Nghiên Cứu Đặc Điểm Bệnh Gạo Lợn Do Cysticercus Cellulosae Tại Tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm bệnh gạo lợn do ấu trùng cysticercus cellulosae tại Sơn La, phân tích nguyên nhân và biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thùy
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn (bệnh gạo lợn) tại tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm của sán dây Taenia solium và ấu trùng sán dây Cysticercus cellulosae
• 1.1.2. Bệnh do sán dây Taenia solium và bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn và người
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. Chương 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn tại một số địa phương của tỉnh Sơn La
• 2.3.2. Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra trên lợn
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dịch tễ của bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn tại huyện Bắc Yên, Mường La, Mai Sơn, tỉnh Sơn La
• 2.4.2. Nghiên cứu bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae trên lợn
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn tại huyện Bắc Yên, Mai Sơn và Mường La, tỉnh Sơn La
• 3.1.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn tại huyện Bắc Yên, Mai Sơn, Mường La
• 3.1.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae theo tuổi lợn tại huyện Bắc Yên, Mai Sơn, Mường La của tỉnh Sơn La
• 3.1.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn theo mùa vụ
• 3.1.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae theo giống lợn
• 3.1.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn theo phương thức chăn nuôi
• 3.1.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn theo địa hình
• 3.2. Nghiên cứu các yếu tố nhiễm sán dây Taenia solium ở người tại các địa phương
• 3.2.1. Thực trạng chăn nuôi lợn và sinh hoạt của người dân tại tỉnh Sơn La
• 3.2.2. Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia solium ở người tại một số huyện của tỉnh Sơn La
• 3.2.3. Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia solium ở người theo tuổi ở 3 huyện của tỉnh Sơn La
• 3.2.4. Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia solium ở người theo giới tính
• 3.2.5. Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia solium ở người theo tập quán chăn nuôi và sinh hoạt ở một số huyện tỉnh Sơn La
• 3.2.6. Xác định tương quan giữa tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia solium ở người và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn
• 3.3. Nghiên cứu bệnh ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn
• 3.3.1. Triệu chứng lâm sàng của lợn nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở các địa phương
• 3.3.2. Tổn thương đại thể và vi thể của lợn nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở các địa phương
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh gạo lợn và cysticercus cellulosae

Bệnh gạo lợn do Cysticercus cellulosae gây ra là một bệnh ký sinh trùng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cả lợn và người. Cysticercus cellulosae là ấu trùng của sán dây Taenia solium, ký sinh trong cơ vân, cơ tim và não của lợn. Bệnh này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho ngành chăn nuôi mà còn đe dọa sức khỏe cộng đồng, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi như Sơn La. Nghiên cứu này nhằm xác định đặc điểm bệnh, tỷ lệ nhiễm và các yếu tố dịch tễ liên quan đến bệnh gạo lợn tại Sơn La.

1.1. Đặc điểm sinh học của Cysticercus cellulosae

Cysticercus cellulosae là ấu trùng của sán dây Taenia solium, có khả năng ký sinh trong cơ thể lợn và người. Ấu trùng này xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, di chuyển đến các cơ quan như cơ vân, não và tim. Ở lợn, bệnh gây ra các triệu chứng như gầy yếu, kém ăn và rối loạn thần kinh. Ở người, bệnh có thể dẫn đến neurocysticercosis, một tình trạng nguy hiểm gây tử vong cao.

1.2. Tình hình nghiên cứu bệnh gạo lợn tại Sơn La

Tại Sơn La, bệnh gạo lợn đang có xu hướng gia tăng do tập quán chăn nuôi thả rông và thói quen ăn thịt sống của người dân. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích đặc điểm dịch tễ và triệu chứng lâm sàng của bệnh, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu được thực hiện tại các huyện Bắc Yên, Mai Sơn và Mường La của tỉnh Sơn La. Các phương pháp bao gồm khảo sát tỷ lệ nhiễm, đánh giá triệu chứng lâm sàng và phân tích mẫu mô bệnh phẩm. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm Cysticercus cellulosae ở lợn dao động từ 5-15%, với cường độ nhiễm cao nhất ở lợn nuôi thả rông.

2.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm bệnh

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm Cysticercus cellulosae ở lợn tại Sơn La cao hơn ở các vùng khác, đặc biệt là ở lợn nuôi thả rông. Cường độ nhiễm cũng tăng theo tuổi của lợn và mùa vụ, với mùa mưa có tỷ lệ nhiễm cao hơn mùa khô.

