sán dây và cải thiện sức khỏe của gà.

3.2. Biện pháp phòng bệnh

Các biện pháp phòng bệnh bao gồm vệ sinh chuồng trại, sử dụng thuốc diệt kiến và sát trùng môi trường chăn nuôi. Phòng bệnh cho gà cũng bao gồm việc quản lý chặt chẽ nguồn thức ăn và nước uống, hạn chế tiếp xúc với ký chủ trung gian.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chăn nuôi gia cầm giữ vị trí quan trọng thứ hai trong tổng giá trị sản xuất ngành chăn nuôi tại Việt Nam. Theo số liệu của Trung tâm Tin học và Thống kê (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2011), tổng đàn gia cầm cả nước vào tháng 4 năm 2011 đạt khoảng 293,7 triệu con, tăng 5,87% so với cùng kỳ năm 2010. Định hướng chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020 đặt mục tiêu đạt trên 300 triệu con, trong đó gà nuôi công nghiệp chiếm khoảng 33%, đồng nghĩa với việc phương thức nuôi thả vườn tiếp tục chiếm tỷ trọng ưu thế. Tại tỉnh Thái Nguyên, đàn gà năm 2011 có trên 7 triệu con; điều tra tại 5 xã phía Tây thành phố Thái Nguyên cho thấy phương thức nuôi thả vườn tự do chiếm 79,34%, bán chăn thả chiếm 17,56% và nuôi nhốt chỉ chiếm 3,10% (Nguyễn Thị Thúy Mỵ và cs, 2011).

Tập tính tìm bới giun đất, côn trùng khiến gà thả vườn đối mặt với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa rất cao. Các thống kê trước đó cho thấy trung bình có 68,8% gà tại Việt Nam nhiễm sán dây (Phạm Văn Khuê và Phan Lục, 1996). Sán dây chiếm đoạt dưỡng chất, gây tổn thương niêm mạc ruột, tiết độc tố làm giảm sức đề kháng và có thể gây tử vong ở thể cấp tính. Mặc dù thiệt hại kinh tế lớn, đa số người chăn nuôi chưa áp dụng biện pháp phòng ngừa và tẩy sán định kỳ. Trước thời điểm nghiên cứu, các công trình về sán dây gà còn rời rạc, chưa có nghiên cứu nào đánh giá đầy đủ, có hệ thống về đặc điểm dịch tễ, bệnh lý lâm sàng và quy trình phòng trừ tổng hợp trên đàn gà thả vườn tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

Mục tiêu nghiên cứu được tác giả xác định gồm 2 nội dung:

1. Xác định một số đặc điểm dịch tễ, bệnh lý và lâm sàng của bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên.
2. Xây dựng được quy trình phòng, trị bệnh sán dây cho gà thả vườn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn gà thả vườn nuôi tại tỉnh Thái Nguyên và bệnh sán dây ký sinh ở gà thả vườn; ký chủ trung gian (kiến); mầm bệnh (đốt sán, trứng sán dây ngoại cảnh).
• Phạm vi thời gian: Thực hiện liên tục trong 3 năm, từ năm 2008 đến năm 2010.
• Phạm vi không gian: Triển khai thu thập mẫu và theo dõi thực địa tại 9 huyện, thành, thị thuộc tỉnh Thái Nguyên, kết hợp nghiên cứu chuyên sâu tại các phòng thí nghiệm chuyên ngành của Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, và Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu phân loại học, xác định sán dây ký sinh ở gà thuộc lớp Cestoda Rudolphi, 1808, bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900. Tại Việt Nam, hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970) xếp các loài sán dây ở gà vào 2 phân bộ: Davaineata Skrjabin, 1940 và Hymenolepidata Skrjabin, 1940, bao gồm 3 họ: Davaineidae, Hymenolepididae và Dilepididae. Nguyễn Thị Kỳ (1977) công bố danh sách 12 loài; đến năm 1996 bổ sung thêm 6 loài thành 18 loài (Nguyễn Thị Lê và cs, 1996). Sau quá trình tu chỉnh Động vật chí Việt Nam (1998 - 2003), loài Microsomacanthus pavula bị loại bỏ do thiếu mẫu chuẩn xác thực, xác lập danh mục 17 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam thuộc 8 giống: Davainea, Cotugnia, Raillietina, Dilepidoides, Echinolepis, Orientolepis, Staphylepis, Amoebotaenia (Nguyễn Thị Kỳ, 2003).

Các nghiên cứu trong nước được luận án rà soát bao gồm: Bùi Lập, Phạm Văn Khuê, Phan Lục, Đoàn Tuân (1968) phát hiện gà ở Hà Bắc nhiễm 4 loài sán dây (Cotugnia digonopora, R. cesticillus, R. tetragona, R. echinobothrida); Oschmarin và Demshin (1972) ghi nhận tỷ lệ nhiễm sán dây ở gà nhà là 93,40%, gà rừng là 83% tại vịnh Bắc Bộ; Trịnh Văn Thịnh (1977) thống kê tỷ lệ nhiễm sán dây ở miền Bắc (Nghĩa Lộ 80,7%, Quảng Ninh 85,0%, Hà Bắc 73,8%, Nam Hà 69,4%); Nguyễn Nhân Lừng và cs (2011) xác định tỷ lệ nhiễm sán dây ở gà thả vườn tại Bắc Ninh và Bắc Giang, trong đó R. echinobothrida chiếm tỷ lệ cao nhất (62,01%). Các tài liệu về bệnh lý, lâm sàng và phác đồ điều trị được ghi nhận qua công trình của Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002), Chu Thị Thơm và cs (2006), Nguyễn Thị Kim Thành và cs (2006), Nguyễn Hùng Nguyệt và cs (2008).

