Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài và sự phân bố của các loài ếch nhái amphibia tại khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm nam động tỉnh thanh hóa

Nghiên cứu tính đa dạng và phân bố loài ếch nhái tại khu bảo tồn hạt trần quý hiếm Nam Động, Thanh Hóa, góp phần bảo tồn sinh thái.

• Tác giả: Lò Văn Oanh
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Thành Phần Loài Ếch Nhái Tại Khu Bảo Tồn Nam Động, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu về ếch nhái ở các nước trong khu vực
• 1.2. Lược sử nghiên cứu về ếch nhái ở Việt Nam
• 1.3. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình, địa mạo
• 2.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 2.1.4. Đặc trưng cơ bản về tài nguyên rừng
• 2.1.4.1. Hiện trạng đất đai, tài nguyên rừng
• 2.1.4.2. Hiện trạng rừng và phân bố theo các phân khu chức năng
• 2.1.4.3. Kiểu rừng của Khu bảo tồn Nam Động
• 2.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội
• 2.2.1. Văn hóa, xã hội, cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Khảo sát thực địa
• 3.2.2. Phân tích hình thái và định danh mẫu vật
• 3.2.3. Đặc điểm phân bố của các loài ếch nhái
• 3.2.4. Đánh giá các loài có giá trị bảo tồn
• 3.2.5. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài giữa các khu vực
• 3.2.6. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn
• 3.3. Tư liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng về thành phần loài ếch nhái tại KBT Nam Động
• 4.1.1. Danh sách các loài ếch nhái tại KBT Nam Động
• 4.1.2. Phát hiện mới
• 4.1.2.1. Loài phát hiện mới cho khoa học
• 4.1.2.2. Ghi nhận bổ sung cho tỉnh và KBT Nam Động
• 4.2. Đặc điểm hình thái các loài ếch nhái ghi nhận mới
• 4.2.1. Họ ếch nhái chính thức Dicroglossidae
• 4.2.2. Họ cóc bùn Megophyidae
• 4.2.3. Họ nhái bầu (Mycrohydae)
• 4.2.4. Họ ếch nhái (Ranidae)
• 4.2.5. Họ ếch cây Rhacophoridae
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài ếch nhái
• 4.3.1. Phân bố theo độ cao
• 4.3.2. Phân bố theo sinh cảnh
• 4.4. Đánh giá mức độ tương đồng thành phần loài ếch nhái
• 4.5. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn các loài ếch nhái tại KBT Nam Động
• 4.5.1. Các loài có giá trị bảo tồn
• 4.5.2. Các nhân tố đe dọa lên các loài ếch nhái
• 4.5.3. Một số đề xuất đối với công tác bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Thành Phần Loài Ếch Nhái

Nghiên cứu về đa dạng sinh học của các loài ếch nhái tại Khu Bảo Tồn Nam Động, Thanh Hóa là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn động vật và môi trường sống. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nơi cư trú của nhiều loài ếch nhái quý hiếm. Việc hiểu rõ về thành phần loài và sự phân bố của chúng sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Ếch Nhái Tại Việt Nam

Nghiên cứu về ếch nhái ở Việt Nam đã có từ lâu, với nhiều công trình ghi nhận sự đa dạng và phân bố của các loài. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng số lượng loài ếch nhái tại Việt Nam đang gia tăng, đặc biệt là ở các khu vực như KBT Nam Động.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu về đa dạng sinh học không chỉ giúp bảo tồn các loài mà còn cung cấp thông tin quý giá cho việc quản lý tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt, việc bảo tồn các loài ếch nhái có thể ảnh hưởng tích cực đến hệ sinh thái địa phương.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Ếch Nhái

Mặc dù Khu Bảo Tồn Nam Động có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn ếch nhái. Các hoạt động khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến môi trường sống của chúng. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Các Nhân Tố Đe Dọa Đến Các Loài Ếch Nhái