2.2. Triệu chứng lâm sàng và tổn thương mô bệnh học

Lợn nhiễm bệnh thường có các triệu chứng như gầy yếu, kém ăn và rối loạn thần kinh. Tổn thương mô bệnh học cho thấy sự xâm nhập của ấu trùng vào các cơ quan như cơ vân, não và tim, gây viêm và hoại tử mô.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm bệnh và dịch tễ học của bệnh gạo lợn tại Sơn La. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa lớn trong việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa bệnh và điều trị hiệu quả, góp phần giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

3.1. Ứng dụng trong phòng ngừa bệnh

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng ngừa như cải thiện điều kiện chăn nuôi, hạn chế thả rông lợn và tăng cường vệ sinh môi trường. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân về nguy cơ nhiễm bệnh từ thói quen ăn thịt sống.

3.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế gây bệnh của Cysticercus cellulosae và phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiệu quả hơn. Đồng thời, mở rộng nghiên cứu sang các vùng khác để có cái nhìn toàn diện về bệnh gạo lợn tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh do ấu trùng sán dây lợn Cysticercus cellulosae (thường gọi là bệnh gạo lợn) là một trong những bệnh truyền lây nguy hiểm hàng đầu giữa động vật và người. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc (FAO), trên thế giới hiện có hơn 50 triệu người mang mầm bệnh sán dây Taenia solium, cướp đi sinh mạng của khoảng 50.000 người mỗi năm do các biến chứng thần kinh. Tại Việt Nam, bệnh phân bố rộng khắp trên 50 tỉnh thành, trong đó các vùng núi cao và trung du phía Bắc ghi nhận tỷ lệ nhiễm ở lợn dao động từ 3,8% đến 6,0%, cao hơn gấp 3 đến 5 lần so với vùng đồng bằng (0,5% đến 2,0%).

Thực trạng chăn nuôi thả rông truyền thống kết hợp với tập quán tiêu dùng thực phẩm chưa qua xử lý nhiệt như tiết canh, nem chua, thịt tái tại các địa phương miền núi đã tạo điều kiện cho chu kỳ sinh học của ký sinh trùng duy trì liên tục. Đề tài luận văn thạc sĩ thú y của tác giả Nguyễn Thị Thùy, thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thị Kim Lan tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, tập trung giải quyết yêu cầu cấp thiết về mặt dịch tễ học và bệnh lý học thú y.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác định tỷ lệ, cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae trên đàn lợn, đánh giá các yếu tố nguy cơ lây nhiễm từ tập quán sinh hoạt của người dân và mô tả chi tiết các biến đổi bệnh lý đại thể, vi thể. Khảo sát thực địa được triển khai tại 3 huyện trọng điểm gồm Bắc Yên, Mường La và Mai Sơn thuộc tỉnh Sơn La trong khoảng thời gian từ tháng 7/2016 đến tháng 7/2017. Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học quan trọng giúp địa phương xây dựng giải pháp kiểm soát giết mổ, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ nhiễm ấu trùng trên đàn lợn xuống dưới 1,0% và ngăn ngừa triệt để nguy cơ nhiễm ấu trùng sán não ở người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết ký sinh trùng học kinh điển về chu kỳ sinh thái khép kín của sán dây Taenia solium thuộc họ Taeniidae, bộ Cyclophyllidea. Con người là vật chủ chính duy nhất mang sán trưởng thành ký sinh trong ruột non với chiều dài cơ thể từ 2 đến 7 mét. Mỗi đốt sán già chứa khoảng 30.000 đến 50.000 trứng có phôi 6 móc phát tán ra môi trường qua phân. Lợn đóng vai trò là vật chủ trung gian chủ yếu khi nuốt phải trứng sán; phôi 6 móc sẽ nở ra, xuyên qua thành ruột, theo hệ tuần hoàn đến định vị tại hệ thống cơ vân, cơ tim và mô não để phát triển thành nang ấu trùng Cysticercus cellulosae dạng hạt gạo kích thước 0,5 đến 1,5 cm sau 60 đến 70 ngày.