Trên bình diện quốc tế, luận án điểm lại các khảo sát dịch tễ học và vòng đời sán dây: Sawada (1953) tại Nhật Bản gây nhiễm thành công kiến Tetramorium caespitum bằng trứng R. echinobothrida; Saeed và cs (2003) xác định thời gian hình thành ấu trùng Cysticercoid trong kiến mất 20 - 24 ngày; Permin và cs (1997, 2002) nghiên cứu dịch tễ tại Tanzania và Zimbabwe; Poulsen và cs (2000) tại Ghana; Eshetu và cs (2001) tại Ethiopia; Naem và cs (2007) tại Iran; Ponnudurai (2001) tại Ấn Độ chứng minh loài kiến Monomorium floricola mang ấu trùng Cotugnia digonopora. Về điều trị hóa dược, các công trình của Nurelhuda (1989), Abdelrahman (2007), Yazwinski và cs (2007) đã đánh giá hiệu lực của Praziquantel, Niclosamide, Albendazole, Oxfendazole và Fenbendazole.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Mặc dù các công trình trước đó đã định danh một số loài và thử nghiệm riêng lẻ các hóa dược, nhưng chưa có nghiên cứu nào tích hợp đầy đủ các mắt xích dịch tễ học thực địa ở vùng trung du miền núi (động thái ô nhiễm ngoại cảnh, chu kỳ hoạt động và tỷ lệ nhiễm của ký chủ trung gian kiến theo mùa), kết hợp với nghiên cứu bệnh lý vi thể, biến đổi huyết học thực nghiệm và kiểm chứng hiệu quả của một quy trình phòng trừ tổng hợp trên diện hẹp lẫn diện rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án dựa trên nguyên lý chu kỳ sinh học của sán dây bộ Cyclophyllidea: sán trưởng thành ký sinh ở ruột non gà, đốt già mang trứng rụng theo phân ra môi trường; phôi 6 móc được ký chủ trung gian (kiến, bọ hung, nhuyễn thể) nuốt vào và phát triển thành ấu trùng có sức gây bệnh (Cysticercoid); gà ăn phải ký chủ trung gian mang ấu trùng sẽ bị nhiễm sán. Cơ chế sinh bệnh được xác lập qua 4 tác động tương hỗ: tác động cơ học (móc và giác bám phá hủy niêm mạc ruột), tác động tiết độc tố (gây rối loạn thần kinh, ức chế miễn dịch), tác động chiếm đoạt chất dinh dưỡng (thẩm thấu dưỡng chất qua bề mặt cơ thể sán), và tác động mang trùng (tạo cửa ngõ cho vi khuẩn cơ hội như E. coli, Salmonella xâm nhập). Luận án áp dụng học thuyết phòng trừ giun sán tổng hợp của K. I. Skrjabin kết hợp với các nguyên lý dịch tễ học thú y.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm thiết kế dịch tễ học mô tả, thực nghiệm phòng thí nghiệm và can thiệp thực địa:

• Phương pháp lấy mẫu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc (thu thập ngẫu nhiên tại 9 huyện/thành/thị; mỗi đơn vị hành chính chọn 5 xã; mỗi xã chọn 5 thôn/xóm).
• Kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng: Xét nghiệm phân phát hiện đốt sán bằng phương pháp lắng cặn dội rửa Benedek (1943); phát hiện trứng sán bằng phương pháp phù nổi Fulleborn; thu thập, đếm và định loại sán dây theo phương pháp mổ khám toàn diện đường tiêu hóa của K. I. Skrjabin.
• Nghiên cứu ngoại cảnh và ký chủ trung gian: Đặt bẫy và thu bắt mẫu kiến tại chuồng nuôi, vườn thả; soi kính lúp tìm ấu trùng Cysticercoid; xác định sức sống của trứng và phôi 6 móc trên phân và đất mặt ở các điều kiện nhiệt độ, ẩm độ tự nhiên.
• Nghiên cứu bệnh lý và huyết học: Gây nhiễm nhân tạo cho kiến Tetramorium caespitum và gà Lương Phượng 1 ngày tuổi; theo dõi nhịp điệu thải đốt sán; mổ khám ghi nhận bệnh tích đại thể; mổ lấy bệnh phẩm ruột làm tiêu bản mô bệnh học vi thể (cắt lát bằng máy Microtom, nhuộm Hematoxylin - Eosin); phân tích các chỉ số máu bằng máy tự động ABX Micros.
• Thử nghiệm dược lý và phòng trừ: Đánh giá hiệu lực tẩy sán của Praziquantel, Niclosamide, Fenbendazole trên diện hẹp (chia lô thí nghiệm - đối chứng), diện rộng và diện đại trà; thử nghiệm tác dụng diệt trứng sán của thuốc sát trùng (Han-Iodine 10%, Biocid-30); thử nghiệm tác dụng diệt kiến của thuốc diệt côn trùng (Raid Maxs, Kill-Lice); thử nghiệm quy trình phòng trừ tổng hợp trên đàn gà nông hộ qua các mốc thời gian 1,5 tháng và 3 tháng.
• Xử lý số liệu: Toàn bộ dữ liệu được quản lý và tính toán thống kê sinh vật học bằng các phần mềm chuyên ngành thú y, xác định tỷ lệ nhiễm (%), cường độ nhiễm (đốt sán/mẫu phân hoặc con sán/cá thể), sai số trung bình và so sánh ý nghĩa thống kê giữa các lô.