Các hoạt động như khai thác gỗ, phát triển nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đang làm giảm diện tích sống của ếch nhái. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến quần thể mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học trong khu vực.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Môi Trường

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sống của ếch nhái, ảnh hưởng đến sự sinh sản và phát triển của chúng. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa có thể dẫn đến sự suy giảm quần thể các loài này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Thành Phần Loài Ếch Nhái

Để đánh giá đa dạng thành phần loài ếch nhái, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích hình thái và định danh mẫu vật. Việc sử dụng các công nghệ hiện đại cũng giúp nâng cao độ chính xác trong nghiên cứu.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Và Thu Thập Dữ Liệu

Khảo sát thực địa là bước quan trọng trong việc thu thập dữ liệu về ếch nhái. Các tuyến điều tra được thiết lập để đảm bảo tính đại diện cho các sinh cảnh khác nhau trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Hình Thái Và Định Danh Mẫu Vật

Phân tích hình thái giúp xác định các đặc điểm nhận dạng của các loài ếch nhái. Việc định danh mẫu vật dựa trên các tiêu chí khoa học sẽ cung cấp thông tin chính xác về sự đa dạng loài trong khu vực.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Thành Phần Loài Ếch Nhái

Kết quả nghiên cứu cho thấy KBT Nam Động có sự đa dạng phong phú về các loài ếch nhái. Số lượng loài được ghi nhận đã tăng lên đáng kể, với nhiều loài mới được phát hiện. Điều này khẳng định giá trị sinh thái của khu vực và cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Danh Sách Các Loài Ếch Nhái Tại KBT Nam Động

Danh sách các loài ếch nhái tại KBT Nam Động đã được cập nhật với 46 loài thuộc 23 giống. Một số loài mới được phát hiện có giá trị bảo tồn cao, cần được chú ý trong công tác bảo tồn.

4.2. Đặc Điểm Phân Bố Của Các Loài Ếch Nhái

Phân bố của các loài ếch nhái tại KBT Nam Động rất đa dạng, phụ thuộc vào độ cao và sinh cảnh. Việc nghiên cứu đặc điểm phân bố sẽ giúp xác định các khu vực cần được bảo tồn.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo tồn ếch nhái tại KBT Nam Động là rất cần thiết. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài này trong tương lai.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn Hiệu Quả