Khung lý thuyết dịch tễ học phân tích được áp dụng nhằm đánh giá tương quan phơi nhiễm thông qua các chỉ số định lượng như nguy cơ tương đối (Relative Risk - RR) và tỷ số chênh (Odds Ratio - OR). Ba khái niệm trung tâm chi phối toàn bộ cấu trúc luận văn bao gồm: bệnh gạo lợn (Cysticercosis ở lợn), bệnh ấu trùng sán lợn thần kinh ở người (Neurocysticercosis) và ngưỡng an toàn vệ sinh thực phẩm theo Thông tư số 09/2016/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn quy định xử lý loại bỏ thịt lợn nhiễm từ 6 ấu trùng trở lên trên diện tích 40 cm2 lát cắt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế dịch tễ học mô tả kết hợp dịch tễ học phân tích cắt ngang. Quy trình thu thập dữ liệu và xử lý mẫu thực hiện theo các tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Cỡ mẫu được tính toán khoa học thông qua phần mềm Win Episcope với tổng số 1.040 con lợn nuôi tại nông hộ được đưa vào mổ khám ngẫu nhiên tự do tại 3 huyện (Bắc Yên: 351 con, Mường La: 337 con, Mai Sơn: 352 con). Phương pháp lấy mẫu phân tầng theo nhóm tuổi (nhỏ hơn 2 tháng, từ 2 đến 6 tháng, từ 6 đến 12 tháng và trên 12 tháng), theo mùa vụ sinh thái (Hè - Thu và Đông - Xuân) và theo giống lợn (lợn địa phương và lợn lai). Khảo sát dịch tễ ở người được thực hiện qua hàng trăm phiếu điều tra nông hộ kết hợp đối chiếu hồ sơ y tế chuyên khoa.
• Kỹ thuật mổ khám và giải phẫu bệnh: Mổ khám toàn diện theo quy trình kiểm soát giết mổ của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, kiểm tra kỹ lưỡng các nhóm cơ vận động (cơ lưỡi, cơ đùi, cơ hoành, cơ liên sườn) và các nội tạng quan trọng (não, tim, gan, thận, lách, phổi). Đếm số lượng nang ấu trùng trên diện tích quy chuẩn 40 cm2 lát cắt cơ để phân loại cường độ nhiễm thành 3 mức độ (nhẹ: 1-2 nang, trung bình: 3-5 nang, nặng: từ 6 nang trở lên).
• Kỹ thuật mô bệnh học vi thể: Các mẫu bệnh phẩm chứa ấu trùng được cố định trong dung dịch Formol 10%, đúc khối paraffin, cắt tiêu bản mỏng bằng máy microtome và nhuộm Hematoxilin - Eosin (HE). Tổn thương mô học được quan sát và ghi nhận hình ảnh dưới kính hiển vi quang học tại Phòng thí nghiệm Khoa Chăn nuôi Thú y – Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp mổ khám trực tiếp kết hợp mô bệnh học được ưu tiên lựa chọn thay vì chỉ dựa vào kỹ thuật huyết thanh học ELISA nhằm đảm bảo độ chính xác tuyệt đối, tránh hiện tượng dương tính giả do phản ứng chéo kháng thể với các loài giun sán khác. Toàn bộ số liệu thực nghiệm được quản lý trên Excel 2010 và xử lý thống kê sinh học bằng phần mềm Minitab 16, ứng dụng kiểm định Chi-square và hệ số tương quan tuyến tính để khẳng định độ tin cậy của các kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình mổ khám thực nghiệm 1.040 con lợn tại tỉnh Sơn La, luận văn đã ghi nhận những phát hiện dịch tễ và bệnh lý nổi bật:

• Tỷ lệ nhiễm ấu trùng trên đàn lợn: Tổng cộng có 27 con lợn dương tính với ấu trùng Cysticercus cellulosae, chiếm tỷ lệ nhiễm trung bình toàn tỉnh là 2,59%. Huyện Bắc Yên có tỷ lệ nhiễm cao nhất với 3,13% (11/351 con), tiếp đến là huyện Mường La đạt 2,67% (9/337 con) và thấp nhất là huyện Mai Sơn với 1,99% (7/352 con).
• Cường độ nhiễm và sự phân bố nang sán trong cơ thể: Cường độ nhiễm tại cơ dao động từ 1 đến 9 ấu trùng trên 40 cm2 lát cắt. Đáng chú ý, nang sán không chỉ tập trung ở hệ cơ vân mà còn xâm lấn sâu vào các cơ quan nội tạng quan trọng. Trong số 27 lợn nhiễm bệnh, có tới 26 con phát hiện ấu trùng tại mô não với mật độ từ 1 đến 7 ấu trùng/não; 22 con có ấu trùng tại thận (1 đến 4 ấu trùng/thận) và 19 con có ấu trùng tại cơ tim (1 đến 3 ấu trùng/tim). Tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở não lợn tại Bắc Yên và Mai Sơn đạt mức tuyệt đối 100% trong số các ca dương tính.
• Tương quan giữa phương thức chăn nuôi và địa hình: Tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở nhóm lợn nuôi thả rông đạt mức cao hơn gấp 4 đến 6 lần so với nhóm lợn nuôi nhốt hoàn toàn. Lợn địa phương nuôi tại các vùng núi cao hiểm trở có tỷ lệ nhiễm 3,5% đến 4,2%, vượt trội so với lợn lai nuôi tại các vùng đồi thấp và thung lũng bằng phẳng (khoảng 1,2% đến 1,8%).
• Đặc điểm tổn thương mô bệnh học: Về đại thể, lợn nhiễm bệnh nặng có biểu hiện gầy còm, cơ bắp nhão, đi lại khó khăn, liệt nhẹ 4 chân và phản ứng co giật khi có ấu trùng chèn ép màng não. Về vi thể, các tiêu bản nhuộm HE cho thấy phản ứng viêm cục bộ dữ dội: mô cơ và nhu mô não bị chèn ép thoái hóa, xung huyết, xuất huyết vi mạch, tăng sinh mô liên kết xơ hóa và có sự thâm nhiễm dày đặc của các tế bào viêm đơn nhân cùng bạch cầu ái toan bao quanh vỏ bao ấu trùng.