Hạng mục vật liệu / mẫu nghiên cứu	Quy mô / Số lượng mẫu	Mục đích nghiên cứu
Mẫu phân gà thả vườn	6.721 mẫu	Đánh giá tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây theo địa phương, lứa tuổi, vùng sinh thái và mùa vụ
Mẫu ngoại cảnh (nền chuồng, đất vườn)	2.750 mẫu	Đánh giá mức độ ô nhiễm đốt sán và trứng sán dây
Gà mổ khám chuyên khoa ký sinh trùng	931 con	Kiểm tra bệnh tích đại thể, định loại loài sán, xác định cường độ nhiễm tuyệt đối
Gà Lương Phượng 1 ngày tuổi	300 con	Bố trí gây nhiễm thực nghiệm và thử nghiệm hiệu lực thuốc diện hẹp
Mẫu kiến thu thập tại chuồng và vườn	Đa dạng các vùng sinh thái	Xác định thành phần loài kiến KCTG và tỷ lệ mang ấu trùng Cysticercoid
Thuốc hóa dược tẩy sán dây	3 loại hoạt chất	Thử nghiệm hiệu lực sạch sán (Praziquantel, Niclosamide, Fenbendazole)
Thuốc sát trùng và thuốc diệt kiến	4 chế phẩm	Thử nghiệm diệt trứng sán (Han-Iodine 10%, Biocid-30) và diệt kiến (Raid Maxs, Kill-Lice)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày hệ thống kiến thức lý thuyết và các nghiên cứu đi trước về sán dây ký sinh ở gà. Về mặt phân loại, tác giả mô tả chi tiết vị trí phân loại của 17 loài sán dây đã được xác định tại Việt Nam. Trọng tâm giải phẫu hình thái đi sâu vào 5 loài phổ biến: Raillietina echinobothrida (chiều dài 250 mm, đầu có 4 giác bám mang 8 - 10 dãy móc, vòi có 200 móc xếp 2 dãy, tử cung phân nhánh chứa 100 - 130 nang trứng, mỗi nang có 1 - 12 trứng); R. tetragona (dài 250 mm, vòi có 100 móc xếp một vòng, giác bám hình trứng có 10 hàng gai, nang trứng chứa 4 - 12 trứng); R. cesticillus (dài 90 - 130 mm, vòi rộng đặc trưng mang 400 - 500 gai xếp 2 hàng, mỗi nang trứng chỉ chứa duy nhất 1 trứng); R. volzi và Cotugnia digonopora (dài 22 - 107 mm, cơ quan sinh dục kép, gần 100 tinh hoàn); cùng loài Davainea proglottina có kích thước hiển vi (dài 0,5 - 3 mm, chỉ gồm 4 - 9 đốt).

Về chu kỳ sinh học, chương 1 phân tích cơ chế bắt buộc phải có ký chủ trung gian. Thời gian phát triển từ trứng thành ấu trùng Cysticercoid biến động tùy thuộc nhiệt độ môi trường và loài ký chủ: 14 - 16 ngày trong mùa hè và kéo dài đến 66 ngày trong mùa đông đối với côn trùng cánh cứng; 20 - 22 ngày đối với nhuyễn thể cạn; 20 - 24 ngày đối với kiến. Về bệnh học, tác giả phân tích cơ chế sinh bệnh gồm 4 tác động (cơ giới, độc tố, chiếm đoạt dinh dưỡng và mang trùng), các triệu chứng lâm sàng đặc trưng (gầy còi, niêm mạc nhợt nhạt, tiêu chảy phân nhầy lẫn máu, sán lòng thòng ở hậu môn, động kinh ở thể cấp) và bệnh tích đại thể (ruột xuất huyết, các nốt u bọc đầu sán dễ nhầm lẫn với bệnh lao gia cầm). Chương này cũng rà soát các phương pháp chẩn đoán (Benedek, Fulleborn) và tổng kết lịch sử ứng dụng các hoạt chất tẩy sán (Arecolin, Praziquantel, Niclosamide, Albendazole, Fenbendazole) cùng nguyên lý phòng trừ tổng hợp của Skrjabin.

Chương 2: Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và các tiêu chuẩn kỹ thuật được áp dụng trong toàn bộ đề tài:

• Quy định không gian và thời gian: Khảo sát tại 9 đơn vị hành chính của tỉnh Thái Nguyên gồm thành phố Thái Nguyên, thị xã Sông Công và 7 huyện (Định Hóa, Võ Nhai, Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phú Bình, Phổ Yên) trong giai đoạn 2008 - 2010.
• Tiêu chuẩn phân chia dịch tễ: Phân chia 3 vùng sinh thái gồm vùng núi cao (Võ Nhai, Định Hóa), vùng trung du đồi lượn sóng (Đại Từ, Phú Lương, Đồng Hỷ) và vùng đồng bằng/ven đô (TP. Thái Nguyên, TX. Sông Công, Phú Bình, Phổ Yên); phân chia 3 nhóm tuổi gà (< 3 tháng tuổi, 3 - 5 tháng tuổi, và > 5 tháng tuổi); phân chia 4 mùa khí hậu (mùa xuân: tháng 2 - 4; mùa hè: tháng 5 - 7; mùa thu: tháng 8 - 10; mùa đông: tháng 11 - 1 năm sau).
• Quy trình chẩn đoán xét nghiệm: Phương pháp lắng cặn Benedek xử lý 10 g phân gà, lọc qua rây, lắng gạn và dội rửa bằng nước sạch nhiều lần cho đến khi nước trong, thu cặn quan sát dưới kính lúp trên nền đĩa Petri đen để tìm đốt sán; phương pháp Fulleborn sử dụng dung dịch muối bão hòa (NaCl) để nổi trứng sán.
• Quy trình mổ khám định loại: Mổ khám toàn bộ đường tiêu hóa gà theo phương pháp Skrjabin, rạch dọc ruột non và ruột già, tách sán ra khỏi niêm mạc ruột, đếm số lượng cá thể, cố định bằng dung dịch Formol 5% hoặc cồn 70°, ép tiêu bản và nhuộm màu để xác định đặc điểm móc, vòi, giác bám, cơ quan sinh dục dưới kính hiển vi.
• Quy trình gây nhiễm và bệnh lý học: Nuôi kiến Tetramorium caespitum trong phòng thí nghiệm, cho ăn đốt sán mang trứng; mổ khám kiến ở ngày thứ 20 và 28 để thu nhận Cysticercoid; cho gà Lương Phượng 1 ngày tuổi sạch sán nuốt kiến mang ấu trùng cảm nhiễm; theo dõi hàng ngày các biểu hiện lâm sàng, thời gian thải đốt sán đầu tiên, tần suất thải đốt theo giờ trong ngày; mổ gà kiểm tra bệnh tích đại thể ở các mốc thời gian; cắt mô ruột non, ruột già đúc khối parafin, cắt lát 5 µm bằng máy Microtom và nhuộm HE; lấy máu tĩnh mạch cánh chống đông bằng EDTA để phân tích chỉ số hồng cầu, huyết sắc tố, bạch cầu và lập công thức bạch cầu.
• Quy trình khảo sát hóa dược: Thiết kế các lô thử nghiệm tẩy sán diện hẹp có đối chứng nhằm tìm ra liều tối ưu của Praziquantel, Niclosamide và Fenbendazole; sau đó nâng quy mô lên diện rộng và diện đại trà; thử nghiệm nồng độ diệt trứng của Han-Iodine 10% và Biocid-30; thử nghiệm khả năng diệt kiến của Raid Maxs và Kill-Lice.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm và thảo luận học thuật, được cấu trúc thành 3 phần chính tương ứng với 3 nội dung nghiên cứu lớn:

1. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên

• Thành phần loài sán dây: Luận án xác định sự hiện diện của các loài sán dây ký sinh trên gà thả vườn tại Thái Nguyên, phổ biến là các loài thuộc giống Raillietina (R. echinobothrida, R. tetragona, R. cesticillus) và giống Cotugnia (Cotugnia digonopora).
• Tỷ lệ và cường độ nhiễm theo địa phương: Kết quả xét nghiệm 6.721 mẫu phân và mổ khám 931 gà thả vườn tại 9 huyện, thành, thị ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung ở mức cao, có sự biến động rõ rệt giữa các vùng sinh thái: vùng núi cao và vùng trung du có tỷ lệ nhiễm cao hơn vùng đồng bằng ven đô.
• Động thái nhiễm theo lứa tuổi: Gà ở mọi lứa tuổi đều nhiễm sán dây, tuy nhiên tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng dần theo tuổi gà: gà con dưới 3 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm thấp nhất; tỷ lệ này tăng lên ở nhóm gà 3 - 5 tháng tuổi và đạt mức cao nhất ở nhóm gà trưởng thành trên 5 tháng tuổi do thời gian tiếp xúc với bãi chăn thả và ký chủ trung gian tích lũy dài hơn.
• Động thái nhiễm theo mùa vụ: Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây tập trung cao nhất vào các tháng nóng ẩm mùa hè và mùa thu (từ tháng 4 đến tháng 10), tương ứng với thời điểm các loài ký chủ trung gian phát triển mạnh; tỷ lệ nhiễm giảm rõ rệt vào mùa đông và đầu xuân khi thời tiết khô lạnh.
• Ô nhiễm mầm bệnh ở ngoại cảnh: Đốt sán và trứng sán dây ô nhiễm nặng nề nhất tại nền chuồng nuôi, tiếp đến là khu vực xung quanh chuồng và khu đất vườn chăn thả. Thời gian phân hủy của đốt sán và sức sống của phôi 6 móc trong trứng phụ thuộc trực tiếp vào ẩm độ và nhiệt độ: trong điều kiện phân khô tự nhiên và lớp đất bề mặt có ánh nắng trực tiếp, đốt sán khô quắt và phôi 6 móc chết nhanh hơn nhiều so với điều kiện đất ẩm ướt và râm mát.
• Ký chủ trung gian kiến: Luận án phát hiện nhiều loài kiến hoạt động trong khu vực chăn thả gà mang ấu trùng Cysticercoid của sán dây Raillietina spp., trong đó loài Tetramorium caespitum chiếm vai trò trung tâm; hoạt động kiếm mồi, tha đốt sán về tổ của đàn kiến diễn ra mạnh mẽ nhất trong mùa hè và mùa thu.

2. Nghiên cứu bệnh lý, lâm sàng bệnh sán dây gà

• Thực nghiệm gây nhiễm trên kiến và gà: Gây nhiễm nhân tạo cho kiến Tetramorium caespitum bằng trứng sán dây Raillietina spp., xác định được thời gian hình thành ấu trùng Cysticercoid hoàn chỉnh trong cơ thể kiến (ngày thứ 20 đến ngày thứ 28). Khi cho gà sạch sán ăn kiến mang ấu trùng, thời gian từ khi gây nhiễm đến khi gà bắt đầu bài xuất đốt sán đầu tiên qua phân là khoảng 18 - 22 ngày.
• Nhịp điệu bài xuất đốt sán: Thí nghiệm ghi nhận sự bài xuất đốt sán qua phân của gà diễn ra không đều giữa các thời điểm trong ngày, tập trung chủ yếu vào khoảng thời gian ban ngày (từ trưa đến chiều tối), tương thích với nhịp độ tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng của gà.
• Biểu hiện lâm sàng và huyết học: Gà gây nhiễm thể hiện trạng thái ủ rũ, giảm ăn, uống nhiều nước, lông xơ xác, phân lầy nhầy có lẫn máu và các đốt sán trắng. Đếm tế bào máu và đo quang học cho thấy hàm lượng huyết sắc tố và số lượng hồng cầu của gà bệnh giảm rõ rệt so với lô đối chứng; ngược lại, số lượng bạch cầu tổng số tăng cao, trong đó tỷ lệ bạch cầu ái toan (eosinophil) tăng vọt phản ánh đáp ứng dị ứng ký sinh trùng.
• Bệnh tích đại thể và vi thể: Mổ khám gà bệnh cho thấy sán dây ký sinh dày đặc làm tắc lòng ruột non, niêm mạc ruột xuất huyết cộm đỏ, chất chứa có màu nâu hồng hoặc phủ lớp nhầy thối khắm. Tiêu bản vi thể mô bệnh học cho thấy niêm mạc ruột bị hoại tử bong tróc tại vị trí móc và giác bám của sán cắm sâu, thâm nhiễm tế bào viêm quanh các nút hoại tử.

3. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán dây cho gà thả vườn

• Đánh giá hiệu lực của hóa dược tẩy sán: Luận án thử nghiệm 3 hoạt chất trên gà nhiễm sán:
  • Praziquantel: Cho hiệu lực tẩy sạch sán cao nhất (đạt tỷ lệ sạch sán trên 95% đến 100%), an toàn tuyệt đối cho gà, không gây tác dụng phụ ở các mức liều khảo nghiệm, hiệu quả duy trì tốt khi áp dụng diện rộng và tẩy đại trà.
  • Niclosamide: Có hiệu lực tẩy sán tốt, tỷ lệ sạch sán đạt mức khá cao nhưng thao tác trộn thức ăn đòi hỏi nghiêm ngặt.
  • Fenbendazole: Hiệu lực tẩy sán dây ở mức trung bình - khá, đòi hỏi thời gian dùng thuốc kéo dài nhiều ngày liên tục mới đạt hiệu quả loại trừ sán trưởng thành.
• Biện pháp xử lý môi trường: Han-Iodine 10% và Biocid-30 có tác dụng làm đông vón protein và ức chế sức sống của trứng sán dây trong phòng thí nghiệm; các loại thuốc diệt côn trùng Raid Maxs và Kill-Lice thể hiện khả năng tiêu diệt đàn kiến trung gian tại nền chuồng và xung quanh khu chăn thả.
• Thử nghiệm quy trình phòng trừ tổng hợp: Tác giả xây dựng và thử nghiệm quy trình can thiệp phối hợp gồm: tẩy sán định kỳ cho gà bằng Praziquantel, kết hợp vệ sinh thu gom phân ủ sinh học nhiệt độ cao, phun sát trùng nền chuồng bằng Han-Iodine/Biocid và phun diệt kiến trung gian định kỳ. Sau 1,5 tháng và 3 tháng can thiệp, tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây ở đàn gà thí nghiệm giảm xuống rõ rệt, đàn gà tăng trọng tốt hơn so với đàn gà đối chứng không áp dụng quy trình.

Nội dung chỉ tiêu nghiên cứu	Phương pháp / Kỹ thuật thực hiện	Kết quả thực nghiệm chính của luận án
Thành phần loài sán dây ở gà thả vườn	Mổ khám đường ruột, định loại hình thái hiển vi	Xác định các loài sán dây thuộc giống Raillietina và Cotugnia, trong đó R. echinobothrida, R. tetragona, R. cesticillus, Cotugnia digonopora ký sinh chủ yếu
Dịch tễ học theo lứa tuổi và mùa vụ	Xét nghiệm lắng cặn Benedek, phù nổi Fulleborn	Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng dần theo lứa tuổi (cao nhất ở gà > 5 tháng tuổi); tập trung cao điểm vào mùa nóng ẩm (mùa hè, thu)
Ký chủ trung gian kiến	Thu thập ngoài thực địa, giải phẫu kính hiển vi	Tetramorium caespitum là ký chủ trung gian chủ yếu của Raillietina spp. tại Thái Nguyên; ấu trùng Cysticercoid hoàn thiện sau 20 - 28 ngày
Biến đổi chỉ số máu	Máy phân tích tự động ABX Micros	Gà bệnh bị thiếu máu (hồng cầu và huyết sắc tố giảm mạnh); phản ứng viêm dị ứng thể hiện qua bạch cầu tổng số và bạch cầu ái toan tăng cao
Bệnh tích mô bệnh học ruột	Cắt lát mô đúc paraffin, nhuộm HE	Niêm mạc ruột non hoại tử, xuất huyết tại điểm bám của sán, lòng ruột chứa dịch rỉ viêm màu nâu hồng
Hiệu lực hóa dược tẩy sán	Thử nghiệm lâm sàng chia lô (diện hẹp, rộng, đại trà)	Praziquantel đạt hiệu lực tẩy sạch sán cao nhất và an toàn nhất; Niclosamide đạt hiệu lực khá; Fenbendazole đạt hiệu quả trung bình
Quy trình phòng trừ tổng hợp	Phối hợp thuốc tẩy sán, diệt kiến và sát trùng môi trường	Làm giảm triệt để tỷ lệ và cường độ nhiễm sán ở đàn gà sau 1,5 và 3 tháng thử nghiệm, giúp gà tăng trọng tốt hơn lô đối chứng

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học:

• Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên tại tỉnh Thái Nguyên xác lập đầy đủ các thông số dịch tễ học thực địa về bệnh sán dây trên gà thả vườn (thành phần loài sán, tỷ lệ và cường độ nhiễm theo địa phương, lứa tuổi, vùng sinh thái và mùa vụ).
• Cung cấp dẫn liệu khoa học chính xác về ký chủ trung gian kiến (Tetramorium caespitum) truyền bệnh sán dây Raillietina spp. tại địa bàn, mô tả chi tiết thời gian phát triển của ấu trùng Cysticercoid trong kiến và thời gian gà bài xuất đốt sán sau khi gây nhiễm.
• Làm sáng tỏ các biến đổi giải phẫu bệnh lý đại thể, cấu trúc vi thể của thành ruột và các thông số huyết học (hồng cầu, huyết sắc tố, tỷ lệ bạch cầu ái toan) ở gà bị bệnh sán dây thực nghiệm và tự nhiên.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Luận án đã thử nghiệm so sánh và khẳng định hiệu lực tẩy sán cao, độ an toàn của Praziquantel khi sử dụng cho gà thả vườn trên quy mô diện hẹp, diện rộng và đại trà.
• Xây dựng thành công quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh sán dây ở gà thả vườn, tích hợp 4 biện pháp: (1) định kỳ dùng thuốc đặc hiệu tẩy sán cho gà (ưu tiên Praziquantel); (2) ủ phân sinh học nhiệt độ cao để diệt triệt để trứng sán; (3) định kỳ vệ sinh, sát trùng chuồng trại và khu chăn thả bằng thuốc sát trùng thích hợp; (4) kiểm soát ký chủ trung gian bằng các biện pháp cơ học và phun thuốc diệt kiến.
• Đề xuất áp dụng quy trình này vào thực tế sản xuất tại các nông hộ và trang trại chăn nuôi gia cầm trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và các vùng có điều kiện sinh thái tương đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi nghiên cứu thực địa chỉ tập trung trong ranh giới hành chính của tỉnh Thái Nguyên, chưa mở rộng so sánh liên vùng với các tỉnh miền núi phía Bắc khác có tập quán chăn nuôi khác biệt.
• Về ký chủ trung gian, đề tài tập trung khảo sát sâu và gây nhiễm thực nghiệm trên nhóm kiến (Tetramorium caespitum), chưa mở rộng điều tra chuyên sâu đối với các nhóm ký chủ trung gian tiềm năng khác như côn trùng cánh cứng (bọ hung) hoặc nhuyễn thể cạn trong chu kỳ của các loài sán dây hiếm gặp hơn.
• Thời gian theo dõi hiệu quả của quy trình phòng trừ tổng hợp tại nông hộ thực địa dừng lại ở mốc 3 tháng, chưa có dữ liệu theo dõi kéo dài qua nhiều chu kỳ nuôi liên tiếp trong nhiều năm.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi biến động dịch tễ học sán dây gà trong điều kiện biến đổi khí hậu và sự thay đổi phương thức chăn nuôi thả vườn sang bán công nghiệp.
• Mở rộng giám sát tính mẫn cảm và nguy cơ kháng thuốc của sán dây đối với các hóa dược tẩy sán thông dụng khi áp dụng đại trà trong thời gian dài.
• Nghiên cứu ứng dụng các chế phẩm sinh học thân thiện với môi trường để kiểm soát ký chủ trung gian kiến thay thế dần các hóa chất diệt côn trùng tại bãi chăn thả.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ký sinh trùng học thú y, Bệnh học thú y: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp bố trí thí nghiệm ký sinh trùng học thực địa kết hợp thực nghiệm, từ kỹ thuật lấy mẫu chùm nhiều bậc, phương pháp mổ khám Skrjabin, xét nghiệm lắng cặn Benedek đến kỹ thuật gây nhiễm ký chủ trung gian và tạo tiêu bản vi thể mô bệnh học.
• Đối với giảng viên đại học, viện nghiên cứu nông - lâm - y - sinh học: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng chi tiết về thành phần loài sán dây gia cầm, đặc điểm sinh học của ấu trùng Cysticercoid và các phản ứng huyết học của động vật đối với giun sán.
• Đối với cơ quan quản lý thú y, khuyến nông viên và người chăn nuôi gia cầm: Phần đề xuất quy trình phòng trừ tổng hợp (mục 3.3.3.3) và các liều lượng sử dụng thuốc tẩy sán Praziquantel, thuốc sát trùng, thuốc diệt kiến có thể chuyển giao trực tiếp thành cẩm nang kỹ thuật hướng dẫn người chăn nuôi phòng trị bệnh hiệu quả, nâng cao tỷ lệ nuôi sống và khối lượng xuất chuồng của gà thả vườn.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài sán dây nào ký sinh phổ biến nhất trên gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên? Kết quả nghiên cứu của luận án chỉ ra rằng các loài sán dây thuộc giống Raillietina (đặc biệt là Raillietina echinobothrida, Raillietina tetragona, Raillietina cesticillus) và giống Cotugnia (Cotugnia digonopora) là những loài ký sinh chủ yếu và có tỷ lệ bắt gặp cao nhất trên gà thả vườn tại địa bàn nghiên cứu.

2. Loài kiến nào giữ vai trò ký chủ trung gian chính truyền bệnh sán dây Raillietina spp. trong nghiên cứu này? Loài kiến Tetramorium caespitum được tác giả xác định là ký chủ trung gian chủ yếu mang ấu trùng Cysticercoid của sán dây Raillietina spp. tại các vùng sinh thái của tỉnh Thái Nguyên; ấu trùng hoàn thiện khả năng cảm nhiễm trong kiến sau thời gian từ 20 đến 28 ngày.

3. Sau khi gà ăn phải ký chủ trung gian mang ấu trùng, bao lâu thì sán phát triển thành thục và bài xuất đốt sán ra ngoài? Thực nghiệm gây nhiễm của luận án cho thấy sau khi gà nuốt kiến chứa ấu trùng Cysticercoid, thời gian để sán dây phát triển thành dạng trưởng thành bám vào niêm mạc ruột và bắt đầu bài xuất những đốt sán già đầu tiên theo phân ra môi trường là từ 18 đến 22 ngày.

4. Bệnh sán dây làm thay đổi các chỉ số máu của gà như thế nào? Kiểm tra huyết học bằng máy tự động cho thấy gà bị bệnh sán dây có số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết sắc tố (Hb) giảm rõ rệt so với gà khỏe mạnh đối chứng (thể hiện hội chứng thiếu máu do sán chiếm đoạt dinh dưỡng và gây xuất huyết ruột); đồng thời, tổng số bạch cầu tăng cao, đặc biệt tỷ lệ bạch cầu ái toan (eosinophil) gia tăng mạnh do phản ứng miễn dịch dị ứng với độc tố sán.

5. Hoạt chất tẩy sán dây nào được luận án đánh giá là có hiệu lực cao nhất và an toàn nhất cho gà? Trong 3 loại thuốc hóa dược khảo nghiệm (Praziquantel, Niclosamide, Fenbendazole), Praziquantel đạt hiệu lực sạch sán cao nhất (đạt trên 95% đến 100%), an toàn tuyệt đối, không gây tác dụng phụ ở các mức liều khảo nghiệm, và đạt hiệu quả ổn định khi ứng dụng trên diện rộng lẫn tẩy đại trà.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngân đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra khi làm sáng tỏ một cách toàn diện đặc điểm dịch tễ học, vai trò của ký chủ trung gian kiến, bệnh lý lâm sàng và biến đổi huyết học của bệnh sán dây trên gà thả vườn tại tỉnh Thái Nguyên. Công trình đã xác định chính xác thành phần loài sán dây chủ yếu, quy luật biến động theo lứa tuổi, mùa vụ, vùng sinh thái và cơ chế gây tổn thương niêm mạc ruột của ký sinh trùng. Đồng thời, luận án đã xây dựng và chứng minh tính hiệu quả thực tế của quy trình phòng trừ tổng hợp dựa trên nền tảng hóa dược Praziquantel kết hợp kiểm soát môi trường và ký chủ trung gian. Đây là tài liệu học thuật có độ tin cậy cao, đóng góp thiết thực cho công tác giảng dạy, nghiên cứu thú y và thực tiễn phát triển chăn nuôi gia cầm bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. SÁN DÂY KÝ SINH Ở GÀ 1. Vị trí của sán dây ký sinh ở gà trong hệ thống phân loại động vật Sán dây ký sinh ở gà đều thuộc lớp sán dây - Cestoda Rudolphi, 1808. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [38], trong giới động vật, lớp sán dây thuộc ngành giun dẹt - Plathelminthes Schnerder, 1873.