Các biện pháp bảo tồn như bảo vệ môi trường sống, quản lý khai thác tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng là rất quan trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu về đa dạng sinh học cần tiếp tục được mở rộng, đặc biệt là trong các khu vực có tiềm năng cao như KBT Nam Động. Việc phát hiện và bảo tồn các loài mới sẽ góp phần quan trọng vào công tác bảo tồn thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng sinh thái Indo-Burma, một trong những điểm nóng đa dạng sinh học trọng điểm toàn cầu. Riêng đối với lớp Lưỡng cư (Amphibia), số lượng loài ghi nhận tại nước ta tăng trưởng liên tục từ 82 loài vào năm 1996 lên 176 loài vào năm 2009 và hiện nay đã vượt mốc khoảng 244 loài. Khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm Nam Động thuộc tỉnh Thanh Hóa có tổng diện tích tự nhiên 646,95 ha với độ che phủ rừng đạt 96,56%, sở hữu hệ sinh thái núi đá vôi đặc hữu với 502,84 ha rừng nguyên sinh. Tuy nhiên, hệ sinh thái nhạy cảm này đang chịu áp lực lớn từ các hoạt động nhân sinh như phá rừng làm nương rẫy và sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu kiểm kê toàn diện thành phần loài, xác định quy luật phân bố sinh thái theo đai cao và sinh cảnh, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn bền vững cho khu hệ ếch nhái. Quá trình khảo sát thực địa diễn ra từ tháng 5 năm 2017 đến tháng 7 năm 2019 qua 75 ngày thực địa với 26 lượt người tham gia tại 12 tuyến điều tra trọng điểm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc nâng tổng số loài ghi nhận tại khu bảo tồn từ 23 loài lên 46 loài (tăng 100%), bổ sung 1 họ và 6 loài mới cho tỉnh Thanh Hóa, đặc biệt là mô tả 1 loài mới cho khoa học. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác hỗ trợ công tác quy hoạch bảo tồn vùng lõi và quản lý bền vững vùng đệm rộng 3.315,53 ha.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng Lý thuyết sinh địa lý đảo của MacArthur và Wilson nhằm xem xét các khối rừng trên núi đá vôi như những đảo sinh thái biệt lập trên cạn, nơi thúc đẩy quá trình hình thành loài và tạo nên tính đặc hữu cao. Kết hợp với đó là Lý thuyết ổ sinh thái của Hutchinson nhằm phân tích sự thích nghi, phân hóa không gian sống và mức độ cạnh tranh giữa các quần thể lưỡng cư theo đai độ cao và cấu trúc vi sinh cảnh.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: đa dạng thành phần loài, tính đặc hữu sinh học, động vật biến nhiệt nhạy cảm môi trường và chỉ số tương đồng sinh thái quần xã. Hệ thống phân loại học hiện đại được áp dụng dựa trên việc đối chiếu hình thái kết hợp tư liệu sinh học phân tử từ các nghiên cứu chuyên sâu về khu hệ ếch nhái Đông Dương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện thu thập và xử lý hình thái trên 128 mẫu vật ếch nhái tại thực địa. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến khảo sát ngẫu nhiên có định hướng ven các khe suối, vũng nước, vách đá và tán cây, thiết lập trên 12 tuyến điều tra với chiều dài dao động từ 3,0 km đến 12,0 km mỗi tuyến. Thời gian điều tra tập trung vào hai khung giờ hoạt động mạnh nhất của lưỡng cư: ban ngày từ 10h00 đến 13h00 và ban đêm từ 19h00 đến 24h00.

Mỗi mẫu vật được đo đạc chi tiết 37 chỉ số hình thái học chuẩn bằng thước kẹp điện tử kỹ thuật số có độ chính xác 0,01 mm. Về phân tích dữ liệu, nghiên cứu lựa chọn chỉ số tương đồng Sorensen-Dice và thuật toán phân tích cụm tập hợp nhóm lặp lại 1.000 lần (bootstrap) trên phần mềm PAST Statistic. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đánh giá khách quan mối liên hệ tương đồng sinh thái giữa Khu bảo tồn Nam Động với các khu rừng đặc dụng lân cận (như Vườn quốc gia Cúc Phương, Khu bảo tồn Vân Long, Ngọc Sơn - Ngổ Luông và Phong Nha - Kẻ Bàng) dựa trên dữ liệu nhị phân về sự hiện diện của loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 46 loài ếch nhái thuộc 23 giống, 8 họ và 2 bộ tại Khu bảo tồn Nam Động. Bộ Không đuôi (Anura) chiếm ưu thế tuyệt đối với 6 họ, 22 giống và 45 loài, trong khi bộ Có đuôi (Caudata) chỉ ghi nhận 1 họ và 1 loài duy nhất là Cá cóc sần (Tylototriton asperrimus). Về cấu trúc phân loại, họ Ếch cây (Rhacophoridae) có độ phong phú cao nhất với 12 loài (chiếm 26,1% tổng số loài), tiếp theo là họ Ếch nhái (Ranidae) với 10 loài (chiếm 21,7%), họ Ếch nhái chính thức (Dicroglossidae) với 8 loài (chiếm 17,4%), họ Cóc bùn (Megophryidae) với 7 loài (chiếm 15,2%) và họ Nhái bầu (Microhylidae) với 5 loài (chiếm 10,8%).