Thảo luận kết quả

Sự biến động tỷ lệ nhiễm giữa các địa bàn khảo sát phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa điều kiện tự nhiên, tập quán chăn nuôi và hành vi vệ sinh môi trường. Huyện Bắc Yên có tỷ lệ nhiễm cao nhất (3,13%) do phần lớn diện tích là núi cao chia cắt, tỷ lệ hộ đồng bào dân tộc thiểu số áp dụng phương thức nuôi lợn thả rông chiếm trên 60%, đồng thời tỷ lệ hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh còn ở mức thấp. Ngược lại, Mai Sơn có địa hình bằng phẳng hơn, hệ thống chuồng trại khép kín phát triển nên tỷ lệ nhiễm giảm xuống 1,99%.

Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây, tỷ lệ nhiễm 2,59% tại Sơn La thấp hơn mức 9,91% từng được công bố tại Bắc Ninh và Bắc Kạn khi sử dụng kỹ thuật ELISA. Sự khác biệt này bắt nguồn từ tính chất phương pháp luận: mổ khám trực tiếp chỉ phát hiện các trường hợp có nang sán thực thể đang ký sinh, trong khi ELISA phát hiện kháng thể lưu hành vốn có thể tồn tại sau khi con vật đã tự đào thải mầm bệnh hoặc do phản ứng chéo.

Về phương diện trực quan hóa dữ liệu, toàn bộ diễn biến dịch tễ được cấu trúc mạch lạc thông qua các bảng ma trận so sánh nguy cơ và hệ thống biểu đồ trực quan. Biểu đồ cột thể hiện rõ nét sự sụt giảm tỷ lệ nhiễm từ vùng núi cao xuống vùng bằng phẳng; đồ thị phân tán biểu diễn đường hồi quy tương quan thuận chặt chẽ giữa tỷ lệ người nhiễm sán dây mang đốt già và tỷ lệ lợn mắc bệnh gạo tại địa phương. Các lát cắt vi thể mô học nhuộm HE cung cấp bằng chứng thị giác xác thực về cơ chế phá hủy cấu trúc tế bào não và sợi cơ tim do độc tố và áp lực cơ học từ nang ấu trùng gây ra.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ mang tính hành động cao:

1. Siết chặt quy trình kiểm soát giết mổ và kiểm dịch thú y: Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Sơn La cần tăng cường kiểm soát 100% các điểm giết mổ gia súc tập trung và tư nhân tại các huyện Bắc Yên, Mường La, Mai Sơn. Thực hiện nghiêm ngặt quy định tại Thông tư 09/2016/TT-BNNPTNT: kiên quyết tịch thu tiêu hủy toàn bộ thân thịt nếu phát hiện từ 6 ấu trùng trở lên trên 40 cm2 cơ; đối với thịt nhiễm từ 3 đến 5 ấu trùng, bắt buộc xử lý nhiệt đun sôi 100°C liên tục trong 2 giờ hoặc cấp đông âm 15°C trong 15 ngày trước khi tiêu thụ.
2. Chuyển đổi phương thức chăn nuôi nông hộ sang an toàn sinh học: Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các huyện chủ trì phối hợp với chính quyền cơ sở vận động người dân xóa bỏ tập quán thả rông gia súc, xây dựng hệ thống chuồng nuôi cách ly kiên cố có máng ăn máng uống vệ sinh. Mục tiêu đặt ra trong lộ trình 18 tháng (giai đoạn 2018 - 2020) là giảm tỷ lệ đàn lợn thả rông tại các xã vùng cao xuống dưới mức 15%.
3. Chuẩn hóa công trình vệ sinh nông thôn và quản lý nguồn phân: Trạm Y tế dự phòng huyện và Ủy ban nhân dân cấp xã đẩy mạnh hỗ trợ người dân xây dựng nhà tiêu tự hoại hoặc hố xí 2 ngăn hợp chuẩn, tuyệt đối không sử dụng phân tươi chưa qua ủ nhiệt sinh học để bón rau màu. Phấn đấu nâng tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh đạt trên 80% trong vòng 2 năm.
4. Triển khai chiến dịch truyền thông y tế cộng đồng và tẩy sán định kỳ: Sở Y tế tỉnh Sơn La phối hợp với hệ thống giáo dục địa phương tổ chức tuyên truyền sâu rộng về tác hại của việc ăn tiết canh, nem chạo, thịt lợn tái. Định kỳ tổ chức 1 đến 2 đợt tẩy sán dây bằng thuốc đặc hiệu (Praziquantel liều 15 đến 20 mg/kg thể trọng hoặc Niclosamid) cho người dân tại các xã trọng điểm, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ người mang sán dây Taenia solium xuống dưới 0,2% vào năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ thú y, kiểm dịch viên động vật tại các trạm kiểm soát giết mổ: Tài liệu cung cấp cẩm nang chi tiết về dấu hiệu nhận diện bệnh tích đại thể ở các nhóm cơ và nội tạng lợn, giúp chuẩn hóa thao tác khám thịt và ra quyết định xử lý sản phẩm động vật nhiễm bệnh chuẩn xác theo luật định.
• Bác sĩ truyền nhiễm và cán bộ y tế dự phòng: Cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện về mối tương quan giữa sán dây người và bệnh gạo lợn, hỗ trợ xây dựng phác đồ chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả các ca bệnh ấu trùng sán thần kinh trong cộng đồng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Chăn nuôi - Thú y, Y sinh học: Nguồn tư liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp bố trí thí nghiệm dịch tễ học thú y, kỹ thuật xử lý mẫu mô bệnh học vi thể và ứng dụng phần mềm Minitab, Win Episcope trong phân tích số liệu y sinh.
• Cơ quan hoạch định chính sách nông nghiệp và phát triển nông thôn: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn để xây dựng các đề án quy hoạch chăn nuôi an toàn sinh học, chương trình nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae trên đàn lợn tại tỉnh Sơn La là bao nhiêu? Theo kết quả mổ khám thực nghiệm 1.040 con lợn tại 3 huyện, tỷ lệ nhiễm trung bình toàn tỉnh là 2,59%. Trong đó, huyện Bắc Yên có tỷ lệ nhiễm cao nhất đạt 3,13%, huyện Mường La đạt 2,67% và huyện Mai Sơn đạt 1,99%.

Quy định xử lý thịt lợn nhiễm ấu trùng sán được thực hiện như thế nào? Theo Thông tư 09/2016/TT-BNNPTNT, nếu lát cắt 40 cm2 cơ có từ 6 ấu trùng trở lên thì bắt buộc tiêu hủy hoàn toàn. Nếu có từ 3 đến 5 ấu trùng, thịt phải được cắt thành miếng dày tối đa 6 cm, luộc sôi 100°C trong 2 giờ hoặc ướp muối bão hòa trong 3 tuần mới được sử dụng.

Vì sao lợn nuôi tại huyện Bắc Yên lại có tỷ lệ nhiễm ấu trùng cao nhất? Huyện Bắc Yên có địa hình vùng cao hiểm trở, tỷ lệ nuôi lợn thả rông chiếm tỷ lệ lớn khiến lợn dễ tiếp xúc với phân người mang trứng sán. Thêm vào đó, thói quen ăn thịt tái sống và tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh còn thấp đã tạo điều kiện khép kín chu kỳ lây nhiễm.

Ấu trùng sán lợn ký sinh chủ yếu ở những cơ quan nào và gây ra tác hại gì? Ấu trùng thường định vị nhiều nhất tại cơ lưỡi, cơ đùi, cơ hoành và đặc biệt là mô não (chiếm tới 96,3% số ca lợn nhiễm bệnh), thận và tim. Sự chèn ép cơ học và độc tố của nang sán gây teo cơ, rối loạn chức năng tuần hoàn và co giật thần kinh nghiêm trọng.

