BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT BÁO CÁO ĐỀ TÀI KHOA HỌC CẤP BỘ NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THỰC VẬT RỪNG THÔNG BA LÁ (PINUS KESIYA) MỌC TỰ NHIÊN Ở LÂM ĐỒNG VÀ VÙNG LÂN CẬN MÃ ĐỀ TÀI B 2009 – 14 – 30 CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI: ThS. NGUYỄN DUY CHÍNH NHỮNG NGƯỜI THỰC HIỆN: -TRẦN VĂN TIẾN, Trung tâm Nghiên cứu Lâm Sinh Lâm Đồng -HUỲNH THỊ NGỌC ÁNH, Trường Đại học Phú Yên -VƯƠNG THÚC LAN, Trường Đại học Đà Lạt -NGUYỄN VĂN NGỌC, Trường Đại học Đà Lạt -HUỲNH THỊ BÌNH, Trường Đại học Đà Lạt 1 TÓM TẮT Sử dụng phương pháp ô xếp chồng để xác định diện tích thích hợp của ô tiêu chuẩn đủ để nghiên cứu đa dạng sinh học ở kiểu rừng thông ba lá mọc tự nhiên ở Lâm Đồng và vùng lân cận.Các ô xếp chồng có kích thước: 10m x 10m, 15m x 15m, 20m x 20m, 25m x 25m, 30m x 30m, 35mx 35m, 40m x 40m. Ô tiêu chuẩn được xác định với kính thước 35m x 35m lá thích hợp và thực tế nhất cho các nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật, đặc biệt là ứng với rừng thông ba lá (Pinus kesiya) mọc tự nhiên ở Lâm Đồng và các vùng lân cận trên các đai cao độ từ 800m đến 2000m. Trong các nghiên cứu của chúng tôi, tổng số ô tiêu chuẩn được thực hiện là 20 ô, mỗi ô tiêu chuẩn đều được ghi nhận tọa độ địa lý (vĩ độ, kinh độ), độ cao, độ dốc, hướng dốc, thành phần loài, dạng sống, số lượng cá thể và chỉ số đa dạng Margalef.
Từ các kết quả đó chúng ta có được chỉ số đặc trưng chung về đa dạng sinh học (chỉ số trung bình), thành phần loài và đa dạng dạng sống của kiểu rừng này. Chỉ số Margalef trung bình (DMarg) được chỉ ra là 3,76. Thành phần loài khá giàu và đa dạng, bao gồm 244 loài thuộc 179 chi, 68 họ của 4 ngành thực vật mạch (Lycopodiphyta, Poplypodiophyta, Pinophyta. Có 8 loài được ghi trong sách đỏ Việt Nam.
Có 8 dạng sống trong đó: Megaphanerophytes (0,82) Microphanerophytes (9,01) Nanophanerophytes (18,44), Chamaephytes (27,46), Therophytes (27,05), Lianophanerophytes (6,15), Cryptophytes (6,65), Epiphytes (4,51). Từ khóa: Ô xếp chồng, ô tiêu chuẩn, đa dạng sinh học, thông ba lá, chỉ số Margalef, thành phần loài, dạng sống, Lâm Đồng. 2 SUMMANY The paper present a method of using superposed plots to identify the most suitable area of perquadrates for the research into the biodiversity of the natural three – leaved Pine forests distributed among Lam Dong and its subareas. The sizes of the superposed plots are: 10m x 10m, 15m x 15m, 20m x 20m, 25m x 25m, 30m x 30m, 35m x 35m, 40m x 40m.
The 35m x 35m sized perquadrates are suggeted to be the most appropriate and most pratical for researchs of plant biodiversity, especially thoes of the three – leaved pine forests (Pinus kesiya) naturally grown in Lam Dong and the its subareas with the altitude from 800m to 2000m. In our researches, the total number of perquadrates is 20. Each perquadrate has a record of its own indices including: geological co-ordinate (latitude and longitude), alttitude, gradient, klinogeotropicsm, species composition, life form, number of individuals, Margalef index. From the results we have specific index of biodiversity for natural three-leaved pine forests, species composition and diversity of the life form in the forests.