Điểm nhấn nổi bật nhất là việc phát hiện và mô tả 1 loài mới cho khoa học là Cóc mày nam động (Leptobrachella namdongensis) dựa trên 7 mẫu chuẩn thu thập ở độ cao từ 589 m đến 740 m. Đồng thời, nghiên cứu ghi nhận bổ sung 6 loài mới cho danh lục bò sát - ếch nhái tỉnh Thanh Hóa (gồm Cóc mày đá, Cóc mày bụng đốm, Ếch suối trường sơn, Ếch cây sần bắc bộ, Ếch cây sần go-đon, Ếch cây sần đỏ) và ghi nhận mới 24 loài cho riêng Khu bảo tồn Nam Động.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh cấu trúc phân bố rõ rệt theo sinh cảnh và độ cao, có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố tần suất loài và sơ đồ nhánh tương đồng sinh thái. Rừng tự nhiên trên núi đá vôi (chiếm 502,84 ha, tương đương 77,72% diện tích khu bảo tồn) là sinh cảnh có số lượng loài phong phú nhất và tập trung hầu hết các loài chỉ thị quý hiếm. Theo đai độ cao, số lượng loài tập trung cao nhất ở đai dưới 400 m và đai từ 400 m đến 800 m, sau đó giảm dần ở đai trên 800 m do điều kiện nhiệt độ thấp và độ ẩm biến động mạnh.

Nguyên nhân tạo nên tính đa dạng cao tại Nam Động bắt nguồn từ mạng lưới khe suối dày đặc và độ che phủ rừng đạt tới 96,56%. Khi so sánh với Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên (50 loài) hay Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Nam Động có diện tích hẹp hơn nhiều nhưng sở hữu mật độ loài trên một đơn vị diện tích rất cao. Kết quả phân tích cụm trên biểu đồ tương đồng sinh thái khẳng định mối quan hệ địa lý sinh vật chặt chẽ giữa hệ thống karst Nam Động với dải đá vôi vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập mạng lưới tuần tra và kiểm soát nghiêm ngặt 12 tuyến khảo sát trọng điểm nhằm bảo vệ toàn vẹn 502,84 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, giảm thiểu 100% các hành vi săn bắt ếch nhái làm thực phẩm và khai thác gỗ trái phép, thực hiện định kỳ hàng tuần từ quý 1 năm 2020 do Hạt Kiểm lâm Quan Hóa phối hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn Nam Động chủ trì.

Thứ hai, triển khai chương trình chuyển đổi sinh kế và phát triển nông nghiệp bền vững cho 947 hộ dân với 4.333 nhân khẩu tại 12 thôn bản vùng đệm, đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân từ 5,8 triệu đồng/người/năm lên 12 triệu đồng/người/năm vào năm 2025 nhằm giảm áp lực xâm hại tài nguyên rừng, giao UBND huyện Quan Hóa và Quan Sơn điều phối thực hiện.

Thứ ba, ban hành quy chế quản lý hóa chất nông nghiệp, kiểm soát việc sử dụng thuốc trừ cỏ và thuốc bảo vệ thực vật tại 83,72 ha đất sản xuất nông nghiệp giáp ranh khe suối, giảm thiểu 80% lượng hóa chất độc hại xả ra môi trường thủy vực trong giai đoạn 2020-2022, do Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Thanh Hóa giám sát.

Thứ tư, xây dựng chương trình giám sát dài hạn quần thể loài đặc hữu Cóc mày nam động và các loài nguy cấp có tên trong Sách Đỏ và Nghị định 06/2019/NĐ-CP, định kỳ 2 năm một lần cập nhật cơ sở dữ liệu số hóa tài nguyên sinh vật giai đoạn 2020-2025, do Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thanh Hóa thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và kiểm lâm viên: Cung cấp tài liệu nhận dạng chuẩn xác 46 loài ếch nhái và bộ giải pháp quản trị phân khu nghiêm ngặt 502,84 ha để xây dựng kế hoạch tuần tra bảo tồn hữu hiệu.

Giảng viên, sinh viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học: Kế thừa dữ liệu đo đếm 37 chỉ số hình thái từ 128 mẫu vật thực tế, phục vụ công tác giảng dạy, phân loại học thực nghiệm và đào tạo chuyên sâu về bảo tồn lưỡng cư.

Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và chính quyền địa phương cấp huyện, tỉnh: Ứng dụng các phân tích kinh tế - xã hội từ 12 thôn bản vùng đệm để thiết kế các chính sách giao khoán bảo vệ rừng, chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ sinh kế giảm nghèo bền vững.

Các tổ chức phi chính phủ và các quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Sử dụng luận văn như một tài liệu thẩm định khoa học đáng tin cậy để xem xét tài trợ các dự án bảo tồn nguồn gen quý hiếm và bảo vệ hệ sinh thái núi đá vôi có nguy cơ bị đe dọa cao.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã phát hiện những đóng góp mới nào cho phân loại học lưỡng cư? Công trình đã phát hiện và mô tả 1 loài mới cho khoa học là Cóc mày nam động (Leptobrachella namdongensis) với 7 mẫu chuẩn, đồng thời bổ sung 6 loài mới cho danh lục tỉnh Thanh Hóa và ghi nhận 24 loài mới cho khu bảo tồn.

Tại sao Khu bảo tồn Nam Động có diện tích nhỏ nhưng độ đa dạng loài lại cao? Mặc dù diện tích chỉ 646,95 ha, khu bảo tồn sở hữu địa hình chia cắt phức tạp, độ che phủ rừng đạt 96,56% và hệ thống núi đá vôi chứa nhiều vi sinh cảnh ẩm ướt nguyên sinh, tạo điều kiện trú ẩn lý tưởng cho 46 loài sinh sống.

Những áp lực nhân sinh lớn nhất đe dọa hệ lưỡng cư tại khu vực là gì? Áp lực bắt nguồn từ 947 hộ dân vùng đệm với mức thu nhập thấp (5,8 triệu đồng/người/năm), dẫn đến các hoạt động canh tác nương rẫy, săn bắt động vật tự nhiên và tình trạng lạm dụng thuốc diệt cỏ làm ô nhiễm nghiêm trọng các nguồn nước sinh sản của ếch nhái.

Phương pháp nghiên cứu hình thái trong luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã thu thập 128 mẫu vật và tiến hành đo đạc 37 chỉ số kích thước đầu, thân, chi bằng thước kẹp điện tử có độ chính xác 0,01 mm, kết hợp đối chiếu tài liệu chuẩn quốc tế để định loại chính xác từng taxon.

Luận văn đóng góp gì cho công tác thực thi pháp luật và bảo tồn loài nguy cấp? Kết quả nghiên cứu giúp cập nhật hiện trạng phân bố của các loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 06/2019/NĐ-CP, tạo cơ sở pháp lý để cơ quan kiểm lâm quản lý và xử lý nghiêm các hành vi khai thác, buôn bán trái phép.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh mục 46 loài ếch nhái thuộc 23 giống, 8 họ, 2 bộ tại Khu bảo tồn Nam Động, tăng gấp đôi số lượng loài so với các công bố trước đây.
• Công trình đóng góp 1 loài mới cho khoa học (Leptobrachella namdongensis) và ghi nhận bổ sung 6 loài mới cho khu hệ lưỡng cư tỉnh Thanh Hóa.
• Nghiên cứu đã làm sáng tỏ quy luật phân bố của các loài theo 3 dạng sinh cảnh và 3 đai độ cao, khẳng định vai trò trọng yếu của 502,84 ha rừng núi đá vôi.
• Luận văn đã phân tích sâu sắc các tác động nhân sinh từ 4.333 nhân khẩu vùng đệm và đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý khả thi gắn liền với cải thiện sinh kế.
• Hoàn thiện bộ sưu tập 128 mẫu vật tiêu bản chuẩn được lưu trữ phục vụ nghiên cứu lâu dài tại Trường Đại học Lâm nghiệp.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học và định hình chiến lược bảo tồn bền vững cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi. Các đơn vị nghiên cứu, cơ quan quản lý tài nguyên và cộng đồng học thuật hãy khai thác ngay nguồn tư liệu chuyên sâu này để phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn, giảng dạy và triển khai các dự án bảo vệ nguồn gen động vật quý hiếm tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lƣợc sử nghiên cứu về ếch nhái ở các nƣớc trong khu vực. Lƣợc sử nghiên cứu về ếch nhái ở Việt Nam.

Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU. Điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý.

Địa hình, địa mạo. Khí hậu, thủy văn. Đặc trƣng cơ bản về tài nguyên rừng. Hiện trạng đất đai, tài nguyên rừng.

Hiện trạng rừng và phân bố theo các phân khu chức năng. Kiểu rừng của Khu bảo tồn Nam Động. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội. Văn hóa, xã hội, cơ sở hạ tầng.

17 iv Chƣơng 3. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Khảo sát thực địa. Phân tích hình thái và định danh mẫu vật.

Đặc điểm phân bố của các loài ếch nhái. Đánh giá các loài có giá trị bảo tồn. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài giữa các khu vực 28 3. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn.

Tƣ liệu nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng về thành phần loài ếch nhái tại KBT Nam Động. Danh sách các loài ếch nhái tại KBT Nam Động.

Phát hiện mới. Loài phát hiện mới cho khoa học. Ghi nhận bổ sung cho tỉnh và KBT Nam Động. Đặc điểm hình thái các loài ếch nhái ghi nhận mới.

Họ ếch nhái chính thức Dicroglossidae. Họ cóc bùn Megophyidae. Họ nhái bầu (Mycrohydae). Họ ếch nhái (Ranidae).

Họ ếch cây Rhacophoridae. Đặc điểm phân bố của các loài ếch nhái. Phân bố theo độ cao. Phân bố theo sinh cảnh.

Đánh giá mức độ tƣơng đồng thành phần loài ếch nhái. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn các loài ếch nhái tại KBT Nam Động. Các loài có giá trị bảo tồn. Các nhân tố đe dọa lên các loài ếch nhái.

Một số đề xuất đối với công tác bảo tồn. 82 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 84 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 87 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Ý nghĩa cs.

(tài liệu tiếng Việt) Cộng sự et al. (tài liệu tiếng Anh) IUCN Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới KBTTN Khu Bảo tồn thiên nhiên KVNC Khu vực nghiên cứu KBT Nam Động Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động EN Ếch nhái UBND Ủy Ban Nhân Dân ĐDSH Đa dạng sinh học VQG Vƣờn Quốc gia vii DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Bảng 2. Hiện trạng rừng KBT Nam Động. Diện tích sử dụng đất của các xã vùng đệm của KBT Nam Động.

Tổng hợp dân số và lao động các xã vùng đệm của Khu bảo tồn. Thống kê dân số các thôn giáp ranh KBT Nam Động. Thời gian và số lƣợt ngƣời tham gia thực địa. Danh sách các tuyến điều tra.

Một số kí hiệu và giải thích trong đo đếm ếch nhái. Phân bố các loài ếch nhái theo sinh cảnh tại khu vực nghiên cứu 27 Mẫu biểu 02. Phân bố các loài ếch nhái theo đai cao tại khu vực nghiên cứu 27 Mẫu biểu 03. Giá trị bảo tồn của các loài ếch nhái tại KBT các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động.

Danh sách các loài ếch nhái ghi nhận ở KVNC. Chỉ số tƣơng đồng (Sorensen-Dice index) về thành phần loài ếch nhái giữa KBT Nam Động và một số KBT/VQG lân cận. Các loài ếch nhái có giá trị bảo tồn ở KVNC. 77 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.

Sự đa dạng các loài ếch nhái ở Việt Nam. Số lƣợng loài ếch nhái đƣợc mô tả ở Việt Nam trong 5 năm gần đây. Bản đồ vị trí địa lý KBT Nam Động. Bản đồ hiện trạng sử dụng đất KBT Nam Động.