Những loại thuốc nào mang lại hiệu quả cao trong điều trị sán dây và ấu trùng sán? Các loại thuốc tân dược có hiệu lực tẩy sán trưởng thành và tiêu diệt ấu trùng cao nhất hiện nay là Praziquantel (hiệu quả 97,8% đến 100%), Niclosamid và Albendazole. Trong y học cổ truyền, sự kết hợp giữa nước sắc hạt cau và hạt bí ngô cũng mang lại hiệu quả làm tê liệt và tống sán ra ngoài rất tốt.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn tại tỉnh Sơn La là 2,59%, trong đó huyện Bắc Yên ghi nhận tỷ lệ cao nhất với 3,13%.
• Nghiên cứu chỉ ra 96,3% lợn nhiễm bệnh có ấu trùng định vị trong mô não với mật độ từ 1 đến 7 nang, gây biến đổi bệnh lý xung huyết, hoại tử sợi cơ và thâm nhiễm tế bào viêm nặng nề.
• Phương thức chăn nuôi thả rông và tập quán ăn thịt tái sống được xác định là hai yếu tố nguy cơ dịch tễ học hàng đầu thúc đẩy sự lan truyền bệnh giữa người và lợn.
• Công trình đóng góp bộ dữ liệu toàn diện về dịch tễ học mô tả, giải phẫu bệnh đại thể và vi thể của bệnh gạo lợn tại vùng Tây Bắc Việt Nam.
• Trong giai đoạn tiếp theo, các địa phương cần đẩy mạnh chương trình giám sát thú y định kỳ, xóa bỏ hoàn toàn tập quán thả rông và xây dựng nếp sống vệ sinh an toàn thực phẩm.

Hãy liên hệ các cơ quan thú y và y tế dự phòng địa phương ngay hôm nay để cập nhật quy chuẩn phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nâng cao hiệu quả kinh tế chăn nuôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm của sán dây Taenia solium và ấu trùng sán dây Cysticercus cellulosae 1. Đặc điểm sinh học của sán dây Taenia solium * Vị trí của sán dây Taenia solium trong hệ thống phân loại động vật học Theo thống kê của Tổ chức Nông lương thế giới (FAO), và tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2014 [36] bệnh do sán dây Taenia solium gây thiệt hại cả về kinh tế cũng như sức khỏe của cộng đồng các nước trên thế giới, tuy nhiên các nghiên cứu và hiểu biết về bệnh còn ít.

Bệnh tác động chủ yếu đến các quốc gia có điều kiện kinh tế, sinh hoạt thấp như châu Mỹ Latinh, tiểu vùng Sahara châu Phi, Nam và Đông Nam Á (Murrel K. Mặc dù ở châu Âu và Hoa Kỳ cũng đã có một số nơi phát hiện bệnh do sán dây Taenia solium gây ra ở người (Gabriel S. Nguyễn Thị Kỳ (1994) [7] cho biết: so với các nhóm giun sán khác thì sán dây ít được nghiên cứu hơn, nên những hiểu biết về thành phần loài sán dây còn chưa được đầy đủ. Việc nghiên cứu sán dây ở Việt Nam được bắt đầu từ hơn 1 thế kỷ trước.

lần đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở người Nam Bộ (Việt Nam). Sau đó 10 năm mới xuất hiện các công trình nghiên cứu lẻ tẻ về một vài loài sán dây gây bệnh cho người. Từ đó, việc nghiên cứu về thành phần sán dây ở người được chú ý hơn, rồi mở rộng phạm vi nghiên cứu sang một số động vật nuôi và một số động vật hoang dã. Theo Phan Thế Việt (1977) [20]; Nguyễn Thị Lê (1996) [13]; cho biết, sán dây Taenia solium có vị trí trong hệ thống phân loại như sau: Lớp sán dây Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Cestoda Carus, 1863 Bộ Cyclophyllidae Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Taeniata Skjabin et Schulz, 1973 4 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Liunaeus, 1758 Loài Taenia solium Limnaeur, 1758 * Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium Phan Thế Việt (1977) [20], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [7], Nguyễn Thị Lê (1996) [13], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [8] cho biết: Sán dây Taenia solium có những đặc điểm của lớp sán dây nói chung: hình dải băng màu trắng hoặc trắng ngà.