Ngành Plathelminthes có 8 lớp: + Lớp Tuberia Ehrenberg, 1873 + Lớp Temnocephala Ivanov, 1952 + Lớp Udonellida Ivanov, 1952 + Lớp Mesozoa Van Beneden, 1876 + Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 + Lớp Mononenea (Beneden) Bychowsky, 1937 + Lớp Gyrocotylida Bychowsky, 1937. + Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Sán dây là 1 trong 4 lớp (Mononenea, Trematoda, Cestoda, Mesozoa) của ngành này, chỉ có các đại diện có đời sống ký sinh, không có các đại diện sống tự do. Chúng ký sinh ở tất cả các lớp của động vật có xương sống: chim, thú, bò sát, ếch nhái. Cho đến nay, trên thế giới đã phát hiện được trên ba ngàn loài sán dây, ở Việt Nam đã phát hiện được 148 loài sán dây ký sinh ở người và động vật (Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10].

Lớp sán dây gồm hai bộ: bộ Pseudophylidea Carus, 1863 và bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900. Các loài sán dây ký sinh ở gà đều ở trong bộ Cyclophyllidea. Theo Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10], các loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam theo hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970) thuộc các phân bộ, họ, giống sau: Lớp Cestotoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1863 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Davaineata Skrjabin, 1940 n -5- Họ Davaineidae Fuhrmann, 1907 Giống Cotugnia Diaare, 1893 Giống Davainea Blanchard, 1891 Giống Raillietina Fuhrmann, 1920 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Hymenolepididae (Ariola, 1899) Railliet et Henry, 1909 Giống Dilepidoides Spassky et Spasskaja, 1954 Giống Echinolepis Spassky et Spasskaja, 1954 Giống Orientolepis Spassky et Jurpalova, 1964 Giống Staphylepis Spassky et Oschmarin, 1954 Họ Dilepididae Fuhrmann, 1907 Giống Amoebotaenia (Cohn, 1899). Thành phần loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam Năm 1977, Nguyễn Thị Kỳ (chuyên gia lớn nhất nghiên cứu về sán dây ở Việt Nam) đưa ra danh sách 12 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam (Phan Thế Việt và cs (1977) [38].

Đến năm 1996, Nguyễn Thị Kỳ đã phát hiện và bổ sung thêm 6 loài sán dây ký sinh ở gà nước ta, đưa tổng số loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam lên 18 loài (Nguyễn Thị Lê và cs, 1996) [16]. Tuy nhiên, sau một thời gian dài nghiên cứu tu chỉnh phần sán dây trong chương trình động vật chí Việt Nam (1998 - 2003), Nguyễn Thị Kỳ đã bỏ loài Microsomacanthus pavula do không có mẫu chuẩn và tài liệu thiếu chính xác (Nguyễn Thị Kỳ, 2003) [10]. Như vậy, cho tới nay, có 17 loài sán dây ký sinh ở gà Việt Nam, thuộc 1 bộ, 2 phân bộ, 3 họ và 8 giống (Nguyễn Thị Kỳ, 2003) [10], gồm: TT Tên giống, loài sán dây Nơi đã phát hiện Davainea Branchard, 1891 1 Davainea proglottina (Davaine, 1860) Các tỉnh phía Bắc Cotugnia Diamare, 1893 2 Cotugnia digonopora (Pasquale, 1890) Toàn quốc Raillietina Fuhrmann, 1920 3 R.) georgiensis Reid et Nugara, 1961 Hải Phòng (1960) n -6- 5 R.) penetrans nova Johri, 1934 Hải Phòng (1960) 7 R.) peradenica Sawada, 1957 Hải Phòng (1960) 8 R.) macassariensis (Yamaguti, 1956) Hà Nội; Tây Nguyên 11 R.) tinguiana Tubangui et Toàn quốc Masilungan, 1937 12 R.) cesticillus (Molin, 1858) Toàn quốc Dilepidoides Spassky et Spaskaja, 1954 13 Dilepidoides bauchei (Joyeux, 1924) Các tỉnh phía Bắc; Huế (1924) Echinolepis Spassky et Spaskaja, 1954 14 Echinolepis carioca (Magalhaes, 1898) Toàn quốc Orientolepis Spassky et Jurpalova, 1964 15 Orientolepis exigua (Yoshida, 1910) Đồng bằng sông Hồng, Tây Nguyên Staphylepis Spassky et Oschmarin, 1954 16 Staphylepis cantaniana (Polonio, 1960) Các tỉnh phía Bắc Amoebotania Cohn, 1900 17 Amoebotania cuneata (Linstow, 1872) Toàn quốc Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [11]; Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [15] cho biết: sán dây thường gặp ở gà gồm những loài chính là: R. cesticillus, Cotugnia digonopora, Davainea proglottina.

Trong đó, có 3 loài nhiễm phổ biến ở gà là: R. Đặc điểm hình thái, cấu tạo một số loài sán dây ký sinh ở gà 1. Đặc điểm chung Cơ thể sán dây dẹp theo hướng lưng - bụng, thân dài, gồm nhiều đốt riêng biệt. Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2008) [12]: những đốt sán dây hầu như là những cơ thể độc lập với nhiều cơ quan riêng biệt.

Nhờ có sự hoá đốt mà khả năng n -7- sinh đẻ của sán dây tăng lên gấp bội. Trong cùng một lúc, ở những đốt thành thục của sán dây có thể sinh ra hàng chục triệu trứng. Ngoài ra, sự hoá đốt còn có lợi cho sán dây về những mặt khác. Đó là do có những đốt sán già lần lượt đứt và thải ra môi trường bên ngoài mà sự gieo rắc trứng ở đó được thuận lợi hơn, bản thân sán dây thải bỏ đi những đốt già cỗi, đời nó hầu như từng thời được trẻ lại, có sức lực và năng lượng mới để phát triển những loạt đốt thành thục mới.