Sơ đồ các tuyến điều tra tại khu vực nghiên cứu. Thu mẫu Ếch nhái ở thực địa. Gắn nhãn thực địa cho mẫu vật. Sơ đồ đo mẫu ếch nhái không đuôi.

Số lƣợng giống và loài trong các họ ếch nhái ở KVNC. Kết quả nghiên cứu thành phần loài ếch nhái tại KBT Nam Động 34 Hình 4. Cóc mày nam động Leptbrachella namdonensis. Các loài bổ sung cho tỉnh Thanh Hóa và KBT Nam Động.

Ếch nhẽo ba na Limnonectes banaensis. Ếch nhẽo lim boc Limnonectes limborgi. Ếch gai sần Quasipaa boulengeri. Cóc mày sa pa Leptobrachella chapaense.

Cóc mắt bên Megophrys major. Cóc núi miệng nhỏ Megophrys microstoma. Cóc mày bắc bộ Megophrys palpebralespinosa. Cóc mày đá Leptobrachella petrops.

Cóc mày bụng đốm Leptobrachella ventripunctatus. Nhái bầu bút lơ Microhyla butleri. Nhái bầu trơn Microhyla innornata. Hiu Hiu Rana johnsi.

Chàng sa pa Nidirana chapaensis. Ếch ti an nan Odrorrana tiannanensis. Ếch suối trƣờng sơn Sylvirana annamitica. Nhái cây quang Gracixalus quangi.

Ếch cây sần băc bộ Theloderma corticale. Ếch cây sần go-don Theloderma gordoni. Ếch cây lớn Rhacophorus smaragdinus. Ếch cây ki ô Rhacophorus kio.

Nhái cây tí hon Raorchestes parvulus. Ếch cây đốm trắng Theloderma albopunctatum. Ếch cây sần đỏ Theloderma lateriticum. Số loài ếch nhái theo đai độ cao ở KVNC.

Số loài ếch nhái theo dạng sinh cảnh ở KVNC. Phân tích tập hợp nhóm về sự tƣơng đồng thành phần loài giữa KBT Nam Động và các KBT/VQG lân cận (giá trị gốc nhánh lặp lại 1000 lần). Phá rừng làm nƣơng rẫy, lấn chiếm đất canh tác ruộng bậc thang tại bản Lở xã Nam Động huyện Quan Hóa. Hình ảnh khai thác gỗ tại khu vực xã Trung Thƣợng huyện Quan Sơn và xã Nam Động huyện Quan Hóa.

Hình ảnh dân bắt ếch nhái làm thực phẩm ở xã Nam Động. Dân phun thuốc diệt cỏ ở nƣơng rẫy và ruộng. Lý do chọn đề tài nghiên cứu Việt Nam nằm trong vùng Indo-Burma, một trong 35 điểm nóng về đa dạng sinh học trên toàn cầu, hơn nữa vùng này nằm trong top 10 điểm nóng nhất trên thế giới. Có rất nhiều loài sinh vật bị đe doạ, Việt Nam là một trong những nƣớc có tiềm năng đa dạng sinh học cao trên thế giới.

Riêng về lớp Ếch nhái (Amphibia), số lƣợng loài ghi nhận ở Việt Nam tăng nhanh trong các thập kỷ gần đây: từ 82 loài vào năm 1996 lên 162 loài vào năm 2005 và 176 loài vào năm 2009 [6], [7], [8]. Tuy nhiên, các loài mới và ghi nhận mới vẫn liên tục đƣợc phát hiện trong 5 năm trở lại đây, hiện nay với khoảng 244 loài ếch nhái hiện đã ghi nhận ở nƣớc ta [34]. Điều này chứng tỏ sự đa dạng khu hệ ếch nhái của Việt Nam vẫn cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu, đặc biệt là ở các nhóm loài sống trên núi cao hoặc các loài có đặc điểm hình thái giống nhau. Các khu rừng trên núi đá vôi chứa đựng nhiều dạng tiểu sinh cảnh khác nhau và đƣợc xem là các “đảo biệt lập trên cạn”, do vậy khu hệ động vật thƣờng mang tính đặc hữu cao [31].