Kích thước giữa các loài có sự chệnh lệch lớn, có loài chỉ vài mm, có loài dài tới hàng chục mét. Cơ thể dẹt theo hướng lưng bụng, chia thành ba phần: đầu, cổ, thân (gồm những đốt sau cổ, có hình dạng và cấu tạo khác nhau). Đầu sán thường có dạng hình cầu, có giác bám dùng để bám vào thành ruột vật chủ, nên có những hình dạng, kích thước và các cơ quan bám đặc trưng. Chiều rộng của đầu thường chỉ nhỏ hơn 1 mm, nhưng cũng có sán có đầu dài vài mm.

Cơ quan bám nằm trên đầu bao gồm rãnh bám hoặc giác bám, mõm, vòi và có nhiều móc. Ở một số loài sán dây trên móc bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng. Giác bám là bộ phận đặc trưng của sán dây bậc cao. Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng.

Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài móc đến vài trăm móc. Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài. Cổ là những đốt sán nối tiếp sau đầu. Đốt cổ của sán dây là đốt sinh trưởng, từ các đốt cổ sinh ra các đốt thân, cơ quan sinh sản ở các đốt cổ chưa hình thành rõ.

Thân sán dây gồm nhiều đốt. Các đốt ở phần thân sán dây chia làm 3 loại: Đốt chưa thành thục là những đốt giáp với đốt cổ, cơ quan sinh dục chưa phát triển đầy đủ chỉ có cơ quan sinh dục đực. Đốt thành thục (ở giữa thân): cơ quan sinh dục đã phát triển đầy đủ, có cả cơ quan sinh dục đực và cái, có hệ bài tiết (mỗi đốt có cấu tạo như một cơ thể sán lá, nhưng không có hệ tiêu hóa). Đốt già hay đốt chửa (ở cuối thân sán): ở đốt này các khí quan teo đi, chỉ còn tử cung chứa đầy trứng sán.

Đốt chửa thường xuyên tách khỏi cơ thể theo phân ra ngoài. Đốt sán già có hình 4 cạnh, chiều dài lớn hơn hoặc nhỏ hơn chiều rộng. 5 Cơ thể sán dây được bao bọc bởi 3 lớp: lớp vỏ, lớp dưới vỏ và lớp cơ, bên dưới lớp cơ là các khí quan. Phần bên trong chứa đầy nhu mô.

Bên trong lớp cơ là các khí quan của sán. Sán dây Taenia solium cũng giống các sán dây khác ở đặc điểm không có hệ tiêu hóa, sán lấy thức ăn bằng phương thức thẩm thấu qua bề mặt cơ thể. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh trung ương nằm ở trên đầu, từ đó có các dây thần kinh chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang.

Hệ tuần hoàn và hệ hô hấp tiêu giảm. Hô hấp theo kiểu yếm khí. Hệ bài tiết của sán dây cấu tạo theo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chính từ đầu sán đi về cuối thân và thông với lỗ bài tiết. Ngoài ra, ở mỗi đốt sán còn có những ống ngang nối liền với 2 ống chính.

Sán dây Taenia solium là loài lưỡng tính: Trong mỗi đốt thường có một hệ sinh dục (gồm một cơ quan sinh dục đực và một cơ quan sinh dục cái) phát triển ở các giai đoạn khác nhau, ít khi có hai hệ sinh dục hoặc hơn. Sự phát triển của hệ sinh dục theo một thứ tự nhất định: Ở các đốt non cơ quan sinh dục chưa phát triển, sau đó hình thành cơ quan sinh dục đực rồi đến cơ quan sinh dục cái. Sau khi thụ tinh, cơ quan sinh dục đực teo dần còn lại cơ quan sinh dục cái. Ở các đốt già, trứng chứa đầy trong tử cung.

Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh và các tuyến sinh dục. Số lượng tinh hoàn trong mỗi đốt có từ một đến hàng trăm và là dấu hiệu để phân loại mỗi loài. Từ tinh hoàn có nhiều ống dẫn tinh nhỏ đi ra và hợp lại với nhau thành ống dẫn tinh, ống này đổ vào cơ quan giao phối là lông gai. Lông gai nằm trong nang lông gai.

Phần cuối ống dẫn tinh có thể phình ra gọi là túi tinh. Nếu túi tinh ở ngoài nang lông gai gọi là túi tinh ngoài, còn ở trong nang lông gai thì gọi là túi tinh trong. Lông gai dùng để đưa vào lỗ sinh dục cái khi giao phối. Nang lông gai và lông gai ở mỗi loài có hình dạng, kích thước và cấu tạo khác nhau.

Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp hơn, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vò (thể Melis) và tử cung, thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sinh dục, ít khi ở phía trước. Trong 6 buồng trứng hình thành các tế bào sinh dục cái (tế bào trứng). Từ buồng trứng có ống gắn nối với âm đạo, mở ra ở huyệt sinh dục. Ống này phình rộng ra gọi là túi nhận tinh.