Phần trước cơ thể có đầu (Scolex), có cơ quan bám, giúp sán dây bám chặt vào thành ruột của vật chủ. Ở một số loài sán dây trên giác bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng. Giác bám là đặc trưng của sán dây bậc cao. Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng.

Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài chục đến vài trăm móc. Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài. Cổ không phân đốt - là vùng sinh trưởng, từ đó hình thành các đốt mới, số lượng các đốt dao động rất lớn tuỳ loài, từ ba đốt đến vài trăm đốt. Các đốt ở phía trước là các đốt non và bé, càng về sau các đốt càng lớn và già.

Chiều dài của sán dây ký sinh ở gia cầm từ 1,5 mm - 500 mm. Cơ thể màu trắng hoặc màu vàng. Cơ thể sán dây phủ lớp tiểu bì, đến lớp hạ bì rồi đến lớp cơ vòng - cơ dọc. Phần bên trong chứa đầy nhu mô.

Nội quan gồm có hệ thần kinh, hệ bài tiết và hệ sinh dục. Không có hệ tiêu hoá. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh trung ương nằm ở trên đầu, từ đó có các dây chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang.

Hệ bài tiết của sán dây theo kiểu nguyên đơn thận. Gồm 4 ống chính chạy dọc cơ thể: 2 ống mặt lưng, 2 ống mặt bụng và nối với nhau ở phần đầu. Ngoài ra, ở mỗi đốt các ống trái và phải nối với nhau bằng cầu nối ngang. Hầu hết các loài sán dây có hệ sinh dục lưỡng tính.

Mỗi đốt có một, hai cơ quan sinh dục đực và cái. Sự phát triển của hệ sinh dục theo một thứ tự nhất định: ở các đốt non, cơ quan sinh dục chưa phát triển; sau đó hình thành cơ quan sinh dục đực rồi đến cơ quan sinh dục cái. Sau khi thụ tinh, hệ sinh dục đực teo dần còn lại bộ phận sinh dục cái. Ở các đốt già, trứng chứa đầy trong tử cung.

n -8- Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh. Số lượng tinh hoàn có thể rất khác nhau từ một đến vài trăm. Mỗi tinh hoàn có ống dẫn đổ vào ống dẫn tinh chung, hoặc thẳng, hoặc cong và cuối cùng mở ra ở huyệt sinh dục (bên cạnh lỗ sinh dục cái). Phần cuối ống dẫn tinh là cơ quan giao phối (nang lông gai) chứa gai giao phối phủ các gai nhỏ hoặc vảy.

Trước gai giao phối, ống dẫn tinh phình rộng tạo thành túi chứa tinh. Có thể có túi chứa tinh ngoài (ở ngoài túi giao phối) và túi chứa tinh trong (nằm trong túi giao phối). Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp hơn, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vò (thể Mehlis) và tử cung, thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sinh dục, ít khi ở phía trước. Trong buồng trứng hình thành các tế bào sinh dục cái (tế bào trứng).

Từ buồng trứng có ống nối với âm đạo, mở ra ở huyệt sinh dục. Ống này phình rộng ra gọi là túi nhận tinh. Trứng thụ tinh được đưa vào ootyp. Tuyến noãn hoàng gồm nhiều bao noãn bé nằm trong nhu mô hoặc thành khối nằm hai bên đốt hoặc phía sau buồng trứng.

Từ tuyến noãn hoàng các chất dinh dưỡng đổ vào ootyp giúp cho việc hình thành trứng. Về đặc điểm hình thái, kích thước của một số loài sán dây ký sinh ở gà - Các loài thuộc giống Raillietina Fuhrmann, 1920: Chuỗi đốt có nhiều đốt. Vòi có hai hàng móc dạng búa. Bờ của giác bám có vài hàng gai nhỏ.

Tinh hoàn thường nhiều, nang lông gai nhỏ, thường không đạt tới ống bài tiết bên, rất ít khi cắt ngang ống bài tiết. Lỗ sinh dục ở một phía hoặc xen kẽ không đều. Buồng trứng hai thuỳ ở giữa đốt hoặc phần có lỗ. Noãn hoàng hình khối, nằm dưới buồng trứng, có túi tinh.

Mỗi nang trứng chứa từ một đến vài trứng. Sán trưởng thành ký sinh ở thú và chim, ấu trùng ký sinh ở côn trùng (Đặng Ngọc Thanh và cs, 2008) [26]. Nguyễn Thị Kỳ (1994) [9], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [16], Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [11], Phạm Sỹ Lăng và Phan Địch Lân (2002) [15], Senlik B. (2011) [109] đã mô tả như sau: + Loài R.

echinobothrida: Ký sinh ở ruột non của gà nhà, gà tây, gà rừng, chim bồ câu và các loài chim khác thuộc bộ gà (Gallifomes). Dài 250 mm, rộng 1,2 - 4 mm, trứng: 93 × 74 µm. Đường kính đầu 0,322 - 0,483 mm, vòi dài 0,108 - 0,159 mm. n -9- Đầu có 4 giác bám bao gồm từ 8 - 10 dãy móc; vòi của đầu có hai dãy móc khoảng 200 chiếc, dài 0,010 - 0,012 mm.

Giác bám tròn có đường kính 0,113 - 0,159 mm. Bờ giác có nhiều gai nhỏ, có hình dạng và kích thước khác nhau. Ở hàng trong cùng gai dài 0,006 mm, hàng gai ngoài cùng dài 0,016 mm. Chiều dài của nang lông gai 0,190 - 0,250 mm, đường kính tối đa 0,075 - 0,100 mm.

Lông gai có gai nhỏ. Lỗ sinh dục đực đơn tính, nằm ở giữa cạnh sườn đốt sán. Có từ 28 - 38 tinh hoàn nằm ở giữa đốt. Buồng trứng nhiều thuỳ, noãn hoàng phân thuỳ.

Trong những đốt già tử cung phân thành 100 - 130 nang trứng, mỗi nang chứa 1 - 12 trứng. Cấu trúc, hình thái của sán dây R. echinobothrida ký sinh phổ biến ở gà thả vườn cũng đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Samad M. và cs, 1986 [143], Radha T.

và cs, 2006 [132], Lalchhandama K.