Tuy nhiên, rừng trên núi đá vôi cũng là hệ sinh thái rất nhạy cảm trƣớc tác động của con ngƣời và một khi đã bị tác động thì rất khó phục hồi. Các dải núi đá vôi ở Việt Nam đã và đang đƣợc khai thác và sử dụng thiếu bền vững cho mục đích phát triển cơ sở hạ tầng và kinh tế: Bên cạnh đó các hoạt động khai thác lâm sản, phát triển du lịch thiếu kiểm soát và biến đổi khí hậu đã có nhiều tác động tiêu cực đến các loài động vật sinh sống trong rừng trên núi đá vôi, đặc biệt là các loài động vật có thân nhiệt phụ thuộc vào môi trƣờng sống nhƣ các loài ếch nhái. Nghiên cứu về thành phần loài ếch nhái có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đánh giá hiện trạng về đa dạng thành phần loài, bổ sung vào 2 danh lục loài còn thiếu, cung cấp các dẫn liệu về phân bố theo sinh cảnh và độ cao nhằm tạo cơ sở khoa học cho đề xuất một số biện pháp quản lý bền vững tài nguyên rừng nói chung và ếch nhái nói riêng, góp phần đánh giá giá trị đa dạng sinh học, làm cơ sở cho công tác quy hoạch bảo tồn của Khu bảo tồn Nam Động tỉnh Thanh Hóa. Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài và sự phân bố của các loài ếch nhái (amphibia) tại Khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm Nam Động, tỉnh Thanh Hóa”.

Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học nói chung, tài nguyên ếch nhái tại Khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm Nam Động, tỉnh Thanh Hóa. - Mục tiêu cụ thể: + Đánh giá tính đa dạng thành phần loài và sự phân bố của các loài ếch nhái tại khu vực nghiên cứu; + Đề xuất giải pháp bảo tồn ếch nhái tại khu vực nghiên cứu (KVNC); + Xác định các nhân tố đe dọa và khuyến nghị các vấn đề liên quan đến các loài ếch nhái ở khu vực nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu (1) Đánh giá tính đa dạng thành phần loài ếch nhái tại KVNC. (2) Mô tả đặc điểm hình thái các loài ếch nhái ghi nhận mới cho KVNC cũng nhƣ tỉnh Thanh Hóa.

(3) Đánh giá đặc điểm phân bố của các loài ếch nhái theo đai độ cao, theo dạng sinh cảnh. (4) So sánh mức độ tƣơng đồng về thành phần loài ếch nhái giữa các VQG, KBT có sinh cảnh tƣơng đồng ở Việt Nam. (5) Đánh giá các nhân tố đe dọa đến quần thể của các loài ếch nhái ở khu vực nghiên cứu và đề xuất các kiến nghị đối với công tác bảo tồn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn Kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn sẽ cung cấp dẫn liệu khoa học về thành phần các loài ếch nhái, đặc điểm nhận dạng, sự phân bố và tình trạng của chúng tại KBT Nam Động.

Là cơ sở khoa học nhằm hỗ trợ công tác quy hoạch bảo tồn và sử dụng nguồn tài nguyên ếch nhái tại KBT Nam Động. Cung cấp bộ mẫu vật các loài ếch nhái nhằm phục vụ trong nghiên cứu và giảng dạy tại Trƣờng Đại học Lâm nghiệp Việt Nam. Những đóng góp của luận văn Đã phát hiện 01 loài ếch nhái mới cho khoa học. Đã ghi nhận bổ sung 06 loài ếch nhái cho tỉnh Thanh Hoá và cập nhật danh lục các loài ếch nhái cho KBT Nam Động gồm 46 loài thuộc 23 giống, 08 họ, 02 bộ.

Đánh giá đặc điểm phân bố các loài ếch nhái theo độ cao, theo sinh cảnh tại KBT Nam Động. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.