Trứng thụ tinh được đưa vào ootyp. Tuyến noãn hoàng gồm nhiều bao noãn bé nằm trong nhu mô hoặc thành khối nằm hai bên đốt hoặc phía sau buồng trứng. Từ tuyến noãn hoàng các chất dinh dưỡng đổ vào ootyp giúp cho việc hình thành trứng. Tuyến vỏ tiết ra các sản phẩm cần thiết để hình thành trứng.

Trong ootyp, trứng thụ tinh được hình thành, sau đó trứng rơi vào tử cung. Cấu tạo tử cung của sán dây rất khác nhau. Ở sán dây bậc thấp (Pseudophyllidea), tử cung là những ống cong, dẫn từ ooptyp đến lỗ ngoài nằm ở mặt bụng của mỗi đốt. Ở những đốt sán dây này trứng được thải ra ngoài tùy theo mức độ hình thành của trứng.

Ở sán dây bậc cao (Cyclophyllidea), tử cung kín, không có lỗ ngoài. Ở những sán dây này tử cung chứa đầy trứng trong đốt già và mỗi đốt thực chất biến thành một cái túi chứa trứng. Trứng được rơi ra ngoài bằng cách nứt thành cơ thể của đốt. Quá trình này thường thực hiện ở môi trường ngoài, ở nơi mà các đốt sán dây già được thải ra cùng với phân vật chủ.

Sán dây Taenia solium sinh sản lưỡng tính, sự thụ tinh có thể xảy ra trong cùng một đốt sán (tự thụ tinh) hoặc giữa hai đốt khác nhau trong cùng một con hoặc giữa hai con (thụ tinh chéo). Sán tiêu hóa bằng cách chất dinh dưỡng đi qua vỏ để thẩm thấu vào thân sán. Những dịch tiêu hóa không thể thẩm thấu vào thân sán khi sán còn sống nhờ đó sán không bị tiêu diệt. Theo Phạm Văn Khuê (1996) [6], sán dây trưởng thành Taenia solium ký sinh ở ruột non người, dài 2 - 7m.

Đốt đầu hình cầu, có 4 giác bám, có đỉnh đầu và hai hàng móc đỉnh gồm 22 - 32 móc. Đốt cổ ngắn, hẹp và có chiều dài lớn hơn chiều rộng. Đốt già, hình chữ nhật, tử cung phân 7 - 12 nhánh. Trứng sán hình tròn hoặc bầu dục, đường kính 31 - 43µm.

Sán dây trưởng thành là Taenia solium ký sinh ở ruột non người. Cysticercus cellulosae là ấu trùng của sán dây Taenia solium được ký sinh cả trên lợn và người. Lê Thị Xuân (2013) [21] cho biết, các đốt sán già của sán dây Taenia solium có 7 - 12 nhánh chứa 30. Mỗi đốt sán có lỗ sinh dục xen kẽ hai bên hông khá đều, chiều dài đốt sán gấp rưỡi chiều ngang (1 - 2 cm × 0,5 - 0,7 7 cm), các đốt sán thường rụng thành từng khúc, mỗi khúc 5 đến 6 đốt liền nhau theo phân ra ngoài.

Sán dây Taenia solium dài 2 - 8 mét × 7 - 10 mm. Đầu có đường kính 0,6 - 1 mm, giác 0,4 - 0,5 mm. Miệng mang 2 vòng ít nhất 26 - 32 móc, hàng đầu móc dài 0,16 - 0,18 mm, hàng thứ hai móc dài 0,11 - 0,14 mm. Cổ dài và mảnh.

Không có túi chứa tinh, cũng không có cơ bóp âm hộ. Túi dương vật dài 0,5 - 0,7 mm, đường kính 0,12 - 0,5 mm. Tử cung có 7 - 10 nhánh ngang chính. Trứng có đường kính 0,042 mm (Phạm Sỹ Lăng, 2001 [12]).

Sán dây Taenia solium có thể dài 1 - 5 m với 700 - 1000 đốt gồm các đốt chưa trưởng thành và đốt trưởng thành. Các đốt chưa trưởng thành chưa phát triển cơ quan sinh dục, trong khi các đốt trưởng thành giống như cái túi chứa đầy trứng. Trong mỗi đốt sán trưởng thành có chiều dài từ 2,1 - 2,5 mm, chiều rộng từ 2,8 - 3,5 mm.