The everage Margalef index (DMarg) is 3,76.The species composition is rather rich and diverse, including 244 species, 179 genera,68 families of 4 vascular plant phyta (Lycopodiophyta, Polypodiophyta, Pinophyta, Magnoliophyta). There are 8 species which have been recorded in Red Data Book of Viet Nam. There are 8 life forms, including: Megaphanerophytes (0,82%), Microphanerophytes (9,01%), Nanophanerophytes (18,44%), Chamaephytes (27,46%), Therophytes (27,05%), Lianophanerophytes (6,15%). KEY WORDS: Superposed plot, Perquadrate, Biodiversity, Margalef Index, Three – leaved pine forest, Species composition, Life form, Lam Dong.
3 MỞ ĐẤU Ngày nay đa dạng sinh học đã trở thành mối quan tâm lớn của con người trên khắp hành tinh.Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học ở các cấp độ khác nhau. Những nghiên cứu về đa dạng di truyền của Nguyễn Hoàng Nghĩa…, Những nghiên cứu về đa dạng loài của Nguyễn Tiến Bân, Nguyễn Nghĩa Thìn…, Những nghiên cứu về đa dạng hệ sinh thái của Thái Văn Trừng và cả những công trình đồ sộ của Phạm Hoàng Hộ. Tất cả đã chứng tỏ Việt Nam là nước đa dạng về sinh vật. Sự giàu có về sinh vật đó được tàng chứa trong các kiểu thảm thực vật khác nhau.
Lâm Đồng là tỉnh miền núi với nhiều kiểu địa hình ở các đai cao độ khác nhau, có các kiểu thảm thực vật khác nhau trong đó kiểu rừng thưa cây lá kim của loài thông ba lá (Pinus kesiya) là điển hình nhất cho thảm thực vật nơi đây. Rừng thông ba lá ở Lâm Đồng có khoảng 192,320 ha, trong đó khoảng 148.000 ha là rừng thông mọc tự nhiên ở các đai cao độ từ 800 m đến 2. Số công trình nghiên cứu có liên quan đến đa dạnh sinh học rừng thông ở đây còn ít và nhìn chung chưa đủ để phản ánh đa dạng thực vật của kiểu rừng này. Để có được kết quả về đa dạng thực vật của rừng thông, cần thiết lập các ô tiêu chuẩn.
Song kích thước lớn vừa đủ của ô là bao nhiêu thì thích hợp, thì đủ phản ánh tính đa dạng sinh học của kiểu rừng này. Đó là vấn đề cần đặt ra khi ta phải nghiên cứu ở các địa hình chia cắt mạnh, có độ dốc lớn. Đồng thời cần thiết lập nhiều ô trên nhiều cao độ để kết quả nghiên cứu phản ánh khái quát nhất đa dạng sinh học thực vật của kiểu rừng thông ba lá ở Lâm Đồng. 4 PHẦN 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU I.
SƠ LƯỢC VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN CỦA LÂM ĐỒNG 1. Vị trí địa lý. Lâm Đồng là tỉnh miền núi nằm ở phía Nam Tây Nguyên, là đầu nguồn của 4 hệ thống sông lớn: Sông Đồng Nai (Đồng Nai) Sê – rê – pok (Đắc Lắk) Sông Lũy (Bình Thuận) Sông Cái (Ninh Thuận) Lâm Đồng có vị trí địa lý như sau: Phía Bắc giáp tỉnh Đắk Lắk Phía Tây Bắc giáp tỉnh Đắk Nông Phía Tây và Tây Nam giáp tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước Phía Nam giáp tỉnh Bình Thuận Phía Đông giáp tỉnh Ninh Thuận và Khánh Hòa Lâm Đồng nằm giữa các tọa độ địa lý: Từ 11012/47// đến 12019/01// vĩ độ Bắc Từ 107016/23// đến 108042/11// kinh độ Đông Theo niên giám thống kê năm 2005 của tỉnh Lâm Đồng thì diện tích toàn tỉnh là 977.219 ha, chiếm khoảng 2,9% diện tích cả nước. Địa hình địa thế.
Địa hình là một hình thể phản ánh yếu tố địa chất và quá trình địa mạo, do đó gắn liền với nguồn gốc địa chất và tuổi khu vực, địa hình tỉnh Lâm Đồng nhìn chung thuộc dạng vùng núi, từ núi thấp, núi trung bình đến núi cao. Độ cao núi thay đổi từ 200m đến 2. Địa hình Lâm Đồng nghiêng dần từ hướng Đông Bắc xuống hướng Tây Nam. Như vậy đặc điểm nổi bật của địa hình Lâm Đồng là nghiêng, tạo nên sự phân bậc rõ ràng, tạo nên các đai đội cao khác nhau với rất nhiều đỉnh núi cao như Bidoup (2.167m), Chư You Kao (2.006m), M’Neun Ro (1996m), Be Nom Dan Seng (1.805m), Chư Yên Du (1.
Trong mối quan hệ với địa chất địa mạo, có thể phân chia địa hình của tỉnh Lâm Đồng ra các dạng sau: 5 + Địa hình thung lũng: Gồm các bề mặt tương đối bằng phẳng, ít dốc, có nguồn gốc tích tụ thung lũng giữa núi hoặc các bồi tích sông suối hiện đại. Đất ở đây tùy thuộc vào nguồn gốc mẫu thổ và mức độ bảo hòa nước mà được xếp vào các loại đất phù sa, dốc tụ hoặc đất gley và hầu hết có khả năng thích hợp cao cho sự phát triển của nhiều loại cây dạng hòa thảo, cây một năm hay cây tái sinh chồi lâu năm. + Địa hình đồi núi thấp đến trung bình: Đây là kiểu địa hình có các dãi đồi núi ít dốc, thường thì dốc có độ dốc nhỏ dưới 200 và có độ cao nhỏ dưới 800m đến 1. Ở dạng địa hình này phần nhiều là các đồi núi có nguồn gốc phun trào bazan với nền đất nâu đỏ hoặc nâu vàng trên đá mẹ bazan.
+ Địa hình núi cao: Đây là kiểu địa hình ở các khu vực núi có độ cao trên 800m, thường có độ dốc mạnh trên 200, là kiểu địa hình chia cắt mạnh. Chủ yếu là các khu vực có nguồn gốc xâm nhập Jura- Creta (Granit, Dacit hoặc Andezit), hay các trầm tích Mesozoi (phiến sa, phiến sét). Ở dạng địa hình này phổ biến là các loại đất vàng đỏ, đỏ vàng hay đất xám trên các đá magma acit trung tính hoặc đá phiến. Đất ở đây phần lớn là có tầng mỏng.
Chính do có độ dốc lớn, có nhiều vùng độ dốc trên 300, lại có tầng đất mỏng, cho nên ở địa hình núi cao chỉ thích hợp cho cây trồng lâm nghiệp, cây gỗ và phần lớn diện tích ở đây có rừng che phủ. Khí hậu thủy văn. Tỉnh Lâm Đồng có chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa. Tuy nhiên như phần trên đã đề cập, tỉnh Lâm Đồng có diện tích lớn, được chia thành nhiều kiểu địa hình với các đai độ cao rất chênh lệch nhau từ 100 đến 2.
Ở đây có 2 Cao Nguyên lớn là Cao nguyên Langbiang và Cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc. Cao nguyên Langbiang hay còn gọi là Bình Sơn Langbiang được bao bọc bởi các dãy núi hình cánh cung về phía Tây, Bắc và Đông có độ cao khoảng 2. Cao nguyên này có dạng thung lũng và thấp dần về phía Nam. Còn Cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc có dạng thung lũng cổ trải trên diện tích rộng lớn với độ cao trung bình từ 800 đến 1.000m, xen lẫn là một số dãy núi cao như Braian.
Chính do địa hình ở từng đai cao độ vốn đã bị chia cắt rất mạnh bởi các khối núi lớn, nhỏ, Lâm Đồng lại có nhiều đai độ cao, với độ chênh lệch độ cao lớn, cho nên tuy nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nhưng chế độ khí hậu bao gồm chế độ bức xạ, chế độ nhiệt độ, chế độ ẩm độ và lượng mưa, số ngày mưa, lượng bốc hơi, số giờ nắng… là không đồng nhất. a) Chế độ bức xạ Bức xạ tổng cộng ở Bảo Lộc là 128,0 kcal/cm2/năm. Trong khi đó bức xạ tổng cộng ở Liên Khương là 139,9 kcal/cm2/năm. 6 b) Nhiệt độ không khí Nhiệt độ không khí trung bình năm ở Đà Lạt là 17,90C.
Trong khi đó nhiệt độ trung bình năm ở Bảo Lộc là 21,90C, ở Liên Khương là 21,20C. Nhiệt độ tối cao ở Bảo Lộc là 33,50C, còn ở Đà Lạt là 29,40C. Nhiệt độ tối thấp ở Đà Lạt là 4,90C, còn ở Bảo Lộc là 5,50C.